Nhân tố tác động đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận tại Việt Nam - Nguyễn Hà Linh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN NGUYỄN HÀ LINH NGHIÊN CỨU CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN HÀNH VI ĐIỀU CHỈNH LỢI NHUẬN TẠI CÁC CÔNG TY PHI TÀI CHÍNH NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM CHUYÊN NGÀNH: KẾ TOÁN (KẾ TOÁN, KIỂM TOÁN & PHÂN TÍCH) MÃ SỐ: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: PGS. NGUYỄN HỮU ÁNH HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này là tôi tự thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật. Hà Nội, ngày tháng năm 2017 Tác giả luận án Nguyễn Hà Linh LỜI CẢM ƠN Sau bốn năm học tập và nghiên cứu tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, được tiếp cận với những kiến thức mới và được trang bị những công cụ, phương pháp nghiên cứu khoa học chuyên sâu, tôi đã hoàn thành luận án tiến sĩ chuyên ngành kế toán, kiểm toán và phân tích.

Kết quả đạt được ngày hôm nay là nhờ vào sự động viên, giúp đỡ cả về mặt vật chất lẫn tinh thần từ gia đình, bạn bè, đồng nghiệp cùng các thầy cô giáo, đặc biệt là thầy giáo hướng dẫn PGS. Nguyễn Hữu Ánh. Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới gia đình, đồng nghiệp, bạn bè và thầy giáo hướng dẫn, những người đã luôn giúp đỡ, hỗ trợ tôi trong cuộc sống cũng như trên con đường nghiên cứu khoa học. Tôi xin chân thành cảm ơn Công ty Vietstock và Ủy ban chứng khoán nhà nước đã cung cấp cho tôi bộ số liệu quan trọng để hoàn thành mảng phân tích dữ liệu.

Tôi xin cảm ơn các bạn đồng nghiệp, các thầy cô đã hỗ trợ tôi những kiến thức quý báu về kinh tế lượng, thống kê và những kiến thức chuyên ngành chuyên sâu để tôi hoàn thiện được luận án của mình. Hà Nội, ngày tháng năm 2017 Tác giả luận án Nguyễn Hà Linh MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT DANH MỤC BẢNG BIỂU DANH MỤC SƠ ĐỒ CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu.

Câu hỏi nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu.

Kết cấu của luận án. 6 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1. 7 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ HÀNH VI ĐIỀU CHỈNH LỢI NHUẬN CỦA DOANH NGHIỆP. Những vấn đề cơ bản về điều chỉnh lợi nhuận.

Khái niệm điều chỉnh lợi nhuận. Động cơ điều chỉnh lợi nhuận của nhà quản trị. Cơ sở của hành vi điều chỉnh lợi nhuận. Các lý thuyết vận dụng để nghiên cứu hành vi điều chỉnh lợi nhuận của doanh nghiệp.

Lý thuyết kế toán thực chứng. Lý thuyết đại diện. Lý thuyết thông tin bất đối xứng. Một số mô hình đo lường điều chỉnh lợi nhuận của doanh nghiệp.

Mô hình Healy (1985). Mô hình DeAngelo (1986). Mô hình Jones (1991). Mô hình của Dechow, Sloan & Sweeney (1995).

Mô hình của Kothari, Leone & Wasley (2005). Mô hình của Rahman & Shahrur (2008). Tổng quan nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng tới điều chỉnh lợi nhuận của doanh nghiệp. Các nhân tố thuộc đặc điểm doanh nghiệp.

Các nhân tố thuộc đặc điểm quản lý – kiểm soát. Khoảng trống nghiên cứu. 52 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2. 59 CHƯƠNG 3: XÂY DỰNG GIẢ THUYẾT KHOA HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Xây dựng giả thuyết khoa học. Giả thuyết về các nhân tố thuộc đặc điểm doanh nghiệp. Giả thuyết về các nhân tố thuộc đặc điểm quản lý - kiểm soát. Phương pháp nghiên cứu.

Xây dựng phương trình hồi quy bội. Chọn mẫu và thu thập dữ liệu. Phương pháp sử dụng trong các mô hình hồi quy. 70 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3.

73 CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG VỀ SỰ TÁC ĐỘNG CỦA CÁC NHÂN TỐ ĐẾN HÀNH VI ĐIỀU CHỈNH LỢI NHUẬN TẠI CÁC CÔNG TY PHI TÀI CHÍNH NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM. Thực trạng thị trường chứng khoán Việt Nam và vấn đề điều chỉnh lợi nhuận. Thống kê mô tả và mối tương quan giữa các biến nghiên cứu. Thống kê mô tả các biến nghiên cứu.

Mối quan hệ tương quan giữa các biến nghiên cứu. Kết quả thực hiện phân tích đơn biến (Univariate Analysis). Kết quả thực hiện phân tích nhân tố tác động đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận tại các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Kết quả hồi quy theo mô hình bình phương bé nhất OLS.

Kết quả hồi quy theo mô hình ảnh hưởng cố định FEM. Kết quả hồi quy theo mô hình ảnh hưởng ngẫu nhiên REM. Kiểm định Hausman, giả thiết về tự tương quan và phương sai không đổi. Kết quả hồi quy FEM theo sai số chuẩn vững (robust SE).

97 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4. 101 CHƯƠNG 5: THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, CÁC KHUYẾN NGHỊ VÀ KẾT LUẬN. Phân tích, so sánh giữa các mô hình hồi quy. Thảo luận kết quả nghiên cứu của mô hình được lựa chọn.

“Hệ số nợ” (DEBT) và điều chỉnh lợi nhuận (DA). “Hiệu quả tài chính” (PERF) và điều chỉnh lợi nhuận (DA). “Quy mô công ty” (SIZE) và điều chỉnh lợi nhuận (DA). “Quy mô hội đồng quản trị” (BOARD) và điều chỉnh lợi nhuận (DA).

“Cấu trúc sở hữu” (OWN) và điều chỉnh lợi nhuận (DA). “Kiểm toán độc lập” (AUDIT) và điều chỉnh lợi nhuận (DA). “Số lượng thành viên HĐQT độc lập” (IDV) và điều chỉnh lợi nhuận (DA). “Sự kiêm nhiệm CEO và chủ tịch HĐQT” (DUAL) và điều chỉnh lợi nhuận (DA).

Một số khuyến nghị. Khuyến nghị đối với nhà đầu tư. Khuyến nghị đối với doanh nghiệp. Khuyến nghị đối với các cơ quan chức năng.

Khuyến nghị đối với nhóm đối tượng khác. Những đóng góp của luận án. Về mặt khoa học và lý luận. Về mặt thực tiễn.

Những hạn chế của luận án. Hướng nghiên cứu tiếp theo. 122 KẾT LUẬN CHƯƠNG 5. 125 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ.

127 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 146 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VIẾT TẮT STT Ký hiệu viết tắt Nội dung 1 ĐCLN Điều chỉnh lợi nhuận 2 HĐQT Hội đồng quản trị 3 CEO Giám đốc điều hành 4 TTCK Thị trường chứng khoán 5 PAT Lý thuyết kế toán thực chứng 6 AT Lý thuyết đại diện 7 IA Lý thuyết thông tin bất đối xứng 8 HOSE Sở giao dịch chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh 9 HNX Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội 10 FEM Mô hình hồi quy ảnh hưởng cố định 11 REM Mô hình hồi quy ảnh hưởng ngẫu nhiên 12 OLS Mô hình hồi quy bình phương bé nhất 13 ROE Sức sinh lời của vốn chủ sở hữu 14 SH Sở hữu 15 LN Lợi nhuận 16 Vốn CSH Vốn chủ sở hữu 17 DA Phần dồn tích có thể điều chỉnh 18 NDA Phần dồn tích không thể điều chỉnh 19 DEBT Hệ số nợ 20 PERF Hiệu quả tài chính 21 SIZE Quy mô công ty 22 OWN1 Cấu trúc sở hữu (Tỷ lệ sở hữu nhà nước) 23 OWN2 Cấu trúc sở hữu (Tỷ lệ sở hữu nước ngoài) 24 AUDIT Kiểm toán độc lập STT Ký hiệu viết tắt Nội dung 25 BOARD Quy mô HĐQT 26 IDV Số lượng thành viên HĐQT độc lập 27 DUAL Sự kiêm nhiệm CEO và chủ tịch HĐQT 28 TNDN Thu nhập doanh nghiệp 29 DNNN Doanh nghiệp nhà nước 30 DN Doanh nghiệp DANH MỤC BẢNG VÀ BIỂU BẢNG Bảng 2. Tổng kết các công trình nghiên cứu đo lường điều chỉnh lợi nhuận. Tổng kết các công trình nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng tới điều chỉnh lợi nhuận.

Định nghĩa và cách thức đo lường các biến trong mô hình nghiên cứu. Thị trường tài chính tính theo GDP tại một số quốc gia năm 2015. Thống kê mô tả các biến thuộc đặc điểm doanh nghiệp. Thống kê mô tả các biến thuộc đặc điểm quản lý - kiểm soát.

Thống kê mô tả biến phụ thuộc DA. Ma trận hệ số tương quan. Phân tích từng biến số thuộc đặc điểm doanh nghiệp. Phân tích từng biến số thuộc đặc điểm quản lý – kiểm soát.

Phân tích biến nhị phân, nhóm “quản lý – kiểm soát”. Kết quả hồi quy theo OLS. Kết quả hồi quy theo FEM. Kết quả hồi quy theo REM.

Kiểm định Lagrangian Multiplier. Kiểm định Hausman. Kiểm định phương sai không đổi và tự tương quan. Kết quả hồi quy FEM theo sai số chuẩn vững (robust SE).

So sánh các mô hình OLS, FEM, REM, FEM (robust SE). Bảng tổng hợp và so sánh với giả thuyết đưa ra. Thống kê tình hình chênh lệch lợi nhuận sau kiểm toán từ 2012 – 2015 tại các Công ty niêm yết trên TTCKVN. Khung nghiên cứu của luận án.

Mô hình nghiên cứu. 61 CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Tính cấp thiết của đề tài Chế độ kế toán Việt Nam hiện hành quy định kế toán doanh nghiệp phải thực hiện dựa trên cơ sở dồn tích, tuy nhiên chế độ cũng đưa ra nhiều lựa chọn linh hoạt liên quan tới việc ghi nhận doanh thu và chi phí. Vì thế, nhà quản lý có thể vận dụng/lợi dụng điểm này để có những tác động nhằm thay đổi thông tin trên báo cáo tài chính.

Sự can thiệp của nhà quản lý tới thông tin kế toán làm xuất hiện một số khái niệm như “sự phù phép thông tin kế toán” hay “sự bóp méo thông tin kế toán”. Ngoài ra, một khái niệm khác rất phổ biến trong các nghiên cứu thực chứng thể hiện sự can thiệp của nhà quản lý đó là “điều chỉnh lợi nhuận”. Với sự xuất hiện của nhiều khái niệm về “điều chỉnh lợi nhuận”, các nghiên cứu kế toán phân biệt ranh giới giữa việc thực hiện các thay đổi kế toán và ước tính kế toán trong phạm vi các quy định, chuẩn mực với việc nhà quản lý làm sai lệch thông tin, vi phạm nguyên tắc trung thực và hợp lý của kế toán. “Điều chỉnh lợi nhuận” là chủ đề có sức hút lớn trên phạm vi toàn cầu, từ các cường quốc như Mỹ, Pháp…cho tới các nước đang phát triển như Malaysia, Việt Nam.