Luận án tiến sĩ: Mối quan hệ giữa kiểm soát nội bộ, rủi ro gian lận và lập kế hoạch kiểm toán báo cáo tài chính - ĐH Kinh tế Quốc dân

i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình khoa học của riêng cá nhân tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án này là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan này. Hà nội, ngày tháng năm 2016 Tác giả Nguyễn Thành Trung ii LỜI CẢM ƠN Tác giả xin bày tỏ sự cảm ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Thị Phương Hoa người hướng dẫn khoa học, đã tận tình hướng dẫn Tác giả trong suốt quá trình thực hiện nghiên cứu luận án.

Tác giả xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình và quý báu của các kiểm toán viên và các cán bộ thuộc Hiệp hội kiểm toán viên Việt Nam (VACPA), Công ty TNHH Kiểm toán E&Y, Công ty TNHH Kiểm toán DTL, Công ty TNHH Kiểm toán IFC, Công ty TNHH Kiểm toán Đại Dương, Công ty TNHH Kiểm toán Thăng Long, Công ty TNHH Kiểm toán Thủ Đô đã dành thời gian trả lời phỏng vấn và trả lời phiếu khảo sát của tác giả. Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến quý thầy cô trong Bộ môn Kiểm toán, Viện Kế toán- Kiểm toán - Trường Đại học Kinh tế Quốc dân đã đóng góp ý kiến sửa chữa Luận án, cảm ơn quý Thầy Cô của Viện Đào Tạo sau đại học đã tạo điều kiện giúp đỡ Tác giả trong quá trình học tập tại Trường. Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các đồng nghiệp khoa Kế toán- Kiểm toán - Học Viện ngân hàng đã giúp đỡ động viên trong suốt thời gian nghiên cứu. Cuối cùng, tác giả bày tỏ sự cảm ơn tới những người thân trong gia đình: Cha, mẹ, anh, chị, em, vợ và các con đã động viên khích lệ tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Trân trọng cảm ơn! Hà nội, ngày tháng năm 2016 Tác giả Nguyễn Thành Trung iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT.vi DANH MỤC BẢNG BIỂU. vii DANH MỤC HÌNH.ix PHẦN MỞ ĐẦU.1 CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ KIỂM SOÁT NỘI BỘ, RỦI RO GIAN LẬN VÀ LẬP KẾ HOẠCH KIỂM TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH.1 Kiểm soát và kiểm soát nội bộ.1 Khái niệm kiểm soát.2 Phân loại kiểm soát.2 Kiểm soát nội bộ và cơ sở thiết lập kiểm soát nội bộ.1 Khái niệm kiểm soát nội bộ. Cơ sở cho việc thiết lập kiểm soát nội bộ.3 Các thành phần của kiểm soát nội bộ theo khuôn mẫu của COSO.1 Môi trường kiểm soát.2 Đánh giá rủi ro.3 Các hoạt động kiểm soát.4 Thông tin và truyền thông.4 Gian lận và các yếu tố rủi ro có thể dẫn tới gian lận báo cáo tài chính.1 Gian lận báo cáo tài chính.2 Các nhân tố rủi ro dẫn đến hành vi gian lận - tam giác gian lận.3 Trách nhiệm của Ban Giám đốc và kiểm toán viên với gian lận.5 Lập kế hoạch kiểm toán báo cáo tài chính.6 Mối quan hệ giữa đánh giá kiểm soát nội bộ, rủi ro gian lận và lập kế hoạch kiểm toán.1 Bản chất của xét đoán trong kiểm toán.2 Lý thuyết về xét đoán ra quyết định chủ quan.3 Mối quan hệ giữa đánh giá kiểm soát nội bộ, rủi ro gian lận và lập kế hoạch kiểm toán báo cáo tài chính.40 TÓM TẮT CHƯƠNG 1.43 iv CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ PHÁT TRIỂN GIẢ THUYẾT.

Tổng quan nghiên cứu liên quan và phát triển giả thuyết.1 Mối quan hệ giữa kiểm soát nội bộ và lập kế hoạch kiểm toán.2 Mối quan hệ giữa kiểm soát nội bộ và gian lận báo cáo tài chính.3 Các nhân tố rủi ro có thể dẫn tới gian lận và lập kế hoạch kiểm toán.58 TÓM TẮT CHƯƠNG 2.63 CHƯƠNG 3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.Thiết kế nghiên cứu. 64 Quá trình nghiên cứu được thực hiện qua hai bước chính là nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng.2 Nghiên cứu định tính.1 Các bước nghiên cứu định tính. Kết quả nghiên cứu định tính. Nghiên cứu định lượng.

Phương pháp đánh giá độ tin cậy thang đo.2 Kiểm định One T-test kiểm định trung bình của một tổng thể.3 Kiểm định Chi square về sự tồn tại mối quan hệ giữa hai biến. Kết quả nghiên cứu sơ bộ định lượng mối quan hệ giữa kiểm soát nội bộ và lập kế hoạch kiểm toán.86 TÓM TẮT CHƯƠNG 3. 91 KIỂM ĐỊNH GIẢ THUYẾT VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.1 Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu.2 Kiểm định giả thuyết. Mối quan hệ giữa kiểm soát nội bộ và lập kế hoạch kiểm toán.2 Kiểm soát nội bộ và gian lận báo cáo tài chính.3 Các nhân tố rủi ro có thể dẫn tới gian lận và lập kế hoạch kiểm toán.109 TÓM TẮT CHƯƠNG 4.

117 CHƯƠNG 5 PHÂN TÍCH KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ KHUYẾN NGHỊ.1 Những hạn chế của kiểm soát nội bộ trong doanh nghiệp.1 Hạn chế về môi trường kiểm soát.2 Hạn chế trong đánh giá rủi ro.3 Hạn chế trong hệ thống thông tin truyền thông.4 Hạn chế trong các hoạt động kiểm soát. Hạn chế trong giám sát kiểm soát nội bộ: Giám sát kiểm soát nội bộ là quy trình đánh giá tính hữu hiệu của kiểm soát nội bộ trong từng giai đoạn.2 Hạn chế trong việc đánh giá kiểm soát nội bộ, đánh giá các nhân tố rủi ro có thể dẫn tới gian lận làm cơ sở lập kế hoạch trong quá trình kiểm toán báo cáo tài chính.1 Hạn chế trong đánh giá kiểm soát nội bộ làm cơ sở cho việc lập kế hoạch kiểm toán.2 Hạn chế trong việc đánh giá các nhân tố rủi ro có thể dẫn tới gian lận và lập kế hoạch kiểm toán.3 Nguyên nhân dẫn tới những tồn tại trong kiểm soát nội bộ, đánh giá kiểm soát nội bộ và các nhân tố rủi ro có thể dẫn tới gian lận trong lập kế hoạch chương trình kiểm toán.4 Sự cần thiết phải hoàn thiện đối với kiểm soát nội bộ trong các doanh nghiệp, xét đoán kiểm soát nội bộ và các nhân tố rủi ro có thể dẫn tới gian lận của các kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán.5 Một số khuyến nghị.1 Đối với doanh nghiệp được kiểm toán.2 Một số khuyến nghị tới các doanh nghiệp kiểm toán và các kiểm toán viên 138 5.3 Một số khuyến nghị đối với các cơ quan chức năng.142 KẾT LUẬN VÀ HẠN CHẾ NGHIÊN CỨU.144 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC vi DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Ký hiệu Giải thích thuật ngữ American College of Forensic Examiners Association of Certified Fraud ACFE Examiners AICPA American Institute of Certified Public Accountants BCTC Báo cáo tài chính COBIT Control Objectives for information and related Technology Committee of sponsoring Organizations COSO Hiệp hội các tổ chức bảo trợ HĐQT Hội đồng quản trị International Accounting Standards Board IASB Ủy ban Chuẩn mực kiểm toán quốc tế International Federation of Accountants IFAC Liên đoàn kế toán quốc tế International Financial reporting Standards IFRS Chuẩn mực quốc tế về lập báo cáo tài chính ISACF Information System Audit and control Foundation ISACS information system audit and control association KTV Kiểm toán viên ITGI information technology governance institute KSNB Kiểm soát nội bộ KTNB Kiểm toán nội bộ KTTC Kiểm toán tài chính Public company accounting oversight board PCAOB Ủy ban giám sát kiểm toán các công ty đại chúng SAC Systems Auditability and control SAS Statement on auditing Standards U.S Securities and Exchange Commision SEC Ủy Ban chứng khoán mỹ UBCK Ủy ban chứng khoán Nhà nước VACPA Hội kiểm toán viên hành nghề Việt nam vii DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1.1: S7o sánh các thành phần của Kiểm soát nội bộ và ERM theo Coso.2: Bảng so sánh tóm tắt các cơ sở thiết lập kiểm soát nội bộ.1: Phương pháp nghiên cứu.2 Thang đo môi trường kiểm soát.3: Thang đo đánh giá rủi ro.4: Thang đo thành phần thông tin- truyền thông.5: Thang đo hoạt động kiểm soát.6: Thang đo thành phần giám sát kiểm soát.7: Thang đo lập kế hoạch kiểm toán.8: Danh mục các nhân tố rủi ro có thể dẫn tới gian lận.9: Kết quả thang đo định lượng sơ bộ.1: Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu.2: Kết quả kiểm định giả thuyết KTV không đánh giá môi trường kiểm soát.3: Kết quả kiểm định giả thuyết kiểm toán viên không đánh giá thành phần đánh giá rủi ro trong quá trình thực hiện kiểm toán.4: Kết quả kiểm định giả thuyết KTV không đánh giá thành phần thông tin truyền thông trong quá trình thưc hiện kiểm toán.5: Kết quả kiểm định giả thuyết kiểm toán viên không đánh giá thành phần hoạt động kiểm soát trong quá trình thực hiện kiểm toán.6: Kết quả kiểm định giả thuyết kiểm toán viên không đánh giá thành phần giám sát trong quá trình thực hiện kiểm toán.7: Kết quả đánh giá độ tin cậy thang đo qua Cronbach Alpha.8: Kết quả đánh giá độ tin cậy của thang đo.102 qua phân tích nhân tố khám phá EFA.9: Bảng tóm tắt kết quả mô hình hồi quy.10: Kết quả khảo sát mối quan hệ giữa kiểm soát nội bộ.107 và gian lận báo cáo tài chính trong doanh nghiệp.11: Kết quả khảo sát kiểm soát nội bộ không thể ngăn chặn được nguy cơ xảy ra gian lận.12: Kết quả khảo sát đánh giá tầm quan trọng của các nhân tố rủi ro.110 có thể dẫn tới gian lận.1: Những tồn tại trong môi trường kiểm soát.2: Những tồn tại trong đánh giá rủi ro.3: Những tồn tại trong hệ thống thông tin truyền thông.4: Những tồn tại trong hoạt động kiểm soát.5: Những tồn tại trong giám sát kiểm soát nội bộ.125 ix DANH MỤC HÌNH Hình 1.1: Mô hình kiểm soát nội bộ của Coso (1992).2: Mô hình quản lý rủi ro – Theo Coso (ERM).3: Mô hình kiểm soát trong môi trường công nghệ thông tin theo Cobit.4: Mô hình tam giác gian lận của Cressey (1953).1: Tam giác kiểm toán độc lập.49 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của nghiên cứu Từ đầu những năm 1990 trở về đây trên thế giới đã xảy ra rất nhiều vụ bê bối tài chính mà hậu quả của những vụ bê bối này đã gây thiệt hại rất lớn đến các nhà đầu tư, cho chính bản thân doanh nghiệp, và cho nền kinh tế các nước như các vụ bê bối của: Enron, WorldCom, Parmalat, Huyndai, Lehman Brothers……Tại Việt nam kể từ khi thị trường chứng khoán bắt đầu đi vào hoạt động từ năm 2000 cũng đã có nhiều vụ bê bối tài chính liên quan đến các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán như: Bông bạch Tuyết, Dược Viễn đông, Vinashin….Đã có nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu, khám phá bản chất và nguyên nhân dẫn đến những vụ bê bối trên.