Luận án tiến sĩ hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ Agribank theo tiêu chuẩn COSO - Nguyễn Thị Quỳnh Hương

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGÂN HÀNG NHÀ NƢỚC VIỆT NAM HỌC VIỆN NGÂN HÀNG ------------------ NGUYỄN THỊ QUỲNH HƢƠNG HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NGÂN HÀNG NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN VIỆT NAM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI - 2020 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGÂN HÀNG NHÀ NƢỚC VIỆT NAM HỌC VIỆN NGÂN HÀNG ------------------ NGUYỄN THỊ QUỲNH HƢƠNG HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NGÂN HÀNG NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN VIỆT NAM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng Mã số: 9.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1.TS LÊ VĂN LUYỆN 2. NGUYỄN QUANG THÁI HÀ NỘI - 2020 luan an i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, đây là công trình khoa học do chính tôi nghiên cứu và thực hiện. Các thông tin, số liệu được sử dụng trong Luận án hoàn toàn trung thực, có nguồn gốc rõ ràng. Luận án không trùng lắp với bất kỳ công trình nghiên cứu nào đã được công bố.

Hà Nội, ngày 01 tháng 09 năm 2020 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Quỳnh Hương luan an ii MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU .1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO .1 Khái niệm hệ thống kiểm soát nội bộ theo tiêu chuẩn quốc tế COSO .2 Các thành phần của hệ thống kiểm soát nội bộ theo tiêu chuẩn quốc tế COSO .2 KHÁI QUÁT VỀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI CÁC NHTM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO .1 Sự cần thiết thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ trong NHTM .2 Đặc trưng của NHTM ảnh hưởng đến việc thiết kế và vận hành hệ thống kiểm soát nội bộ theo tiêu chuẩn quốc tế COSO .3 Cơ sở thiết lập và vận hành hệ thống kiểm soát nội bộ theo thông lệ quốc tế .4 Thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ trong các NHTM theo tiêu chuẩn quốc tế COSO .5 Điều kiện để áp dụng tiêu chuẩn quốc tế COSO khi thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ cho NHTM .3 SỰ HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NHTM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO .1 Quan niệm về sự hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHTM .2 Các tiêu chí đánh giá sự hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHTM.4 KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ VIỆC THIẾT LẬP KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI CÁC NGÂN HÀNG THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO - BÀI HỌC CHO NHNo&PTNT VIỆT NAM .1 Kinh nghiệm quốc tế về việc thiết lập kiểm soát nội bộ tại các ngân hàng theo tiêu chuẩn quốc tế COSO .2 Bài học rút ra cho NHNo&PTNT Việt Nam.68 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1 .70 luan an iii CHƢƠNG 2: THỰC TRẠNG HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NHNo&PTNT VIỆT NAM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO .1 GIỚI THIỆU CHUNG VỀ NHNo&PTNT VIỆT NAM .1 Sự hình thành và phát triển của NHNo&PTNT Việt Nam .2 Khái quát về hoạt động của NHNo&PTNT Việt Nam.2 THỰC TRẠNG HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NHNo&PTNT VIỆT NAM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO .1 Cơ sở pháp lý cho việc thiết lập hệ thống Kiểm soát Nội bộ tại các Ngân hàng Thương mại Việt Nam.2 Thực trạng hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHNo&PTNT Việt Nam theo tiêu chuẩn quốc tế COSO .3 NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƢỢNG ẢNH HƢỞNG CỦA CÁC NHÂN TỐ TỚI SỰ HỮU HIỆU CỦA HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NHNo & PTNT VIỆT NAM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO .1 Kết quả nghiên cứu định tính khám phá các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB tại NHTM .2 Kết quả nghiên cứu định lượng ảnh hưởng của các nhân tố tới sự hữu hiệu của HTKSNB tại NHNo&PTNT Việt Nam .4 ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ THỰC TRẠNG HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ CỦA NHNo&PTNT VIỆT NAM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO .1 Kết quả đạt được .2 Hạn chế và nguyên nhân. 136 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2. 142 CHƢƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NHNo&PTNT VIỆT NAM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO .1 ĐỊNH HƢỚNG HOẠT ĐỘNG VÀ HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NHNo&PTNT VIỆT NAM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO. 143 luan an iv 3.1 Những vấn đề đặt ra đối với quản lý và sự cần thiết phải hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHNo&PTNT Việt Nam .2 Định hướng hoạt động và hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ tại NHNo&PTNT Việt Nam trong thời gian tới .2 GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI NHNo&PTNT VIỆT NAM THEO TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ COSO .1 Giải pháp hoàn thiện môi trường kiểm soát tại NHNo&PTNT Việt Nam .2 Giải pháp hoàn thiện đánh giá rủi ro tại NHNo&PTNT Việt Nam .3 Giải pháp hoàn thiện hoạt động kiểm soát tại NHNo&PTNT Việt Nam.4 Giải pháp hoàn thiện thông tin và truyền thông tại NHNo&PTNT Việt Nam .5 Giải pháp hoàn thiện giám sát các kiểm soát tại NHNo&PTNT Việt Nam.3 KIẾN NGHỊ CÁC ĐIỀU KIỆN ĐỂ THỰC HIỆN GIẢI PHÁP .1 Đối với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam .2 Đối với Hiệp hội ngân hàng .3 Đối với các cơ sở đào tạo.

171 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3. 171 KẾT LUẬN CHUNG. 172 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC luan an v DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Từ viết tắt Nguyên nghĩa AICPA American Institute of Certified Public Accountants Hiệp hội Kế toán viên công chứng Mỹ BCTC Báo cáo tài chính BĐH Ban điều hành BGĐ Ban giám đốc BKS Ban kiểm soát CAP Committee on Accounting Procedure Uỷ ban thủ tục kế toán CNTT Công nghệ thông tin COBIT Control Objectives for Information Technologies Khuôn khổ kiểm soát và kiểm tra hệ thống thông tin COSO Committee of Sponsoring Organizations Uỷ ban chuẩn mực kiểm toán và dịch vụ đảm bảo quốc tế CRO Chief Risk Officer - Giám đốc rủi ro ERM Enterprise Risk Management - Quản trị rủi ro doanh nghiệp GDV Giao dịch viên HĐQT Hội đồng quản trị HĐRR Hội đồng rủi ro HĐTV Hội đồng thành viên HSC Hội sở chính HTKSNB Hệ thống kiểm soát nội bộ IAASB International Auditing and Assurance Standards Board Uỷ ban chuẩn mực kiểm toán và dịch vụ đảm bảo luan an vi quốc tế ICAI Institute of Chartered Accountant Viện kế toán Chartered của Ấn Độ IFAC International Federation of Accountants Liên đoàn kế toán quốc tế IIA The Institute of Internal Auditors Uỷ ban kiểm toán nội bộ ISA International Standard on Auditing Chuẩn mực kiểm toán quốc tế KSNB Kiểm soát nội bộ KTNB Kiểm toán nội bộ MIS Management Information System Hệ thống thông tin quản lý NHNN Ngân hàng Nhà nước NHTM Ngân hàng thương mại PGD Phòng giao dịch SPDV Sản phẩm dịch vụ TCTC Tổ chức tài chính TCTD Tổ chức tín dụng TGĐ Tổng giám đốc TSC Trụ sở chính UBKT Uỷ ban kiểm toán UBQLRR Uỷ ban quản lý rủi ro VSA Vietnamese Standards on Auditing Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam luan an vii DANH MỤC CÁC HÌNH Tên hình Trang Hình 1. Khung nghiên cứu của Luận Án 17 Hình 1.1 Mô hình KSNB của COSO - Kim tự tháp HTKSNB 28 Hình 1.2 Mô hình quản lý rủi ro – Theo COSO (ERM) 29 Hình 1.3 Các rủi ro trong lĩnh vực ngân hàng 43 Hình 1.4 Quy trình đánh giá rủi ro 44 Hình 1.5 Mô hình 03 tuyến phòng thủ theo Basel 49 Hình 1.6 Vị trí của quản lý rủi ro trong mô hình 03 (04) tuyến phòng thủ 51 Hình 2.1 Nội dung của Basel II và Thông tư 13/2018 của NHNN 77 Hình 2.2 Hệ thống Kiểm soát nội bộ theo Thông tư 13/2018 của NHNN 78 Hình 2.3 Hệ thống kiểm soát nội bộ với 03 (04) tuyến phòng thủ áp dụng 78 cho các NHTM Việt Nam Hình 2.4 Mô hình 03 tuyến phòng thủ gắn với mô hình quản trị và cơ cấu 95 bộ máy quản lý tại Agribank Hình 2.5 Mô hình nghiên cứu 119 Hình 2.6 Kiểm định về tính thích hợp của phương pháp và dữ liệu thu 126 thập (KMO và Bartlett’s Test) Hình 2.7 Kiểm định mức độ giải thích của các biến quan sát đối với nhân 127 tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB tại Agribank Hình 2.8 Ma trận nhân tố xoay (Rotated Component Matrixa) 129 Hình 2.9 Kiểm định tương quan từng phần của các hệ số hồi quy 129 Hình 2.10 Kiểm định mức độ giải thích của mô hình (Model Summaryb) 130 Hình 2.11 Kiểm định mức độ phù hợp của mô hình (phương sai – 130 ANOVA) Hình 2.12 Đồ thị phân tán của phần dư chuẩn hoá 132 Hình 2.13 Đồ thị giá trị dự đoán chuẩn hoá 134 luan an viii DANH MỤC CÁC BẢNG Tên bảng Trang Bảng 1.1 Cơ sở thiết lập Hệ thống kiểm soát nội bộ theo thông lệ quốc tế 35 Bảng 1.2 Khuôn mẫu KSNB được các quốc gia sử dụng 64 Bảng 2.1 Một số chỉ tiêu tài chính của Agribank từ 2015 - 2019 76 Bảng 2.2 Kết quả khảo sát một số nhân tố thuộc Môi trường kiểm soát 81 của Agribank Bảng 2.3 Số lượng nhân viên tính đến 31/12/2019 của một số ngân hàng 86 Bảng 2.4 Kết quả KTNB tại các chi nhánh Agribank về quản trị, điều 112 hành các năm 2017-2019 Bảng 2.5 Các loại tồn tại, sai sót tại các chi nhánh Agribank về quản trị, 112 điều hành được KTNB phát hiện các năm 2017-2019 Bảng 2.6 Kết quả KTNB tại các chi nhánh Agribank về hoạt động tín 113 dụng các năm 2017 - 2019 Bảng 2.7 Các loại tồn tại, sai sót tại các chi nhánh Agribank về hoạt động 113 tín dụng được KTNB phát hiện các năm 2017-2019 Bảng 2.8 Thống kê mẫu phiếu khảo sát định lượng 118 Bảng 2.9 Các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB của 120 Agribank Bảng 2.10 Kết quả khảo sát mức độ hữu hiệu của HTKSNB tại Agribank 124 Bảng 2.11 Bảng tổng hợp kết quả kiểm định chất lượng thang đo các 125 nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB Bảng 2.12 Tầm quan trọng của các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu 133 của HTKSNB tại Agribank luan an ix DANH MỤC CÁC HỘP Tên hộp Trang Hộp 2.1 Mục tiêu của Agribank qua các năm 89 Hộp 2.2 Quy trình cho vay của Agribank 99 Hộp 2.3 Nội dung và phạm vi KTNB tại Agribank năm 2019 111 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Tên biểu đồ Trang Biểu đồ 2.1 Tổng tài sản hợp nhất của Agribank từ 2015 - 2019 74 Biểu đồ 2.2 Tổng lợi nhuận trước thuế của Agribank từ 2015 - 2019 75 DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ Tên sơ đồ Trang Sơ đồ 2.1 Mô hình quản trị và cơ cấu bộ máy quản lý của Agribank 72 luan an 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1.