Luận án: Hoàn thiện tổ chức Kiểm toán nội bộ tại Tổng công ty Thương mại Việt Nam

i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án này là công trình của riêng tôi. Số liệu sử dụng trong Luận án là trung thực. Những kết quả của Luận án chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào khác. Tác giả của Luận án Nguyễn Thị Hồng Lam ii LỜI CẢM ƠN Trước tiên, Tác giả xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc tới PGS.

Ngô Trí Tuệ - Giám đốc Trung tâm nghiên cứu khoa học và bồi dưỡng cán bộ Kiểm toán Nhà nước và PGS.TS Đoàn Vân Anh – Phó trưởng bộ môn Kế toán tài chính, khoa Kế toán kiểm toán, trường Đại học Thương Mại về sự hướng dẫn nhiệt tình và những ý kiến đóng góp quí báu để Luận án hoàn thành tốt hơn. Tác giả xin trân trọng cảm ơn sự hỗ trợ quí báu trong quá trình thu thập tài liệu, thu thập bảng câu hỏi phỏng vấn của các nhà quản lý của các tổng công ty (TCT) thương mại Hà Nội, TCT thương mại Sài gòn, TCT Bến Thành, Tập đoàn xăng dầu Việt Nam, TCT lương thực miền Bắc, TCT dược Việt Nam.; Tác giả cũng cảm ơn các đồng nghiệp trong Khoa Kế toán kiểm toán, các KTV và nhà quản lý trong các Công ty kiểm toán, Bộ Tài chính, Bộ Công Thương đã hỗ trợ tìm kiếm tài liệu cũng như góp ý cho Tác giả sửa chữa Luận án. Tác giả xin cảm ơn khoa sau Đại học, Đại học Thương Mại với việc tạo điều kiện thuận lợi trong suốt quá trình làm Luận án cũng như bảo vệ Luận án các cấp. Cuối cùng, Tác giả muốn bày tỏ lời cảm ơn tới bố mẹ, chồng và các con đã động viên, giúp đỡ Tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu.

Nguyễn Thị Hồng Lam iii MỤC LỤC MỞ ĐẦU .Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Các câu hỏi nghiên cứu của luận án.

Phương pháp nghiên cứu của luận án. Các kết quả nghiên cứu dự kiến đạt được của luận án. Kết cấu luận án .12 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC KIỂM TOÁN NỘI BỘ TRONG DOANH NGHIỆP .1 Kiểm toán nội bộ trong doanh nghiệp .1 Doanh nghiệp và quản trị rủi ro trong doanh nghiệp .2 Bản chất của kiểm toán nội bộ trong doanh nghiệp .3 Vai trò của kiểm toán nội bộ trong quản trị rủi ro doanh nghiệp.2 Tổ chức kiểm toán nội bộ trong doanh nghiệp .1 Khái niệm, nguyên tắc, yêu cầu và các nhân tố ảnh hưởng tới tổ chức kiểm toán nội bộ trong doanh nghiệp .2 Tổ chức bộ máy kiểm toán nội bộ tại các doanh nghiệp.3 Tổ chức hoạt động kiểm toán nội bộ trong doanh nghiệp .3 Tổ chức kiểm toán nội bộ tại các doanh nghiệp của một số nước trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam .69 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 .78 THỰC TRẠNG TỔ CHỨC KIỂM TOÁN NỘI BỘ TẠI CÁC TỔNG CÔNG TY THƯƠNG MẠI VIỆT NAM.1 Tổng quan về các tổng công ty thương mại Việt Nam với tổ chức kiểm toán nội bộ .1 Quá trình hình thành và phát triển của các tổng công ty thương mại Việt Nam .2 Đặc điểm hoạt động kinh doanh của các tổng công ty thương mại Việt Nam ảnh hưởng tới tổ chức kiểm toán nội bộ .2 Thực trạng tổ chức kiểm toán nội bộ tại các tổng công ty thương mại Việt Nam .1 Cơ sở pháp lý của tổ chức kiểm toán nội bộ tại các tổng công ty thương mại Việt Nam .2 Tổ chức bộ máy kiểm toán nội bộ tại các tổng công ty thương mại Việt Nam.3 Tổ chức hoạt động kiểm toán nội bộ tại các tổng công ty thương mại Việt Nam.3 Đánh giá chung về tổ chức kiểm toán nội bộ tại các tổng công ty thương mại Việt Nam .1 Những kết quả đạt được về tổ chức kiểm toán nội bộ tại các tổng công ty thương mại Việt Nam .2 Những tồn tại và hạn chế trong tổ chức kiểm toán nội bộ tại các Tổng công ty thương mại Việt Nam .3 Nguyên nhân của những tồn tại trong tổ chức kiểm toán nội bộ tại các tổng công ty thương mại Việt Nam .119 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 .124 CÁC GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN TỔ CHỨC KIỂM TOÁN NỘI BỘ TẠI CÁC TỔNG CÔNG TY THƯƠNG MẠI VIỆT NAM .1 Định hướng và yêu cầu hoàn thiện tổ chức kiểm toán nội bộ tại các tổng công ty thương mại Việt Nam .1 Định hướng phát triển của các tổng công ty thương mại Việt Nam .2 Các yêu cầu hoàn thiện tổ chức kiểm toán nội bộ tại các tổng công ty thương mại Việt Nam .2 Các giải pháp hoàn thiện tổ chức kiểm toán nội bộ .1 Nhóm giải pháp hoàn thiện tổ chức bộ máy kiểm toán nội bộ .2 Nhóm giải pháp hoàn thiện tổ chức hoạt động kiểm toán nội bộ .3 Kiến nghị để thực hiện các giải pháp hoàn thiện tổ chức kiểm toán nội bộ tại các tổng công ty thương mại Việt Nam.1 Đối với các cơ quan Nhà nước .2 Đối với các tổng công ty thương mại Việt Nam .165 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 .168 v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Viết đầy đủ (Tiếng Việt) Viết đầy đủ (Tiếng Anh) BGĐ Ban Giám đốc BKS Ban Kiểm soát DN Doanh nghiệp DNTM Doanh nghiệp thương mại HĐQT Hội đồng quản trị HTKSNB Hệ thống kiểm soát nội bộ IIA Viện KTV nội bộ Institute of Internal Auditor KSNB Kiểm soát nội bộ KTNB Kiểm toán nội bộ KTV Kiểm toán viên KTVNB Kiểm toán viên nội bộ QTRR Quản trị rủi ro RR Rủi ro SIAS Chuẩn mực kiểm toán nội bộ Statement on Internal Auditing Standards TCT Tổng công ty TCT TM Tổng công ty thương mại vi DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1. Tiêu thức phân loại doanh nghiệp.

Định nghĩa về KTNB của IIA qua các năm. So sánh khái niệm KTNB năm 1978 và 1999 của IIA .4 Vai trò của KTNB trong quản trị RR doanh nghiệp .5 Số lượng kiểm toán viên theo qui mô. Điểm khác biệt của hai mô hình tập trung và phân tán .1 Kết quả tổng hợp số phiếu khảo sát .2 Số lượng KTVNB tại các TCT TM .3 Qui trình KTNB tại Tổng công ty xăng dầu Việt Nam. Kết quả khảo sát về nội dung thực hiện kiểm toán của KTNB.

Tổng hợp kết quả kiểm toán .1 Tiêu chí xác định số lượng KTVNB. Nhóm tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động mua hàng. Nhóm tiêu chí đánh giá hiệu năng quản lý hoạt động mua hàng .4 Bảng đánh giá hoạt động mua hàng. Nhóm tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động bán hàng và marketing.

Nhóm chỉ tiêu đánh giá hiệu năng quản lý hoạt động bán hàng và marketing .7 Các nhân tố ảnh hưởng đến rủi ro.8 Các loại rủi ro theo từng hoạt động. Biểu mẫu đề xuất chấm điểm RR. Rủi ro quản lý .10 Rủi ro kế toán.11 Rủi ro mua hàng.12 Rủi ro bán hàng .13 Chấm điểm rủi ro theo từng bộ phận .14 Minh họa thủ tục kiểm toán đối với hoạt động bán hàng .2 Biểu mẫu giấy tờ làm việc của KTV .158 vii DANH MỤC HÌNH VẼ Hình 1.1 Qui trình quản trị rủi ro. Ma trận phân tích RR .149 viii DANH MỤC SƠ ĐỒ Sơ đồ 1.

Mô hình tổ chức bộ máy KTNB theo lĩnh vực kiểm toán. Mô hình tổ chức bộ máy KTNB theo khối chức năng. Mô hình tổ chức bộ máy KTNB theo khu vực địa lý. Khái quát tổ chức qui trình KTNB .1 Tỷ lệ phiếu khảo sát theo hình thức pháp lý.

Qui mô vốn tại các tổng công ty TM tính đến 2012 .3 Số lượng lao động tại các TCT TM .4 Vị trí KTNB trong các TCT TM. Mô hình đề xuất KTNB trực thuộc HĐQT. Mô hình đề xuất KTNB trực thuộc Tổng Giám đốc. Tổ chức bộ máy KTNB theo mô hình kết hợp.

Mô hình KTNB phân chia theo khu vực và khối chức năng .Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường cũng như quá trình hội nhập kinh tế thế giới, nền kinh tế Việt Nam có nhiều thay đổi mạnh mẽ. Điều đó đã khiến cho các doanh nghiệp Việt Nam nói chung và các doanh nghiệp thương mại (DNTM) nói riêng trong đó có các tổng công ty thương mại (TCT TM) đứng trước những cơ hội và thách thức lớn trong hoạt động kinh doanh. Đó là sự tác động của giá cả hàng hóa dịch vụ, lãi suất và tỷ giá, chính sách quản lý của Nhà nước…, sự cạnh tranh từ các doanh nghiệp (DN) nước ngoài mạnh về vốn, về kỹ thuật sẽ nhanh chóng thâu tóm hết thị phần, chi phối giá cả…Điều này đòi hỏi trước hết là Nhà nước và các cơ quan chức năng phải xây dựng và phát triển hoàn thiện hệ thống luật pháp cũng như có các chính sách kinh tế tài chính phù hợp, làm cơ sở định hướng và tạo môi trường kinh doanh lành mạnh cho các DN Việt Nam đồng thời tự bản thân các DN Việt Nam trong đó có các DNTM phải thiết lập các công cụ hữu hiệu nhằm hạn chế rủi ro và nâng cao hiệu quả kinh tế. Theo nguyên tắc hạch toán kinh tế trong cơ chế thị trường, DN phải tự quyết định, tự chịu trách nhiệm về hoạt động kinh doanh của mình.

Để DN có được những quyết định đúng, để tồn tại, phát triển, an toàn và chiến thắng trong kinh doanh, từng DN cần hình thành và duy trì một hệ thống kiểm soát nội bộ hữu hiệu trong đó có kiểm toán nội bộ làm nhiệm vụ kiểm soát hoạt động tài chính kế toán và các hoạt động khác trong DN, nhất là không chỉ chú trọng vào công tác hậu kiểm (kiểm soát sau) mà quan trọng hơn là kiểm soát trước và trong quá trình hoạt động. Kiểm toán nội bộ (KTNB) bắt đầu xuất hiện tại Việt Nam từ năm 1997 nhưng cho đến thời điểm này, Nhà nước mới chỉ ban hành duy nhất một quyết định về hướng dẫn KTNB cho DNNN và cũng chỉ đưa ra những hướng dẫn chung về tổ chức bộ máy và cách thức thực hiện KTNB.Vì thế, KTNB trong các DN mới chỉ mang tính tự phát khiến cho các DN hết sức lúng túng khi tổ chức hoạt động này trong đơn vị mình. So với thời điểm khi mới xuất hiện, ngày nay nhận thức của các nhà quản lý đối với tầm quan trọng của KTNB đã thay đổi. KTNB được xem như một công cụ giúp cho lãnh đạo DN phân tích hoạt động đầu tư, kinh doanh, kiểm soát, đánh giá các chiến lược phát triển kinh doanh của DN, các hành vi quản lý qua đó điều hành sản xuất kinh doanh có hiệu quả và chiếm lĩnh được thị trường.