Luận án: Hoàn thiện kế toán bảo hiểm, tái bảo hiểm trong bối cảnh hội nhập tại Việt Nam

1 MỞ ĐẦU 1/ Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Kế toán, với tư cách là một bộ phận cấu thành của hệ thống công cụ quan trọng để quản lý nền kinh tế quốc dân nói chung, quản lý doanh nghiệp nói riêng, trong đó có doanh nghiệp bảo hiểm (DNBH). Là một bộ phận của nền kinh tế, hoạt động kinh doanh BH luôn đóng vai trò tích cực cho việc duy trì sự ổn định và phát triển nền kinh tế - xã hội, nhằm thực hiện chức năng là tấm "lá chắn" kinh tế để khắc phục hậu quả tài chính do thiên tai, tai nạn bất ngờ gây ra cho nền kinh tế, cung cấp sự đảm bảo tài chính cho các tổ chức, cá nhân tham gia BH. Hoạt động kinh doanh BH tạo ra nguồn vốn nhàn rỗi lớn để đáp ứng nhu cầu đầu tư phát triển đất nước. Trong thời gian tới, với việc Việt Nam tham gia hội nhập kinh tế ở mức độ cao hơn, các Hiệp định Thương mại tự do ASEAN, Hiệp định Thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ có hiệu lực đầy đủ và với việc gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới, ngành BH sẽ phải đối mặt với những thách thức, khó khăn không nhỏ.

Vì hệ thống luật pháp là điều kiện cơ bản của hội nhập, nên việc xây dựng và ban hành hệ thống văn bản pháp luật về BH, trong đó có hệ thống kế toán áp dụng cho các DNBH phù hợp với chuẩn mực quốc tế và thông lệ chung của các nước về kế toán BH. Từ đó, tạo môi trường pháp lý ổn định và lành mạnh, đủ hiệu lực để phát triển thị trường BH đáp ứng quá trình mở cửa, hội nhập là yêu cầu hết sức cấp bách. Tuy nhiên, cho đến nay Việt Nam chưa có các nguyên tắc, chuẩn mực kế toán để áp dụng riêng cho DNBH. Việc xây dựng và ban hành chế độ kế toán áp dụng cho DNBH chưa được tiến hành trong điều kiện giải quyết tốt mối quan hệ giữa chế độ tài chính và thuế với chế độ kế toán.

Nhiều nội dung quy định trong chế độ kế toán áp dụng cho DNBH còn chưa đầy đủ, rõ ràng dẫn đến tình trạng áp dụng không thống nhất, dễ tuỳ tiện trong các DNBH. Vì vậy, việc hoàn thiện kế toán BH trong xu thế mở cửa và hội nhập là cần thiết và mang tính thời sự. Từ đó, 2 giúp cho Nhà nước quản lý và kiểm tra, giám sát đối với DNBH và giúp DNBH nâng cao khả năng quản lý, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững trong kinh tế thị trường. Từ những lý do trên, tác giả đã chọn đề tài "Hoàn thiện kế toán bảo hiểm trong xu thế mở cửa và hội nhập" làm đề tài nghiên cứu Luận án tiến sỹ kinh tế.

2/ Mục đích của đề tài nghiên cứu Luận án nhằm góp phần làm rõ hơn những vấn đề lý luận về bảo hiểm, kinh doanh BH ảnh hưởng đến công tác kế toán và kế toán BH trong xu thế mở cửa và hội nhập. Đồng thời, khảo sát thực tế và phân tích, đánh giá thực trạng về hệ thống kế toán do Nhà nước quy định áp dụng cho DNBH cũng như thực tế thực hiện ở các DNBH hiện nay. Từ đó, rút ra những ưu điểm và những hạn chế, đối chiếu với thông lệ quốc tế và các nước để vận dụng và đề xuất những kiến nghị, giải pháp hoàn thiện hệ thống kế toán áp dụng cho DNBH Việt Nam. 3/ Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu hệ thống kế toán áp dụng cho DNBH và thực tế thực hiện ở 2 loại hình DNBH phi nhân thọ và DNBH nhân thọ, không đề cập đến DN môi giới BH và hoạt động BH không mang tính kinh doanh như BH xã hội, BH y tế.

Trong đó, luận án tập trung nghiên cứu chủ yếu vào hoàn thiện khung pháp lý về kế toán các hoạt động kinh doanh chủ yếu mà các DNBH phi nhân thọ và DNBH nhân thọ đang tiến hành, đó là hoạt động kinh doanh BH và hoạt động đầu tư. Đối với hoạt động kinh doanh BH được nghiên cứu chi tiết theo 3 loại: Kinh doanh BH gốc, nhận tái và nhượng tái BH. Do giới hạn phạm vi nghiên cứu, đối với hoạt động đầu tư, Luận án chỉ đề cập đến kế toán đầu tư trái phiếu là hoạt động đầu tư chủ yếu và quan trọng nhất hiện nay của các DNBH. Đồng thời, Luận án cũng nghiên cứu những vấn đề cơ bản tổ chức công tác kế toán quản trị trong DNBH.

4/ Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu 3 - Luận án đã hệ thống hoá những vấn đề cơ sở lý luận tổng quan về BH và kế toán BH trong xu thế mở cửa và hội nhập. Đồng thời luận án đã khái quát các nội dung chủ yếu của chuẩn mực quốc tế và quy định của các nước có thị trường BH phát triển (Mỹ, Úc) về kế toán áp dụng cho DNBH. - Trên cơ sở nghiên cứu khảo sát thực tế về chế độ kế toán và chế độ tài chính, thuế áp dụng cho DNBH và thực tế thực hiện của các DNBH, luận án khẳng định rằng để hoàn thiện kế toán BH trong xu thế mở cửa và hội nhập cần phải xây dựng và ban hành hệ thống kế toán áp dụng cho DNBH trên cơ sở chuẩn mực quốc tế và thông lệ các nước về kế toán BH. - Để góp phần tăng cường công tác quản lý kinh tế tài chính, phát triển ngành BH Việt Nam vững chắc trong xu thế mở cửa và hội nhập kinh tế quốc tế.

Luận án đề xuất các vấn đề cần hoàn thiện hệ thống kế toán áp dụng cho các DNBH, bao gồm: Nội dung các nguyên tắc kế toán, chuẩn mực kế toán và nội dung các vấn đề phải hoàn thiện chế độ kế toán áp dụng cho DNBH cho phù hợp với từng giai đoạn, các vấn đề cần hoàn thiện trong tổ chức công tác kế toán quản trị. Đồng thời phân tích rõ các vấn đề phải sửa đổi, bổ sung trong chế độ tài chính, thuế có liên quan làm cơ sở hoàn thiện kế toán BH. 4 Chương 1 TỔNG QUAN VỀ BẢO HIỂM VÀ KẾ TOÁN BẢO HIỂM TRONG XU THẾ MỞ CỬA VÀ HỘI NHẬP 1.1 BẢO HIỂM VÀ KINH DOANH BẢO HIỂM 1.1 Bảo hiểm và phân loại nghiệp vụ bảo hiểm 1.1 Khái niệm bảo hiểm và kinh doanh bảo hiểm Theo các chuyên gia bảo hiểm (BH), một định nghĩa đầy đủ và thích hợp cho BH phải bao gồm việc hình thành một quỹ tiền tệ (quỹ BH), sự chuyển giao rủi ro và kết hợp số đông các đơn vị, đối tượng riêng lẻ và độc lập, chịu cùng rủi ro như nhau thành một nhóm tương tác. Tuy nhiên, BH do đáp ứng nhu cầu đảm bảo an toàn của con người vốn dĩ rất phong phú và biến động, nên cũng rất đa dạng.

Rất khó tìm kiếm một định nghĩa về BH cho nhiều góc nhìn khác nhau, tương ứng với các lĩnh vực khác nhau của đời sống kinh tế - xã hội. Sau đây là một số trích dẫn: Theo Tiến sỹ David Bland, “BH là một hợp đồng theo đó một bên, (gọi là doanh nghiệp BH - DNBH), bằng việc thu một khoản tiền (gọi là phí BH), cam kết thanh toán cho bên kia (gọi là người được BH-NĐBH) một khoản tiền, hoặc hiện vật tương đương với khoản tiền đó khi xảy ra một sự cố đi ngược lại quyền lợi của NĐBH" [24]. Theo Từ điển thuật ngữ kinh doanh BH (KDBH) của Bảo Việt: “BH là cơ chế chuyển giao theo hợp đồng gánh nặng hậu quả của một số rủi ro thuần tuý bằng cách chia sẻ rủi ro cho nhiều người cùng gánh chịu” [49]. Theo Từ điển BH Pháp - Việt, Nhà xuất bản Thống kê 1996: BH là một nghiệp vụ mà theo đó, một bên là NĐBH chấp nhận trả một khoản tiền gọi là phí BH hay khoản đóng góp cho chính mình hay cho một người thứ ba khác để trong trường hợp rủi ro xảy ra, sẽ được trả một khoản bồi thường từ một bên khác là người BH, người chịu trách nhiệm đối với toàn bộ rủi ro, đền bù những thiệt hại theo luật số lớn.

5 Theo Giáo trình Lý thuyết BH của Học viện Tài chính, “BH là phương pháp chuyển giao rủi ro được thực hiện qua hợp đồng BH, trong đó bên mua BH chấp nhận trả phí BH và DNBH cam kết bồi thường hoặc trả tiền BH khi xảy ra sự kiện BH” [45]. Sự khác nhau trong các quan niệm xuất phát từ việc nhìn nhận BH ở các góc độ và cách thức tiếp cận khác nhau. BH là một lĩnh vực rộng và phức tạp hàm chứa yếu tố kinh doanh, pháp lý và kỹ thuật nghiệp vụ đặc trưng nên rất khó tìm được một định nghĩa hoàn hào thể hiện được tất cả những khía cạnh đó. Điều có thể chấp nhận được là xây dựng một khái niệm từ góc độ và cách thức tiếp cận hữu ích cho mục đích nghiên cứu.

Theo cách hiểu chung nhất, BH là một phương thức chuyển giao, phân tán rủi ro trên cơ sở quy luật số đông, theo đó một bên (người tham gia BH) nộp một khoản tiền nhất định (được gọi là phí BH) cho bên kia (DNBH) để đổi lấy lời hứa rằng khi rủi ro/sự kiện BH xảy ra, DNBH sẽ bồi thường hoặc trả tiền BH cho NĐBH hoặc người thụ hưởng BH. Khái niệm đưa ra ở đây muốn nhấn mạnh nguồn gốc ra đời như một loại phương pháp chuyển giao rủi ro; đặc thù pháp lý: hợp đồng và các chủ thể đặc trưng của quan hệ BH. Hiện nay, hoạt động BH ở Việt Nam tồn tại dưới 2 dạng: Hoạt động BH không mang tính kinh doanh (hay còn gọi là BHXH) và hoạt động BH mang tính kinh doanh (hay còn gọi là KDBH). Mặc dù đều vận dụng nguyên tắc tương hỗ, số lớn bù số ít để chuyển giao rủi ro giữa những NĐBH và các nguồn tài chính đóng góp được tập trung quản lý, đầu tư trong thời gian tạm thời nhàn rỗi bởi các tổ chức BH, BHXH và KDBH là hai hệ thống hoàn toàn độc lập và có những điểm khác biệt như sau [45]: - BHXH không có mục đích kinh doanh mà nhằm thực hiện phúc lợi xã hội.

Hoạt động BHXH được tiến hành bởi cơ quan BHXH quản lý thống nhất từ trung ương đến cơ sở, trong khi đó KDBH được thực hiện bởi sự vận hành của thị trường BH với sự tham gia của các DNBH, môi giới BH và đại lý BH.