Luận án TS Nguyễn Thanh Bình - Đánh giá hiệu quả NHTM Việt Nam bằng DEA

BỘ TÀI CHÍNH TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI CHÍNH – MARKETING --------------------------------- NGUYỄN THANH BÌNH ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM BẰNG PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH BAO DỮ LIỆU (DEA) LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ TP. Hồ Chí Minh – Năm 2023 BỘ TÀI CHÍNH TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI CHÍNH – MARKETING --------------------------------- NGUYỄN THANH BÌNH ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM BẰNG PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH BAO DỮ LIỆU (DEA) CHUYÊN NGÀNH: TÀI CHÍNH – NGÂN HÀNG MÃ SỐ NGÀNH: 9340201 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. Phạm Quốc Việt 2. Nguyễn Ngọc Ảnh TP.

Hồ Chí Minh – Năm 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi và được sự hướng dẫn của TS. Phạm Quốc Việt và TS. Nguyễn Ngọc Ảnh. Các nội dung, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là hoàn toàn trung thực và chưa từng được sử dụng hoặc công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Nếu phát hiện có bất kỳ sự gian lận nào tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm. Hồ Chí Minh, ngày 15 tháng 10 năm 2023 Nghiên cứu sinh NGUYỄN THANH BÌNH i LỜI CÁM ƠN Sau quá trình học tập và nghiên cứu, cho đến nay thì tôi đã thực hiện luận án. Với kết quả đạt được, tôi vô cùng biết ơn đến TS Phạm Quốc Việt, TS Nguyễn Ngọc Ảnh đã nhiệt tình – tận tâm hướng dẫn, truyền đạt kiến thức, động viên và cho tôi nhiều lời khuyên hữu ích. Bên cạnh đó, tôi cũng gửi lời cám ơn đến PGS.TS Hồ Thủy Tiên cũng đã giúp đỡ tạo nhiều điều kiện trong học tập và sinh hoạt khoa học tại Khoa Tài chính – Ngân hàng.

Và tôi cũng cám ơn đến PGS.TS Trần Huy Hoàng, thầy đã có nhiều nhận xét và góp ý hay có giá trị học thuật cao. Tôi xin chân thành cám ơn đến Quý thầy cô của Viện đào tạo Sau đại học và Khoa Tài chính – Ngân hàng đã chỉ dạy, dìu dắt và hỗ trợ tôi trong quá trình học tập tại trường và thực hiện công trình học thuật của mình. Và cuối cùng, tôi cũng cám ơn sâu sắc đến gia đình đã thường xuyên động viên và giúp tôi có điều kiện thực hiện được mục tiêu cuối cùng. Tôi cũng cám ơn đến các anh chị nghiên cứu sinh khóa 1, 2 và từ ban lãnh đạo – đồng nghiệp tại Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam đã dành tình cảm, giúp đỡ và hỗ trợ tôi hoàn thành luận án.

Nghiên cứu sinh NGUYỄN THANH BÌNH ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN I LỜI CÁM ƠN II MỤC LỤC III DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT V DANH MỤC BẢNG BIỂU VII DANH MỤC HÌNH VIII TÓM TẮT LUẬN ÁN IX CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU 1 1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1 1.2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU 4 1.1 Mục tiêu nghiên cứu 4 1.2 Câu hỏi nghiên cứu 4 1.3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 4 1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 5 1.5 ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN 5 1.6 BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN 7 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM 9 2.1 Tổng quan hoạt động của Ngân hàng thương mại 9 2.2 Hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại 13 2.3 Phân loại hiệu quả trong đánh giá hiệu quả hoạt động NHTM 17 2.4 Các phương pháp đo lường HQHĐ của NHTM 20 2.1 Phương pháp sử dụng các tỷ số phản ánh khả năng sinh lời 20 2.2 Phương pháp phân tích hiệu quả biên 23 2.5 Các nhân tố tác động đến HQHĐ của NHTM 33 2.6 Mô hình hồi quy Tobit trong đánh giá hiệu quả kỹ thuật từ DEA 37 2.2 CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 39 2.1 Nghiên cứu thực nghiệm sử dụng phương pháp tỷ số 39 2.2 Nghiên cứu thực nghiệm sử dụng phương pháp phân tích hiệu quả biên 46 2.3 Khe hở nghiên cứu 54 CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 58 3.1 PHƯƠNG PHAP TIẾP CẬN 58 3.2 GIẢ THUYẾT VA MO HINH NGHIEN CỨU 59 3.2 Mô hình nghiên cứu đề xuất 70 3.3 PHƯƠNG PHÁP THU THẬP DỮ LIỆU 78 iii 3.4 PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ DỮ LIỆU 79 CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 81 4.1 THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NHTM VIỆT NAM 81 4.2 THỐNG KÊ MÔ TẢ CÁC BIẾN 87 4.1 THỐNG KÊ MÔ TẢ BIẾN THEO PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH BAO DỮ LIỆU DEA 87 4.2 THỐNG KÊ MÔ TẢ BIẾN THEO MÔ HÌNH HỒI QUY TOBIT 88 4.3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 90 4.1 Xác định hiệu quả kỹ thuật 90 4.1 Hiệu quả kỹ thuật - TECRS 91 4.2 Hiệu quả kỹ thuật thuần PE (TEVRS) 93 4.3Hiệu quả quy mô – SE 94 4.4 Phân phối hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả quy mô 95 4.5 Hiệu quả kỹ thuật theo CRS – DRS – IRS 97 4.6 Năng suất nhân tố tổng hợp TFP - Chỉ số Malmquist 98 4.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kỹ thuật 99 4.1 Kiểm định các biến 99 4.2 Mô hình hồi quy Tobit TE – PE - SE 103 CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH 110 5.1 KẾT LUẬN NGHIÊN CỨU 110 5.2 HÀM Ý CHÍNH SÁCH 113 5.1 HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHO CÁC NHÀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC, HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH 113 5.2 HÀM Ý QUẢN TRỊ CHO CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM 115 5.3 HẠN CHẾ VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO CỦA NGHIÊN CỨU 119 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 121 TÀI LIỆU THAM KHẢO 122 PHỤ LỤC 1 129 PHỤ LỤC 2 130 PHỤ LỤC 3 136 iv DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CHỮ VIẾT TẮT DIỄN GIẢI GỐC TIẾNG ANH CPNL Chi phí ngoài lãi CPNV Chi phí nhân viên TNNL Thu nhập ngoài lãi LNA Logarit Tổng tài sản NET Mạng lưới hoạt động DOL Tỷ lệ huy động vốn trên cho vay STAFF Số lượng lao động LOA Tỷ lệ cho vay trên tổng tài sản FM Tỷ lệ thị phần của NHNNg SO Hình thức sở hữu MS Tỷ lệ thị phần NHTM HHI Mức độ đa dạng hóa thu nhập Herfindahl Hirschman Index HĐKD Hoạt động kinh doanh HQHĐ Hiệu quả hoạt động HQKT Hiệu quả kỹ thuật HQKTT Hiệu quả kỹ thuật thuần HQQM Hiệu quả quy mô FED Cục dự trữ liên bang Mỹ Federal Reserve System International Accounting IAS Chuẩn mực kế toán quốc tế Standards IMF Quỹ tiền tệ quốc tế International MoNETary Funds WB Ngân hàng thế giới World Bank NH Ngân hang NHLD Ngân hàng Liên doanh NHNNg Ngân hàng nước ngoài NHNN Ngân hàng Nhà nước NHTM Ngân hàng thương mại NHTMCP NHTM cổ phần NHTMNN NHTM Nhà nước NHTW Ngân hàng trung ương NĐTNN Nhà đầu tư nước ngoài NPLs Nợ xấu Non-performing LOANs RGDP Thu nhập quốc dân ròng Real Gross Dometic Product v CHỮ VIẾT TẮT DIỄN GIẢI GỐC TIẾNG ANH TCTD Tổ chức tín dụng GDP Thu nhập quốc dân Gross Dometic Product TTCK Thị trường chứng khoán TSĐB Tài sản đảm bảo CPI Chỉ số giá tiêu dùng Consumer Price Index vi DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2.1 Lược thảo biến ảnh hưởng đến tỷ số hiệu quả hoạt động kinh doanh 44 Bảng 2.2 Bảng tổng hợp tương quan giữa các biến độc lập và biến phụ thuộc 51 Bảng 2.3 Bảng lược thảo các biến ảnh hưởng đến hiệu quả kỹ thuật 53 Bảng 3.1 Bảng thống kê các giả thuyết nghiên cứu 69 Bảng 3.2 Bảng thống kê các biến mô hình hồi quy Tobit 75 Bảng 4.1 Bảng thống kê Tổng tài sản các NHTM 82 Bảng 4.2 Bảng thống kê tổng cho vay các NHTM 83 Bảng 4.3 Bảng thống kê thu nhập ngoài lãi các NHTM 84 Bảng 4.4 Bảng thống kê chi phí ngoài lãi các NHTM 85 Bảng 4.5 Bảng thống kê mạng lưới các NHTM 86 Bảng 4.6 Bảng thống kê chi phí nhân viên các NHTM 87 Bảng 4.7 Thống kê mô tả các biến mô hình DEA 87 Bảng 4.8 Ma trận tương quan các biến 87 Bảng 4.9 Thống kê mô tả biến mô hình hồi quy Tobit 88 Bảng 4.10 thống kê kết quả DEA về hiệu quả kỹ thuật của các NHTM 90 Bảng 4.11 Thống kê các NHTM có TECRS thấp nhất 92 Bảng 4.12 Thống kê các NHTM có TEVRS thấp nhất 93 Bảng 4.13 Bảng SO sánh SE 94 Bảng 4.14 Kết quả Hiệu quả kỹ thuật theo CRS – DRS - IRS 98 Bảng 4.15 Kết quả chỉ số Malmquist 99 Bảng 4.16 Ma trận tương quan các biến độc lập trong mô hình hồi quy Tobit 100 Bảng 4.17 Kiểm định VIF 101 Bảng 4.18 Kiểm định VIF sau bỏ biến MS và STAFF 102 Bảng 4.19 Kết quả kiểm định độ lệch chuẩn 103 Bảng 4.20 Kết quả mô hình hồi quy TE – PE - SE 104 Bảng 5.1 Thống kê kết quả mô hình hồi quy Tobit 111 vii DANH MỤC HÌNH Hình 2.1: Đồ thị hiệu quả kỹ thuật, Hiệu quả phân bổ và Hiệu quả chi phí 18 Hình 2.2: Đồ thị hiệu quả kỹ thuật thuần, Hiệu quả quy mô 19 Hình 2.3 Đồ thị đường biên CRS (OC), VRS (VBV’) và NIRS (OBV’) 28 Hình 4.1 Kết quả mô hình DEA hiệu quả kỹ thuật các NHTM Việt Nam 91 Hình 4.2: Thống kê phân phối hiệu quả kỹ thuật TECRS 96 Hình 4.3: Thống kê phân phối hiệu quả kỹ thuật thuần – TEVRS 96 Hình 4.4: Thống kê phân phối hiệu quả quy mô SE 97 viii TÓM TẮT LUẬN ÁN Trong giai đoạn 10 năm trở lại đây, hiệu quả hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam luôn được quan tâm, kiểm soát, tái cấu trúc thu nhập và đẩy mạnh khai thác sâu. Các NHTM kinh doanh hiệu quả sẽ giúp hoạt động chất lượng hơn và bền vững góp phần hỗ trợ thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Nhiều nghiên cứu tại Việt Nam về hiệu quả hoạt động của NHTM tập trung vào đánh giá chỉ số với các biến tỷ lệ (mô hình tham số - parametric) như: ROA, ROE, NIM,… được sử dụng làm thước đo đại diện cho hiệu quả hoạt động của NHTM. Nghiên cứu này đánh giá hiệu quả hoạt động của NHTM Việt Nam thông qua kết quả ước lượng hiệu quả kỹ thuật của các NHTM bằng phương pháp phân tích bao dữ liệu (DEA) và các yếu tố ảnh hưởng trong đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh, cụ thể: (i) Ước lượng hiệu quả kỹ thuật của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2009 – 2021; (ii) Kiểm định kết quả mô hình hồi quy tobit để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kỹ thuật của NHTM Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu cho thấy các NHTM Việt Nam đều đạt được hiệu quả kỹ thuật khá cao và có xu hướng thay đổi ngày càng tốt hơn trong giai đoạn nghiên cứu. Quy mô hoạt động ngày càng tăng trưởng đi kèm đó là hiệu quả kỹ thuật cũng dần được cải thiện.