Các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng chuẩn mực kế toán - Nghiên cứu tại Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THỊ THU HOÀN CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC ÁP DỤNG CHUẨN MỰC KẾ TOÁN – NGHIÊN CỨU CHUẨN MỰC KẾ TOÁN THUẾ THU NHẬP DOANH NGHIỆP TẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH - NĂM 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THỊ THU HOÀN CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC ÁP DỤNG CHUẨN MỰC KẾ TOÁN – NGHIÊN CỨU CHUẨN MỰC KẾ TOÁN THUẾ THU NHẬP DOANH NGHIỆP TẠI VIỆT NAM Chuyên ngành: Kế toán – Kiểm toán Mã số: 934.01 LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: 1. TS Trần Anh Hoa 2.TS Trần Phước TP. Hồ Chí Minh - Năm 2018 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học.

Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào khác, ngoại trừ một số kết quả được công bố trong các công trình khoa học của chính tác giả và người hướng dẫn. Tất cả những nội dung được kế thừa, tham khảo từ nguồn tài liệu khác đều được tác giả trích dẫn đầy đủ và ghi nguồn cụ thể trong danh mục các tài liệu tham khảo. Thành phố Hồ Chí Minh, tháng năm 2018 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thu Hoàn ii LỜI CẢM ƠN Viết luận án là một quá trình lâu dài và vất vả nhưng cũng không kém phần thú vị hoặc đang đi tìm lời giải cho một bài toán khó. Có khá nhiều niềm vui, sự đam mê và thích thú đan xen khi bản thân từng bước hoàn thành những nội dung quan trọng của luận án hoặc tích lũy được nhiều kiến thức và ngày càng trưởng thành hơn về kinh nghiệm nghiên cứu; Đặc biệt là sự thú vị mỗi khi khám phá được một vấn đề mới sau một thời gian dài bị mất phương hướng.

Để hoàn thành luận án này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ và động viên của rất nhiều người, từ các Thầy Cô, đồng nghiệp, bạn bè và gia đình. Tôi xin gửi lời tri ân đến Thầy Cô hướng dẫn của tôi, TS. Trần Anh Hoa, PGS. Trần Phước.

Thầy và cô cũng là người giúp tôi chập chững từng bước làm quen với hoạt động nghiên cứu. Với kinh nghiệm dày dạn và tầm cao hiểu biết, Thầy và cô luôn lường trước các khó khăn mà tôi gặp phải để định hướng và động viên kịp thời, giúp tôi từng bước khám phá từng chân trời kiến thức khoa học, đặc biệt những lúc tôi mất phương hướng hay giúp tôi tự tin hơn để có thể hoàn thành luận án trong điều kiện bản thân có nhiều áp lực, tưởng chừng khó thể vượt qua. Tôi cũng xin cảm ơn thầy cô, Trưởng khoa - PGS. Võ Văn Nhị, Trưởng Khoa- TS.

Nguyễn Thị Thu Hiền đã luôn hỗ trợ và khuyến khích tôi trong suốt quá trình làm luận án. Bên cạnh đó tôi xin gửi lời cảm ơn tới tất cả các đồng nghiệp như TS. Phạm Quốc Thuần, TS. Trần Thứ Ba …đã đóng góp rất nhiều ý kiến bổ ích để tôi có thể hoàn thành luận án nghiên cứu của mình Xin chân thành cảm ơn và gởi lời tri ân đến các quý thầy cô trong khoa kế toán kiểm toán Trường Đại học Công Nghiệp TPHCM đã luôn động viên, khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi để tôi có thể hoàn thành luận án một cách tốt nhất.

Trong quá trình nghiên cứu, tôi đã nhận được sự hỗ trợ nhiệt tình của Thầy Cô và đồng nghiệp ở các trường khác, các bạn bè, các nghiên cứu sinh trong việc chia sẻ tài liệu, kinh nghiệm, kiến thức và thông tin; Tôi cũng được nhiều tổ chức, cá nhân iii khác nhiệt tình trong việc cung cấp các nguồn tài liệu có giá trị. Không biết nói gì hơn, tôi xin gởi lời cảm ơn chân thành đến tất cả. Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn những người thân yêu trong gia đình tôi đã tạo điều kiện tối ưu để tôi có đủ nghị lực và sự tập trung để hoàn thành luận án. Xin gởi lời tri ân và kính chúc sức khỏe, hạnh phúc và thành công đến tất cả bạn bè, thầy cô và gia đình.

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng năm 2018 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thu Hoàn iv MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU. Tính thiết thực của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Kết cấu của luận án. xxii CHƯƠNG 1.

TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU .1 Những lợi ích và khó khăn khi áp dụng Chuẩn mực kế toán.2 Các nghiên cứu về thu nhập chịu thuế và lợi nhuận kế toán .1 Nghiên cứu nước ngoài .2 Nghiên cứu trong nước .3 Các nghiên cứu về tuân thủ chuẩn mực kế toán .1 Nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến tuân thủ chuẩn mực kế toán .2 Nghiên cứu về kết quả đo lường mức độ tuân thủ đối với IAS và IFRS.4 Các nghiên cứu về việc áp dụng Chuẩn mực kế toán .5 Các nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng chuẩn mực kế toán.1 Nghiên cứu nước ngoài .2 Nghiên cứu trong nước .6 Nhận xét về các nghiên cứu trước.1 Đóng góp của các nghiên cứu trước.2 Khoảng trống nghiên cứu .3 Hướng nghiên cứu của tác giả .33 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1.1 Một số vấn đề chung về Chuẩn mực kế toán và Chuẩn mực kế toán thuế thu nhập doanh nghiệp .1 Chuẩn mực kế toán .2 Chuẩn mực kế toán thuế thu nhập doanh nghiệp quốc tế (IAS 12) .3 Chuẩn mực kế toán thuế thu nhập doanh nghiệp (VAS 17) .4 Các phương pháp kế toán thuế thu nhập doanh nghiệp .1 Lý thuyết ủy nhiệm (Agency Theory) .2 Lý thuyết thông tin hữu ích (Decision usefulness Theory) .3 Lý thuyết kế toán thực chứng (Positive Accounting Theory) .3 Các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng Chuẩn mực kế toán .1 Quy mô doanh nghiệp .2 Năng lực nhân viên kế toán .3 Kiểm toán độc lập .4 Hỗ trợ tư vấn tổ chức nghề nghiệp .5 Trình độ và nhận thức nhà quản lý .6 Tuân thủ quy định kế toán .7 Áp lực từ thuế.56 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .1 Quy trình nghiên cứu .2 Phương pháp nghiên cứu định tính .1 Phương pháp tình huống .2 Phương pháp phỏng vấn chuyên gia .3 Mô hình nghiên cứu dự tính và giả thuyết nghiên cứu .4 Xây dựng thang đo .3 Phương pháp nghiên cứu định lượng .1 Phương pháp nghiên cứu .2 Thu thập dữ liệu và chọn mẫu nghiên cứu.3 Thiết kế câu hỏi.4 Kiểm định T-Test, Anova, mô hình hồi quy bội.5 Đánh giá độ tin cậy thang đo .6 Phân tích nhân tố khám phá - EFA .7 Phân tích nhân tố khẳng định - CFA .8 Phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính -SEM .81 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN .1 Kết quả nghiên cứu định tính .1 Kết quả nghiên cứu tình huống .2 Kết quả phỏng vấn chuyên gia .3 Xác định mô hình nghiên cứu lý thuyết.2 Kết quả nghiên cứu định lượng .1 Kết quả khảo sát thống kê mô tả .2 Thực trạng về áp dụng Chuẩn mực kế toán thuế thu nhập doanh nghiệp và các nhân tố ảnh hưởng .3 Phân tích nhân tố khám phá - EFA .1 Đánh giá độ tin cậy của thang đo .2 Kiểm định giá trị thang đo bằng phân tích EFA .4 Phân tích nhân tố khẳng định - CFA .1 Thang đo năng lực nhân viên kế toán .2 Thang đo trình độ và nhận thức của nhà quản lý .3 Thang đo tuân thủ quy định kế toán .4 Thang đo tâm lý kế toán viên .5 Thang đo chất lượng phần mềm kế toán.6 Thang đo áp lực từ thuế .7 Thang đo hỗ trợ tư vấn của tổ chức nghề nghiệp .8 Tổng hợp kết quả CFA các thang đo ảnh hưởng đến tuân thủ quy định kế toán 115 vii 4.5 Kiểm định mô hình lý thuyết và giả thuyết nghiên cứu bằng mô hình cấu trúc - SEM .1 Kết quả mô hình SEM .2 Tổng hợp kết quả kiểm định với các giả thuyết nghiên cứu .6 Bàn luận về kết quả nghiên cứu .1 Bàn luận về kết quả kiểm định mô hình lý thuyết.2 Bàn luận về mức độ ảnh hưởng của các nhân tố tác động đến việc áp dụng VAS 17 .132 KẾT LUẬN CHƯƠNG 4.140 CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ GỢI Ý CHÍNH SÁCH .2 Một số gợi ý chính sách .1 Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực kế toán.2 Thay đổi tâm lý e ngại của người làm kế toán.3 Hỗ trợ tư vấn của tổ chức nghề nghiệp .4 Giảm áp lực từ thuế.5 Nâng cao trình độ và nhận thức của nhà quản lý .6 Gia tăng chất lượng phần mềm kế toán .7 Nâng cao tính tuân thủ quy định kế toán .8 Nâng cao chất lượng kiểm toán độc lập .3 Hạn chế và hướng mở rộng cho nghiên cứu tiếp theo .1 Một số hạn chế của luận án.2 Hướng mở rộng cho nghiên cứu tiếp theo .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC viii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BCĐKT: Bảng cân đối kế toán BCKQHĐ: Báo cáo kết quả hoạt động BCTC: Báo cáo tài chính BTC: Bộ Tài chính CMBCTC: Chuẩn mực báo cáo tài chính CMKT: Chuẩn mực kế toán CS: Chính sách DN: Doanh nghiệp DNVVN: Doanh nghiệp vừa và nhỏ FASB: Hội đồng chuẩn mực kế toán tài chính Mỹ HTTT: Hệ thống thông tin HTTTKT: Hệ thống thông tin kế toán IAS 12: Chuẩn mực kế toán thuế thu nhập doanh nghiệp quốc tế IAS: Chuẩn mực kế toán quốc tế IASB: Hội đồng chuẩn mực kế toán quốc tế IASC: Ủy ban chuẩn mực kế toán quốc tế IFAC: Liên đoàn kế toán quốc tế IFRS: Chuẩn mực Báo cáo tài chính quốc tế IMF: Quỹ tiền tệ quốc tế KT: Kế toán MLR: Multiple linear regression – Hồi quy bội PMKT: Phần mềm kế toán SMEs: Doanh nghiệp nhỏ và vừa SXKD: Sản xuất kinh doanh TNDN: Thu nhập doanh nghiệp TPHCM: Thành Phố Hồ Chí Minh TTKT: Thông tin kế toán TTNDN: Thuế thu nhập doanh nghiệp ix VAS 17: Chuẩn mực kế toán thuế thu nhập doanh nghiệp VAS: Chuẩn mực kế toán Việt Nam VN: Việt Nam x DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1: Lịch sử phát triển của IAS 12 .2: Tổng hợp các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng Chuẩn mực kế toán từ cơ sở lý thuyết .1: Quy trình phương pháp tình huống .2: Giả thuyết nghiên cứu mối quan hệ tác động đến tuân thủ quy định kế toán .3: Thang đo áp dụng Chuẩn mực kế toán thuế TNDN .1: Kết quả nhân tố mới .2: Các nhân tố kế thừa và nhân tố mới .