Nghiên cứu hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN tại Việt Nam - Luận án TS

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT NGUYỄN MINH TUẤN NGHIÊN CỨU HOÀN THIỆN THỂ CHẾ KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Thành phố Hồ Chí Minh, 2023 ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ- LUẬT NGUYỄN MINH TUẤN NGHIÊN CỨU HOÀN THIỆN THỂ CHẾ KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: Kinh tế chính trị Mã số: 62310102 Phản biện 1:. NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. Nguyễn Minh Tuấn Phản biện độc lập 1:. Phản biện độc lập 2:.

Phản biện độc lập 3:. Thành phố Hồ Chí Minh, 2023 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và kết quả trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong các công trình khác. Hồ Chí Minh, ngày 05 tháng 01 năm 2023 Nghiên cứu sinh Nguyễn Minh Tuấn ii LỜI CẢM ƠN Nghiên cứu này không thể hoàn thành nếu thiếu sự giúp đỡ từ nhiều cá nhân và đơn vị.

Với lòng chân thành sâu sắc, tôi xin: Trân trọng cảm ơn PGS, TS Nguyễn Minh Tuấn người đã trực tiếp hướng dẫn tận tình về mặt phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu; gợi ý và cung cấp nhiều tài liệu tham khảo có giá trị; đọc và chỉnh sửa bản thảo đề cương, các chuyên đề và luận án. Xin gửi lời tri ân TS Hoàng Minh Tuấn người góp phần hướng dẫn đề cương và chuyên đề của nghiên cứu sinh. Trân trọng cảm ơn sự định hướng về chuyên môn, phương pháp luận và tài liệu tham khảo của tập thể thầy, cô giáo khoa Kinh tế, trường đại học Kinh Tế - Luật đặc biệt từ PGS, TS Nguyễn Tiến Dũng, PGS, TS Nguyễn Chí Hải, PGS, TS Nguyễn Hồng Nga, PGS, TS Đỗ Phú Trần Tình. Trân trọng cảm ơn phòng Sau đại học và khoa học công nghệ, trường Đại học Kinh Tế - Luật đã tạo điều kiện giúp đỡ thuận lợi về thủ tục để nghiên cứu sinh hoàn thành chương trình đào tạo.

Trân trọng cảm ơn lãnh đạo trường Đại học Giao thông vận tải thành phố Hồ Chí Minh - đơn vị nghiên cứu sinh công tác - đã tạo mọi điều kiện hỗ trợ nghiên cứu sinh trong suốt thời gian theo học. Trân trọng! iii MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu.

Mục tiêu tổng quát. Mục tiêu cụ thể. Câu hỏi nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp luận nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu cụ thể. Phương pháp thu thập số liệu. Kết quả nghiên cứu và đóng góp mới của luận án. Đóng góp về mặt lý luận.

Đóng góp về mặt thực tiễn. Kết cấu của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ THỂ CHẾ KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG. Tổng quan các công trình nghiên cứu ngoài nước .1 Một số hướng tiếp cận nghiên cứu vấn đề thể chế kinh tế.

Một số đánh giá tổng quan về vấn đề thể chế kinh tế ở Việt Nam 17 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước. Một số hướng tiếp cận nghiên cứu vấn đề thể chế kinh tế. Một số đánh giá tổng quan về thể chế kinh tế Việt Nam.

Giá trị kế thừa và khoảng trống nghiên cứu. Giá trị kế thừa. Khoảng trống nghiên cứu. 35 TÓM TẮT CHƯƠNG 1.

37 iv CHƯƠNG 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỂ CHẾ KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM. Thể chế và thể chế kinh tế. Khung khái niệm thể chế và thể chế kinh tế.

Phân loại thể chế. Vai trò của thể chế kinh tế đối với các hoạt động kinh tế. Các lý thuyết về thể chế kinh tế và sự vận dụng trong nghiên cứu. Các lý thuyết về thể chế kinh tế.

Vận dụng cơ sở lý thuyết vào nghiên cứu của luận án. Quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Về thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Nội dung nghiên cứu hoàn thiện thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Hoàn thiện thể chế sở hữu và các thành phần kinh tế. Hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước trong hoạt động kinh tế. Hoàn thiện thể chế phân phối nguồn lực phát triển kinh tế.

Các nhân tố ảnh hưởng đến thể chế kinh tế. Thể chế chính trị. Bộ máy xây dựng và tổ chức thi hành thể chế kinh tế. Cơ chế xây dựng và tổ chức thi hành thể chế kinh tế.

Cơ sở thực tiễn về chất lượng thể chế kinh tế Việt Nam. Chất lượng thể chế kinh tế qua đánh giá quốc tế. Chất lượng thể chế kinh tế qua các đánh giá trong nước. Nhận xét tổng quan về chất lượng thể chế kinh tế Việt Nam.

Kinh nghiệm xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế của một số quốc gia. Kinh nghiệm của Trung Quốc. Kinh nghiệm của Hàn Quốc. Kinh nghiệm Singapore.

Kinh nghiệm Nhật Bản. Bài học đối với Việt Nam. Khung phân tích của luận án. 90 TÓM TẮT CHƯƠNG 2.

THỰC TRẠNG THỂ CHẾ KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM. Thực trạng thể chế sở hữu và các thành phần kinh tế. Thực trạng thể chế sở hữu. Thực trạng thể chế đối với các thành phần kinh tế.

Thực trạng thể chế quản lý nhà nước trong hoạt động kinh tế. Thể chế phân định vai trò trong xây dựng và thực thi quy định pháp luật. Thể chế phân cấp, phân quyền trong quản lý kinh tế của nhà nước. Thể chế hạn chế những can thiệp mệnh lệnh hành chính vào nền kinh tế thị trường.

Thực trạng thể chế phân phối nguồn lực phát triển kinh tế. Đánh giá chung mặt đạt được và hạn chế của thể chế kinh tế Việt Nam. Những mặt đạt được. Một số hạn chế, yếu kém.

Nguyên nhân của những hạn chế, yếu kém của thể chế kinh tế Việt Nam. Nguyên nhân từ môi trường thể chế chính trị. Nguyên nhân từ bộ máy xây dựng và tổ chức thi hành thể chế kinh tế. Nguyên nhân từ cơ chế xây dựng và tổ chức thi hành thể chế kinh tế.

134 vi TÓM TẮT CHƯƠNG 3. ĐỊNH HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN THỂ CHẾ KINH TẾ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM. Các xu thế lớn ảnh hưởng đến thể chế kinh tế Việt Nam. Những ảnh hưởng của xu thế cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Những ảnh hưởng của xu thế tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế. Định hướng cơ bản đối với việc hoàn thiện thể chế kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Một số giải pháp cơ bản nhằm hoàn thiện thể chế kinh tế ở Việt Nam. Nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế sở hữu và các thành phần kinh tế.

Nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước trong hoạt động kinh tế. Nhóm giải pháp hoàn thiện thể chế phân phối nguồn lực phát triển. 163 TÓM TẮT CHƯƠNG 4. 167 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ.

170 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 171 vii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Phân loại thể chế chính thức, phi chính thức, thể chế bên trong, thể chế bên ngoài. Hiệu suất quản trị và thứ hạng phần trăm so với các quốc gia trong các chỉ số thành phần WGI của Việt Nam 2021.

Mức điểm trung bình không trọng số cả nước của các chỉ số trong bộ chỉ số PAPI của Việt Nam 2021. Chỉ số thành phần của bộ chỉ số PCI của Việt Nam 2021 (Mức trung vị). Điểm số và xếp hạng bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của Việt Nam. Một số chỉ tiêu thành phần trong chỉ số “gia nhập thị trường” thuộc bộ chỉ số PCI năm 2021 (mức trung vị).

Chỉ tiêu thành phần trong chỉ số “cạnh tranh bình đẳng” thuộc bộ chỉ số PCI năm 2021. So sánh hiệu quả kinh tế của doanh nghiệp nhà nước qua một số chỉ số (bình quân giai đoạn 2016-2020) .5 Điểm số các chỉ số thành phần trong bộ chỉ số “Thượng tôn pháp luật” và thứ hạng của Việt Nam năm 2022. Một số tiêu chí đo lường trong chỉ số “chi phí không chính thức” của Việt Nam năm 2021 .1 So sánh một số số liệu bình quân cấp tỉnh giữa Việt Nam và một số quốc gia Đông Bắc Á năm 2022 .157 viii DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2. Xu hướng biến đổi các chỉ số thành phần và mức trung bình của bộ chỉ số “Quản trị toàn cầu” của Việt Nam từ 2011 - 2021 (mức giá trị từ -2.

Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh của Việt Nam từ 2012 - 2021 (Mức trung vị). Chỉ số “Quyền sở hữu” của Việt Nam 2017 - 2022 .4 Số đơn đăng ký và bằng độc quyền sáng chế đã cấp ở Việt Nam 2005 - 2021 .5 Chỉ số “Cạnh tranh bình đẳng” trong bộ chỉ PCI 2016 - 2021 (mức trung vị) .6 Tỷ lệ phần trăm phân bổ ngân sách trung ương và địa phương của các tỉnh, thành phố năm 2022. Ý kiến doanh nghiệp về việc nguồn lực kinh doanh (hợp đồng, đất đai.) chủ yếu rơi vào doanh nghiệp liên kết chặt chẽ với chính quyền năm 2014 - 2021 (mức trung vị). Chỉ số “Thượng tôn pháp luật của Việt Nam từ 2015 - 2022 (mức điểm từ 0 - 1).

Tỷ lệ tiếp thu ý kiến của các đơn vị xây dựng thể chế đối với các kiến nghị của các doanh nghiệp theo từng tiêu chí năm 2021 .138 ix CÁC TỪ VIẾT TẮT CECODES: Trung tâm Nghiên cứu phát triển và Hỗ trợ cộng đồng FDI: Đầu tư trực tiếp nước ngoài - Foreign Direct Investment PAPI: Chỉ số hiệu quả quản trị và hành chính công cấp tỉnh ở Việt Nam. PCI: Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh. UNDP: Chương trình phát triển Liên Hợp Quốc - United Nations Development Programme.