Luận án tiến sĩ: Quản lý rủi ro đạo đức trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại Việt Nam - Trần Trung Dũng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TÀI CHÍNH HỌC VIỆN TÀI CHÍNH ------------------ TRẦN TRUNG DŨNG QUẢN LÝ RỦI RO ĐẠO ĐỨC TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI - 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TÀI CHÍNH HỌC VIỆN TÀI CHÍNH ------------------ TRẦN TRUNG DŨNG QUẢN LÝ RỦI RO ĐẠO ĐỨC TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM Chuyên ngành : Tài chính - Ngân hàng Mã số : 9.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: 1. TS ĐỖ THỊ PHI HOÀI 2. NGUYỄN CHÍ TRANG HÀ NỘI - 2018 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án này là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi. Các tài liệu, kết quả trình bày trong luận án là trung thực có nguồn gốc rõ ràng.

Tác giả Trần Trung Dũng ii MỤC LỤC Trang Lời cam đoan. ii Danh mục các chữ viết tắt. v Danh mục các bảng. vi Danh mục các sơ đồ .vii MỞ ĐẦU.

1 Chƣơng 1: QUẢN LÝ RỦI RO ĐẠO ĐỨC TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI. RỦI RO ĐẠO ĐỨC TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI. Hoạt động kinh doanh của Ngân hàng thƣơng mại. Rủi ro trong hoạt động kinh doanh của Ngân hàng thƣơng mại.

Rủi ro đạo đức trong hoạt động kinh doanh của các Ngân hàng thƣơng mại. QUẢN LÝ RỦI RO ĐẠO ĐỨC TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI. Khái niệm quản lý rủi ro đạo đức. Chủ thể quản lý rủi ro đạo đức.

Nhân tố ảnh hƣởng đến quản lý rủi ro đạo đức. Quy trình và nội dung quản lý rủi ro đạo đức. Công cụ quản lý rủi ro đạo đức. KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ QUẢN LÝ RỦI RO ĐẠO ĐỨC TRONG HOẠT ĐỘNG NGÂN HÀNG - BÀI HỌC CHO VIỆT NAM.

Kinh nghiệm quốc tế. Bài học kinh nghiệm cho Ngân hàng thƣơng mại Việt Nam. 70 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1. 75 iii Chƣơng 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ RỦI RO ĐẠO ĐỨC TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM.

KHÁI QUÁT VỀ CÁC HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM. Lịch sử hình thành và phát triển của hệ thống Ngân hàng thƣơng mại Việt Nam. Hệ thống tổ chức Ngân hàng thƣơng mại Việt Nam. Thực trạng hoạt động kinh doanh của các Ngân hàng thƣơng mại Việt Nam.

THỰC TRẠNG QUẢN LÝ RỦI RO ĐẠO ĐỨC TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM. Thực trạng rủi ro đạo đức trong hoạt động kinh doanh của các Ngân hàng thƣơng mại Việt Nam. Thực trạng quản lý rủi ro đạo đức trong hoạt động kinh doanh của các Ngân hàng thƣơng mại Việt Nam. ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG QUẢN LÝ TRONG RỦI RO ĐẠO ĐỨC TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM.

Những kết quả đạt đƣợc. Những hạn chế. 127 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2. 133 Chƣơng 3: GIẢI PHÁP TĂNG CƢỜNG QUẢN LÝ RỦI RO ĐẠO ĐỨC TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM.

ĐỊNH HƢỚNG TĂNG CƢỜNG QUẢN LÝ RỦI RO ĐẠO ĐỨC TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM. Điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức trong quản lý rủi ro đạo đức. Định hƣớng phát triển hệ thống Ngân hàng thƣơng mại Việt Nam đến 2030. Định hƣớng tăng cƣờng quản lý rủi ro đạo đức trong hoạt động kinh doanh của Ngân hàng thƣơng mại Việt Nam đến 2030.

GIẢI PHÁP TĂNG CƢỜNG QUẢN LÝ RỦI RO ĐẠO ĐỨC TRONG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM. Nhóm giải pháp vĩ mô đối với cơ quan quản lý. Nhóm giải pháp vi mô tại các Ngân hàng thƣơng mại. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ.

Nhà nƣớc cần xây dựng đồng bộ khuôn khổ pháp lý, tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Lựa chọn lộ trình tự do hóa tài chính thích hợp. Nhà nƣớc nên có chính sách khuyến khích và hỗ trợ các Ngân hàng thƣơng mại trong quá trình hiện đại hóa công nghệ. Tạo điều kiện xây dựng trung tâm thông tin tín dụng tƣ nhân.

186 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3. 188 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 191 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 200 v DANH MỤC CÁC CH VIẾT TẮT Vi t tắt Giải nghĩa AMA Phƣơng pháp đo lƣờng hiện đại CRO Bộ phận quản lý rủi ro EAR Thu nhập chịu rủi ro FTP Định giá điều chuyển vốn nội bộ GAP Khe hở IRB Hệ thống đánh giá xếp hạng nội bộ MCO Báo cáo d ng tiền ra tối đa MIS Hệ thống thông tin quản lý NHNN Ngân hàng Nhà nƣớc NHTM Ngân hàng thƣơng mại NII Thu nhập l i r ng NIM T lệ thu nhập l i cận biên NLP Trạng thái thanh khoản r ng QLRR Quản lý rủi ro ROA T su t sinh lời tài sản ROE T su t sinh lời vốn chủ sở hữu RRLS Rủi ro l i su t RRTD Rủi ro tín dụng RRTK Rủi ro thanh khoản TPS Hệ thống thông tin xử lý giao dịch VAR Giá trị chịu rủi ro vi DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 2.1: Số lƣợng các NHTM Việt Nam từ năm 1997 đến năm 2017 .2: Số lƣợng chi nhánh, ph ng giao dịch của một số NHTM Việt Nam giai đoạn 2011 - 2017 .3: Vốn chủ sở hữu của một số NHTM giai đoạn 2011 - 2017.4: Hệ số CAR của một số NHTM Việt Nam giai đoạn 2011 - 2017 .5: Quy mô và tốc độ tăng trƣởng tổng tài sản của một số NHTM Việt Nam giai đoạn 2011 - 2017.6: Nguồn vốn tiền gửi của một số NHTM Việt Nam 2011 - 2017.7: Thị phần huy động vốn của một số NHTM Việt Nam 2011 - 2017 .8: Cơ c u dƣ nợ tín dụng / tài sản có của một số NHTM Việt Nam 2011 - 2017.9: Thị phần cho vay của một số NHTM Việt Nam 2011 - 2017 .10: T lệ nợ x u của một số NHTM Việt Nam 2011 - 2017 .11: T lệ dƣ nợ cho vay / huy động vốn của một số NHTM Việt Nam 2011 - 2017.12: T lệ ROA của một số NHTM Việt Nam 2011 - 2017.13: T lệ ROE của một số NHTM Việt Nam 2011 - 2017 .14: Danh sách 10 đại án liên quan rủi ro đạo đức đƣợc chỉ đạo .15: Tổng số vụ án theo nghiệp vụ ngân hàng xét xử 2011 - 2017 .16: Thiệt hại từ rủi ro đạo đức 2011 - 2017 theo thành phần kinh tế .17: Thủ đoạn vi phạm rủi ro đạo đức 2011 - 2017 của các bị cáo .18: Tổng hợp tội danh t a tuyên án 2011 - 2017.19: Vụ án theo địa phƣơng 2011 - 2017 .95 vii DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ Trang Sơ đồ 2.1: Hệ thống tổ chức tín dụng Việt Nam .2: Mô hình tổ chức điển hình của các NHTM cổ phần Việt Nam .3: Mô hình tổ chức quản lý rủi ro thị trƣờng và đạo đức .4: Cơ c u tổ chức QLRR tại một số NHTM.

Tính cấp thi t của đề tài nghiên cứu Ngân hàng thƣơng mại là tổ chức tài chính cung c p vốn chủ yếu và đa dạng các dịch vụ tài chính cho phát triển kinh tế - x hội. Với những đặc tính riêng có trong hoạt động, Ngân hàng thƣơng mại thƣờng gặp phải nhiều rủi ro nh t trong hệ thống các tổ chức tài chính. Bởi vậy mà, Ngân hàng thƣơng mại cũng là tổ chức tài chính đƣợc các cơ quan chức năng nhà nƣớc quản lý, giám sát chặt chẽ nh t trong hệ thống các tổ chức tài chính. Rủi ro đạo đức là một trong những rủi ro cần đƣợc quan tâm đặc biệt trong điều kiện ngày nay.

Hoạt động của Ngân hàng thƣơng mại mang lại lợi nhuận luôn đi cùng rủi ro.Trong hoạt động kinh doanh, Ngân hàng thƣơng mại không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro và thay vào đó là kiểm soát, quản lý và hạn chế rủi ro. Vì vậy Ngân hàng thƣơng mại cần ch p nhận rủi ro trong một mức độ nh t định cho mục tiêu lợi nhuận. Rủi ro đạo đức là một trong r t nhiều rủi ro mà Ngân hàng thƣơng mại có thể gặp phải. Rủi ro đạo đức xảy ra trong mọi hoạt động kinh doanh của Ngân hàng thƣơng mại, tác động đến khả năng tiếp cận vốn của các doanh nghiệp, từ đó tác động tiêu cực đến tăng trƣởng và phát triển của nền kinh tế.

Trong những năm qua, đóng góp của hệ thống Ngân hàng thƣơng mại Việt Nam vào quá trình đổi mới và thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế, đẩy nhanh quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá là r t lớn. Các Ngân hàng thƣơng mại không chỉ tiếp tục khẳng định là một kênh dẫn vốn quan trọng cho nền kinh tế, mà c n góp phần ổn định sức mua đồng tiền. Cùng với quá trình cải cách và đổi mới, số lƣợng các Ngân hàng thƣơng mại Việt Nam đ tăng nhanh, đ và đang từng bƣớc chuyển dần hƣớng tới một hệ thống tƣơng thích của các nền kinh tế đang nổi và mới phát triển. Ngân hàng là ngành kinh doanh đặc biệt, nhạy cảm, gắn chặt với tiền, và luôn đối mặt với nhiều rủi ro.

Trong các v n đề rủi ro, dƣờng nhƣ rủi ro đạo đức đang là nguy cơ ngày càng lớn đối với ngân hàng. Trong hoạt động của mình, các ngân hàng đều gặp v n đề về quản trị và v n đề quan trọng nh t và khó kiểm soát nh t là chuyên môn và đạo đức của ngƣời làm 2 ngân hàng. Tại Việt Nam, đến thời điểm này có chuyên gia đ nhận định rằng: “Sự an toàn của hệ thống hiện nay nằm ở phạm trù đạo đức nhiều hơn là chuyên môn”. Một chuyên gia từ U ban Giám sát tài chính quốc gia cũng đ nói: “V n đề rủi ro đạo đức của khối ngân hàng đ đến mức cảnh báo”.

Ngân hàng hoạt động kinh doanh bằng đồng tiền của ngƣời khác, hoạt động của ngân hàng liên quan trực tiếp đến tiền cho nên đạo đức của ngƣời làm ngân hàng là phải có trách nhiệm bảo vệ đồng tiền của ngƣời dân gửi tại ngân hàng và coi sự an toàn của đồng tiền đó trên cả mục tiêu lợi nhuận, tuyệt đối không đƣợc sử dụng tiền đó một cách vô trách nhiệm. Mặc dù, rủi ro đạo đức “dễ hiểu” hơn là rủi ro chuyên môn, nhƣng các nhà quản trị ngân hàng đều nhận định trong các loại rủi ro mà ngân hàng phải đối mặt thì rủi ro đạo đức là khó quản trị nh t.