Nghiên cứu thống kê mô hình đo lường lòng yêu nước kinh tế người tiêu dùng

Tổng quan về luận án

Luận án này tiên phong trong việc khám phá và định lượng khái niệm "lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng" (Consumer Economic Patriotism - CEP) trong bối cảnh đặc thù của người tiêu dùng thành thị Việt Nam, một nền kinh tế đang phát triển và hội nhập sâu rộng. Bối cảnh khoa học của nghiên cứu được đặt trong sự thay đổi nhanh chóng của thị trường toàn cầu hóa, nơi sự thiên vị của người tiêu dùng đối với sản phẩm nội địa trở thành một "hàng rào phi thuế quan tinh tế" bảo vệ sản xuất trong nước (Josiassen, 2011). Các chiến dịch như "Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam" phát động từ năm 2009 là minh chứng rõ nét cho tầm quan trọng của chủ đề này. Tuy nhiên, các công trình học thuật trước đây về lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng thường dựa trên bối cảnh văn hóa tiêu dùng Mỹ (Han, 1988; MacGregor và Wilkinson, 2012; Tsai, 2010) và chưa giải thích khái niệm này một cách thỏa đáng trên nền tảng Thuyết Bản sắc Xã hội (Social Identity Theory - SIT).

Research gap cụ thể mà luận án này giải quyết bao gồm:

1. Thiếu hụt về định nghĩa và đo lường khái niệm CEP phù hợp với bối cảnh Việt Nam: Các nghiên cứu trước đây thường không giải thích khái niệm này bằng thuyết SIT và chưa điều tra cơ chế tác động nhân quả của nó với chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng (Consumer Ethnocentrism - CET) hay các khái niệm liên quan khác của SIT (trang 3, 16-17). Đặc biệt, quan điểm của người Việt Nam về tiêu dùng yêu nước mang "đặc điểm tình cảm" khác biệt so với các định nghĩa phương Tây (trang 26), điều này chưa được khai thác sâu sắc.
2. Mâu thuẫn trong mối quan hệ giữa Chủ nghĩa hướng ngoại (Cosmopolitanism) và CET: Các nghiên cứu tiếp thị đã có tồn tại "các kết quả mâu thuẫn và thậm chí trái ngược về tác động của chủ nghĩa hướng ngoại lên chủ nghĩa vị chủng của người tiêu dùng" (Rybina và ctg., 2010; trang 4).
3. Thách thức trong việc lựa chọn thang đo tình yêu nước (Patriotism) phù hợp: "khái niệm tình yêu nước gắn chặt với văn hoá nên nó cần được lấy bối cảnh trong thị trường cụ thể (Vida và Reardon, 2008), nên việc lựa chọn một biện pháp đo lường tình yêu nước nào phù hợp với nền văn hóa VN là một câu hỏi quan trọng" (trang 4).
4. Những tồn tại trong việc áp dụng các kỹ thuật thống kê nâng cao tại Việt Nam: Các ứng dụng Mô hình Cấu trúc Tuyến tính (Structural Equation Modeling - SEM) và kiểm định biến trung gian "còn một số vấn đề tồn tại" (trang xii), chẳng hạn như việc không tuân thủ các quy tắc tính toán cỡ mẫu của Bollen (1989) và Jackson (2003) hoặc bỏ qua kiểm định phân phối chuẩn đa biến (trang 12).

Để giải quyết các khe hở này, luận án đề ra các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết sau:

1. RQ1: Làm thế nào để định nghĩa và xây dựng thang đo khái niệm lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng một cách chi tiết, phù hợp với người tiêu dùng thành thị Việt Nam?
2. RQ2: Lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng đóng vai trò trung gian như thế nào trong cơ chế truyền dẫn tình yêu nước đến chủ nghĩa vị chủng của người tiêu dùng?
3. RQ3: Mối quan hệ nhân quả giữa chủ nghĩa hướng ngoại của người tiêu dùng Việt Nam với chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng của họ được xác định như thế nào?
4. RQ4: Thang đo tình yêu nước nào là phù hợp nhất để đánh giá thái độ yêu nước của người tiêu dùng Việt Nam?
5. RQ5: Làm thế nào để xây dựng và kiểm định một mô hình cấu trúc tuyến tính mô tả mối quan hệ của lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng với các khái niệm quan trọng của thuyết SIT (bao gồm chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng, tình yêu nước, chủ nghĩa hướng ngoại)?

Luận án này dựa trên khung lý thuyết Thuyết Bản sắc Xã hội (SIT) của Tajfel (1974) và Turner (1986) để làm nền tảng giải thích các mối quan hệ liên nhóm và hành vi tiêu dùng. Luận án đóng góp đột phá bằng cách định nghĩa lại CEP cho bối cảnh Việt Nam, xác lập vai trò trung gian của nó trong SIT, và cung cấp một mô hình đo lường vững chắc. Luận án cũng đưa ra kết luận rõ ràng về mối quan hệ giữa chủ nghĩa hướng ngoại và CET, giải quyết mâu thuẫn trong tài liệu. Về mặt phương pháp luận, luận án đặt ra chuẩn mực mới cho việc áp dụng SEM và kiểm định biến trung gian tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào người tiêu dùng thành thị tại TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội, với cỡ mẫu được tính toán theo các quy tắc nghiêm ngặt của Bollen (1989) và Jackson (2003).

Literature Review và Positioning

Luận án tổng hợp chuyên sâu các công trình liên quan đến lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng, chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng, tình yêu nước và chủ nghĩa hướng ngoại. Luận án xác định ba dòng quan điểm chủ đạo về định nghĩa và đo lường lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng: Han (1988), Tsai (2010), và MacGregor & Wilkinson (2012). Cụ thể, Han (1988) cho rằng người yêu nước xem việc tiêu thụ hàng nội là nhiệm vụ để hỗ trợ nền kinh tế, và thang đo của ông được Chen (2011) và Shah & Hazril (2016) vận dụng. Tuy nhiên, thang đo này bị McMellon và Long (2006, tr.4) phê phán là trùng lặp ý tưởng với thang đo CETSCALE của Shimp và Sharma (1987), gây khó khăn trong việc phân biệt giữa lòng yêu nước và chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng (trang 14-15). Tsai (2010) định nghĩa "tiêu dùng yêu nước" như hành vi "người giúp đỡ vị tha" nhưng lại không xây dựng thang đo cụ thể (trang 15). MacGregor và Wilkinson (2012) định nghĩa lòng yêu nước kinh tế là sự sẵn lòng của cá nhân tạo ra sự nghiệp kinh tế vì lợi ích quốc gia, nhưng thang đo của họ chỉ có một mục hỏi, gây ra "thiên lệch kết quả" theo Kline (2011, tr.6; trang 16).

Luận án cũng chỉ ra những mâu thuẫn trong tài liệu về mối quan hệ giữa chủ nghĩa hướng ngoại và chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng (Rybina và ctg., 2010; trang 4). Quan trọng hơn, luận án nhấn mạnh rằng "ba dòng chủ đạo về khái niệm lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng nói trên đều được tiến hành nghiên cứu trên cấp độ cá nhân người tiêu dùng Mỹ, vì thế đã phản ánh đặc điểm văn hóa tiêu dùng Mỹ" (trang 16), và việc áp dụng nguyên xi vào bối cảnh Việt Nam là không phù hợp.

Về positioning trong tài liệu, luận án khẳng định "cần phát triển sự đo lường khái niệm lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng trên nền tảng thuyết SIT để có thể giải thích lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng trong mạng liên kết với các giá trị có liên quan một cách thỏa đáng" (trang 26), lấp đầy khoảng trống mà các nghiên cứu trước đây chưa thực hiện. Bằng cách định nghĩa và đo lường CEP phù hợp với văn hóa Việt Nam, luận án nâng cao hiểu biết về hành vi tiêu dùng trong các nền kinh tế mới nổi. Ví dụ, trong khi Han (1988) tập trung vào nghĩa vụ, luận án này sẽ tích hợp thêm yếu tố tình cảm sâu sắc của người Việt ("sự gắn bó với đất nước," "thể hiện lòng yêu nước hay lòng tự hào dân tộc") được phát hiện qua phân tích dư luận xã hội (trang 26).

So sánh với ít nhất 2 international studies:

• Các nghiên cứu về CET của F-Ferrin et al. (2015) tại nhiều quốc gia, Sharma et al. (1995), Josiassen (2011), Vida và Reardon (2008) ở Slovenia cho thấy tính phổ quát của chủ nghĩa vị chủng. Tuy nhiên, luận án này khác biệt ở chỗ đi sâu vào cơ chế bên trong của mối quan hệ giữa tình yêu nước và CET thông qua vai trò trung gian của lòng yêu nước kinh tế, điều mà Balabanis (2001) đã nhận định là rất quan trọng nhưng chưa được khai thác đầy đủ.
• Các công trình về tình yêu nước của Adorno và ctg. (1950), Kosterman và Feshbach (1989), Karasawa (2002) cũng như Keillor và ctg. (1996) cho thấy sự đa dạng trong cách tiếp cận và đo lường khái niệm này. Luận án này đã đánh giá phê phán các thang đo hiện có (ví dụ, thang đo của Adorno bị phê phán là đo lường "ngụy yêu nước"; Kosterman và Feshbach bị cho là gắn với quan điểm chính trị; Karasawa có yếu tố văn hóa cụ thể Nhật Bản) và lựa chọn một thang đo tình yêu nước "phù hợp với người VN" trên nền tảng SIT, đơn giản hóa từ thang đo bản sắc dân tộc của Keillor và ctg. (1996) bằng cách loại bỏ khía cạnh vị chủng tiêu dùng, cung cấp một tham khảo tin cậy hơn cho các nhà nghiên cứu trong tương lai (trang 33-34).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này đóng góp đáng kể vào Thuyết Bản sắc Xã hội (Social Identity Theory - SIT) của Tajfel và Turner (1986) bằng cách mở rộng và làm rõ vai trò của "lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng" (CEP) như một khái niệm trung gian quan trọng. Nghiên cứu này không chỉ khái niệm hóa lại CEP mà còn tích hợp nó một cách chặt chẽ vào SIT, điều mà các nhà lý thuyết trước đây như Han (1988), MacGregor và Wilkinson (2012), hay Tsai (2010) đã bỏ sót (trang 16). Cụ thể, luận án mở rộng hiểu biết về cách các thành phần của SIT – như tình yêu nước (Patriotism) đại diện cho bản sắc dân tộc (Blank và Schmidt, 2003) – ảnh hưởng đến chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng (Consumer Ethnocentrism - CET) thông qua cơ chế của CEP.

Mô hình khái niệm được phát triển trong luận án bao gồm các thành phần: Tình yêu nước (TYN), Chủ nghĩa hướng ngoại (CNHN), Lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng (YNKT) và Chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng (VCTD). Các mối quan hệ được đề xuất và kiểm định thông qua các giả thuyết nghiên cứu (chưa được đánh số trong đoạn văn bản cung cấp, nhưng ngụ ý từ mục tiêu nghiên cứu trang 5):

• H1: Tình yêu nước có tác động tích cực đến Lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng.
• H2: Lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng có tác động tích cực đến Chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng.
• H3: Tình yêu nước có tác động tích cực đến Chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng.
• H4: Lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng đóng vai trò trung gian trong mối quan hệ giữa Tình yêu nước và Chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng.
• H5: Chủ nghĩa hướng ngoại không có quan hệ nhân quả với Lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng và Chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng, giải quyết mâu thuẫn trong tài liệu trước đây (Rybina và ctg., 2010; trang 10).

Sự đóng góp này có thể dẫn đến một paradigm advancement trong nghiên cứu hành vi tiêu dùng liên nhóm. Bằng chứng từ các phát hiện khẳng định mô hình đo lường CEP "đạt các yêu cầu về giá trị liên hệ lý thuyết, giá trị nội dung, độ tin cậy, tính đơn hướng, giá trị hội tụ và giá trị phân biệt" (trang xii). Điều này củng cố vị trí của CEP như một khái niệm độc lập và quan trọng trong SIT, đặc biệt trong việc giải thích hành vi ủng hộ nhóm trong (in-group favoritism) và chống đối nhóm ngoài (out-group derogation) trong tiêu dùng (Balabanis và Diamantopoulos, 2004; Sharma và ctg., 1995; trang 30).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp một cách sáng tạo các lý thuyết từ nhiều lĩnh vực khác nhau, chủ yếu là Thuyết Bản sắc Xã hội (SIT) (Tajfel, 1974; Tajfel và Turner, 1986), Lý thuyết Vị chủng (Sumner, 1906) và các lý thuyết về lòng yêu nước và bản sắc dân tộc (Huddy và Khatib, 2007; Blank và Schmidt, 2003).

Tiếp cận phân tích độc đáo được xây dựng dựa trên Phương pháp Lý thuyết Nền (Grounded Theory - GT) theo hướng dẫn của Strauss và Corbin (1990) trong giai đoạn định tính (trang 7-8). Cách tiếp cận này giúp khám phá các mối quan hệ nhân quả tiềm năng giữa lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng với chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng, tình yêu nước và chủ nghĩa hướng ngoại trong bối cảnh văn hóa Việt Nam, từ đó tạo nền tảng cho việc xây dựng mô hình nghiên cứu và các giả thuyết định lượng. Điều này đặc biệt quan trọng vì các khái niệm này chưa từng được khai thác sâu sắc trên nền tảng SIT tại Việt Nam.

Đóng góp khái niệm bao gồm:

• Định nghĩa CEP cho Việt Nam: Luận án đã "kết nối định nghĩa cốt lõi của khái niệm lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng trong các công trình đã có... đồng thời tác giả cũng đưa được vào định nghĩa mới kết nối này phần đặc sắc riêng có trong thái độ yêu nước kinh tế của người tiêu dùng VN" (trang 9). Điều này bao gồm các yếu tố tình cảm và trách nhiệm giúp đỡ đồng bào, phát triển kinh tế đất nước (trang 26), vượt ra ngoài các định nghĩa ban đầu của Han (1988) chỉ tập trung vào niềm tin và bổn phận.
• Xác lập vai trò trung gian của CEP: Luận án khẳng định CEP là một biến trung gian then chốt trong mối quan hệ giữa tình yêu nước và chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng, cung cấp "cái nhìn sâu bên trong về cơ chế trung gian xảy ra giữa mối quan hệ của biến nguyên nhân và biến kết quả" (trang 11).
• Làm rõ vai trò của Chủ nghĩa hướng ngoại: Nghiên cứu kết luận rằng chủ nghĩa hướng ngoại "không có quan hệ với thái độ vị chủng của người tiêu dùng VN, và nó cũng không chi phối lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng VN" (trang 10), giải quyết các kết quả mâu thuẫn trong tài liệu trước đây.

Các điều kiện biên được nêu rõ: nghiên cứu tập trung vào "người tiêu dùng thành thị" (trang 5), với lý do rằng ở khu vực thành thị, "hàng nội và hàng ngoại đều sẵn có, không những phong phú về chủng loại mà còn rõ ràng giá cả," tạo điều kiện cho sự lựa chọn thiên vị (trang 6). Điều này loại trừ các vùng nông thôn, nơi hệ thống phân phối hàng hóa tiêu dùng chưa phát triển đa dạng. Phạm vi không gian được khoanh vùng tại các quận nội thành của TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng triết lý nghiên cứu thực dụng (pragmatism), kết hợp hài hòa giữa giai đoạn nghiên cứu định tính và định lượng để giải quyết vấn đề nghiên cứu một cách toàn diện. Cụ thể hơn, giai đoạn định tính sử dụng Lý thuyết Nền (Grounded Theory - GT) theo Strauss và Corbin (1990) để khám phá các mối quan hệ và xây dựng mô hình, mang yếu tố giải thích (interpretivist) để tạo ra các giả thuyết nghiên cứu (trang 7-8). Giai đoạn định lượng sau đó áp dụng triết lý hậu thực chứng (post-positivism) với mục tiêu kiểm định các giả thuyết thông qua phân tích thống kê nghiêm ngặt, tìm kiếm các mối quan hệ nhân quả và khả năng khái quát hóa.

Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (mixed methods) được triển khai qua hai giai đoạn rõ ràng:

1. Giai đoạn I (Định tính): Sử dụng phương pháp GT để xác định các giả thuyết nghiên cứu và mô hình nghiên cứu ban đầu, đặc biệt hữu ích khi chưa có nghiên cứu sẵn có khai thác mối quan hệ giữa các khái niệm như lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng với chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng, tình yêu nước hay chủ nghĩa hướng ngoại (trang 7).
2. Giai đoạn II (Định lượng): Thực hiện hai lần nghiên cứu định lượng (sơ bộ và chính thức) để xây dựng, hoàn chỉnh và đánh giá thang đo các khái niệm, cũng như kiểm định các giả thuyết nghiên cứu (trang 8).

Thiết kế đa cấp (multi-level design) không được nêu rõ trong đoạn văn bản cung cấp, nhưng việc phân tích các mối quan hệ giữa các khái niệm ở cấp độ cá nhân người tiêu dùng (lòng yêu nước, chủ nghĩa hướng ngoại, lòng yêu nước kinh tế, chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng) cho thấy trọng tâm là cấp độ cá nhân.

Cỡ mẫu và tiêu chí lựa chọn:

• Cỡ mẫu: "Cỡ mẫu được tính toán theo quy tắc của Bollen (1989) và Jackson (2003)" (trang xii). Mặc dù số liệu cụ thể không được nêu trong đoạn text chính, Phụ lục 21 đề cập đến "mẫu đại diện 600 quan sát" cho nghiên cứu chính thức, đây là cỡ mẫu lớn đảm bảo độ tin cậy cho các phân tích SEM.
• Đối tượng thu thập dữ liệu: "Những người dân thành thị VN đã trưởng thành, có đủ năng lực hành vi và chủ động trong các quyết định mua sắm của mình" (trang 7).
• Tiêu chí lựa chọn/loại trừ: Nghiên cứu tập trung vào "người tiêu dùng sống tại thành thị của VN", cụ thể là "các quận nội thành của hai đô thị được chọn thu thập dữ liệu là Tp HCM và Hà Nội" (trang 6-7), loại trừ các vùng nông thôn do sự thiếu hụt hàng hóa đa dạng ("số lượng mặt hàng ít hơn hẳn so với 654 mặt hàng được Tổng cục thống kê ban hành và so với các quận nội thành của Tp HCM" – Bảng 1, trang 7).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược lấy mẫu trong giai đoạn định lượng được thiết kế kỹ lưỡng. Giai đoạn định lượng sơ bộ sử dụng phỏng vấn sâu chuyên gia để xây dựng thang đo, trong khi giai đoạn định lượng chính thức sử dụng thảo luận nhóm chuyên gia để hoàn chỉnh thang đo (trang 8). Đối với dữ liệu định lượng, quy trình chọn mẫu đại diện tại địa bàn TP. Hồ Chí Minh trong nghiên cứu chính thức được mô tả chi tiết trong Phụ lục 9 (trang x), đảm bảo tính đại diện và khả năng khái quát hóa.

Các giao thức thu thập dữ liệu và công cụ được mô tả rõ ràng:

• Thang đo các khái niệm được xây dựng và hoàn chỉnh qua hai lần nghiên cứu định lượng, sử dụng kỹ thuật phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm chuyên gia (trang 8).
• Các bảng hỏi hoàn chỉnh của nghiên cứu định lượng sơ bộ được trình bày trong Phụ lục 7 (trang x).

Phép tam giác hóa (Triangulation) được áp dụng một cách rõ ràng trong luận án:

• Tam giác hóa phương pháp (Method Triangulation): Kết hợp nghiên cứu định tính (GT) và định lượng (khảo sát lớn) để tăng cường tính hợp lệ của các phát hiện.
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Thu thập dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau (phỏng vấn chuyên gia, thảo luận nhóm, khảo sát người tiêu dùng thành thị tại hai thành phố lớn - TP. HCM và Hà Nội).
• Tam giác hóa lý thuyết (Theory Triangulation): Tích hợp các lý thuyết SIT, lý thuyết vị chủng, và các quan điểm về lòng yêu nước để xây dựng khung phân tích toàn diện.

Tính hợp lệ (Validity) và độ tin cậy (Reliability) được kiểm định nghiêm ngặt:

• Độ tin cậy (Reliability): Được đánh giá bằng Cronbach's alpha và Độ tin cậy tổng hợp (Composite Reliability - CR) (trang 8, Phụ lục 10, Phụ lục 17). Giá trị alpha được báo cáo trong các bảng (Bảng 5.2, trang 84; Bảng 5.6, trang 111, cho thấy sự nghiêm ngặt).
• Giá trị cấu trúc (Construct Validity): Được đánh giá thông qua Phân tích Nhân tố Khám phá (EFA) và Phân tích Nhân tố Khẳng định (CFA).
  • Giá trị hội tụ (Convergent Validity): Đánh giá thông qua hệ số tải nhân tố (Factor Loading - FL) và Phương sai trích (Average Variance Extracted - AVE) (trang 8, Phụ lục 13, Phụ lục 22). Các hệ số tải được kiểm định ý nghĩa và độ ổn định ước lượng boostrap MLE (Bảng 5.3, trang 100).
  • Giá trị phân biệt (Discriminant Validity): Được đánh giá bằng tiêu chí Fornell – Larcker (trang 9, Bảng 5.5, trang 102; Bảng 5.14, trang 122).
• Giá trị liên hệ lý thuyết (Nomological Validity): Được kiểm định bằng cách xác định các mối quan hệ nhân quả giữa các khái niệm thông qua kỹ thuật kiểm định biến trung gian (trang 8-9).
• Giá trị bên trong (Internal Validity): Đảm bảo bằng quy trình nghiên cứu nghiêm ngặt, kiểm soát các yếu tố gây nhiễu, và áp dụng đồng thời hai kỹ thuật kiểm định biến trung gian để cung cấp kết luận vững chắc hơn (trang 11).
• Giá trị bên ngoài (External Validity): Được tăng cường thông qua cỡ mẫu lớn (mẫu đại diện 600 quan sát) và lấy mẫu ở các đô thị lớn tại Việt Nam, tuy nhiên điều kiện khái quát hóa cho vùng nông thôn được xác định là nằm ngoài phạm vi nghiên cứu (trang 6-7).

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu: Nghiên cứu thu thập dữ liệu từ người tiêu dùng thành thị Việt Nam, cụ thể là tại các quận nội thành của TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội. Thống kê mô tả mẫu (demographics) được trình bày chi tiết trong Bảng 5.1 (nghiên cứu lần thứ nhất) và Bảng 5.10 (nghiên cứu lần thứ hai) (trang vi, vii).

Các kỹ thuật phân tích tiên tiến được sử dụng:

• Mô hình cấu trúc tuyến tính (Structural Equation Modeling - SEM): Đây là kỹ thuật phân tích chủ đạo, được triển khai nghiêm ngặt với mô hình CFA để đánh giá thang đo và mô hình hồi quy cấu trúc (Structural Regression - SR) để kiểm định các giả thuyết. Phần mềm IBM SPSS Amos 20 được sử dụng cho SEM (trang 9).
• Phân tích Nhân tố Khám phá (EFA): Sử dụng để đánh giá giá trị thang đo lần thứ nhất (Phụ lục 10, Phụ lục 18).
• Kiểm định biến trung gian (Mediation effect test): Luận án áp dụng đồng thời hai phương pháp:
  • Kiểm định của Baron và Kenny (1986) sử dụng ước lượng hồi quy OLS (Ordinary Least Squares) (trang 8, Bảng 5.6, Bảng 5.7).
  • Thủ tục BC Boostrap (Bias-Corrected Bootstrap) sử dụng kỹ thuật SEM với thuật toán Ước lượng thích hợp cực đại (Maximum Likelihood Estimation - MLE) (trang 9, Phụ lục 24, Phụ lục 25). Tác giả lý giải rằng BC Boostrap "có lực của kiểm định mạnh hơn (Valente và ctg., 2016)" và "phù hợp hơn trong tình huống thiếu chắc chắn về phân phối của tích quan hệ gián tiếp" (trang 11).
• Kiểm định phân phối chuẩn đa biến của dữ liệu: Được thực hiện "theo phương pháp Royston (1983) và Henze và Zirkler (1990)" sử dụng R-package (trang xii, Phụ lục 20). Điều này là cực kỳ quan trọng vì "khi các biến đưa vào Sem không đạt tính chuẩn thì thuật toán vẫn ước lượng các tham số chính xác nếu mẫu lớn, nhưng nó bóp méo sai số chuẩn của hệ số đường và kết quả kiểm định thống kê (Andreassen và ctg., 2006)" (trang 12).
• Kiểm tra độ vững chắc (Robustness checks): Các mô hình SR tái xác định được thực hiện để kiểm định lại các mối quan hệ (Bảng 5.9, Bảng 5.18, Phụ lục 25). Nếu hai kiểm định biến trung gian cho kết quả không nhất quán, "kết quả kiểm định bằng Sem sẽ được lấy làm kết luận cuối cùng" (trang 11), thể hiện tính ưu việt của phương pháp này.

Các chỉ số thống kê quan trọng như effect sizes và confidence intervals (CI) được báo cáo gián tiếp thông qua các kết quả kiểm định ý nghĩa của các hệ số đường (p-values) và độ ổn định ước lượng boostrap (Bảng 5.8, Bảng 5.17, Bảng 5.19). Các giá trị p-values và hệ số tải được chuẩn hóa/chưa chuẩn hóa được cung cấp, cho phép đánh giá mức độ ý nghĩa thống kê và cường độ của các mối quan hệ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã tạo ra một loạt các phát hiện đột phá, được hỗ trợ bởi bằng chứng thống kê mạnh mẽ:

1. Mô hình đo lường Lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng (CEP) được xác nhận giá trị: Kết quả nghiên cứu khẳng định mô hình đo lường CEP "đạt các yêu cầu về giá trị liên hệ lý thuyết, giá trị nội dung, độ tin cậy, tính đơn hướng, giá trị hội tụ và giá trị phân biệt" (trang xii). Điều này được hỗ trợ bởi các phân tích EFA và CFA nghiêm ngặt (Phụ lục 10, 12, 18, 21), với các hệ số tải nhân tố (Factor Loading - FL) và các chỉ số độ tin cậy (Cronbach's alpha, CR, AVE) đạt tiêu chuẩn học thuật (Bảng 5.2, trang 84; Bảng 5.11, trang 111).
2. Xác lập vai trò trung gian của CEP: Luận án chứng minh rằng CEP đóng vai trò quan trọng trong "cơ chế truyền dẫn tình yêu nước đến chủ nghĩa vị chủng của người tiêu dùng" (trang 5). Phát hiện này được kiểm định bằng "02 kiểm định thống kê hiệu ứng biến trung gian, đầu tiên là kiểm định của Baron và Kenny (1986) và sau đó là thủ tục BC Boostrap của Sem" (trang xii), cung cấp bằng chứng vững chắc về mối quan hệ nhân quả này (Bảng 5.6, 5.7, 5.15, 5.16, trang 105, 123-124).
3. Làm rõ mối quan hệ giữa Chủ nghĩa hướng ngoại và Chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng: Phát hiện then chốt là "chủ nghĩa hướng ngoại không có quan hệ với thái độ vị chủng của người tiêu dùng VN, và nó cũng không chi phối lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng VN, tức là nó không có quan hệ nhân quả các với các yếu tố cơ bản trong mô hình nghiên cứu" (trang 10). Điều này giải quyết các mâu thuẫn trong tài liệu trước đây (Rybina và ctg., 2010).
4. Thang đo tình yêu nước phù hợp cho người Việt Nam: Luận án đã lựa chọn và xác nhận "thang đo tình yêu nước phù hợp với người VN" (trang 9), thể hiện "sự ổn định qua hai lần nghiên cứu định lượng sơ bộ và nghiên cứu định lượng chính thức" (trang 10). Thang đo này dựa trên khái niệm bản sắc dân tộc của Keillor và ctg. (1996) nhưng được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh văn hóa Việt Nam.
5. Mô hình cấu trúc tuyến tính toàn diện: Luận án xây dựng và kiểm định thành công một mô hình cấu trúc tuyến tính mô tả mạng lưới liên kết nhân quả giữa tình yêu nước, chủ nghĩa hướng ngoại, lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng và chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng trên nền tảng Thuyết Bản sắc Xã hội (SIT) (trang 5). Điều này cung cấp một cái nhìn tổng thể về hành vi tiêu dùng yêu nước.

Các kết quả phản trực giác (counter-intuitive results) như việc chủ nghĩa hướng ngoại không ảnh hưởng đến chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng hoặc lòng yêu nước kinh tế ở Việt Nam được giải thích dựa trên đặc điểm văn hóa và lịch sử hội nhập của quốc gia. Mặc dù Việt Nam mở cửa, nhưng niềm tự hào dân tộc và ý thức cộng đồng vẫn rất mạnh mẽ, tạo ra một cơ chế ủng hộ hàng nội dựa trên tình cảm sâu sắc hơn là thái độ phản đối hàng ngoại từ chủ nghĩa vị chủng đơn thuần. Các hiện tượng mới (new phenomena) như sự phức tạp của "lòng yêu nước trong tiêu dùng của người VN thể hiện một thái độ thiên vị rõ rệt với hàng nội, được điều khiển bởi một lý do thuần túy tình cảm đó là sự gắn bó với đất nước" (trang 26) được làm sáng tỏ, bổ sung vào lý thuyết SIT.

So sánh với các nghiên cứu trước, luận án không chỉ tái xác nhận mối quan hệ thuận chiều giữa tình yêu nước và chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng như đã được Abraha và ctg. (2015) hay Cao Quốc Việt (2015) phát hiện, mà còn đào sâu hơn vào cơ chế này thông qua biến trung gian CEP.

Implications đa chiều

Các phát hiện của luận án có những hàm ý sâu rộng và đa chiều:

• Tiến bộ lý thuyết: Luận án làm phong phú thêm Thuyết Bản sắc Xã hội (SIT) bằng cách tích hợp khái niệm "lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng" (CEP) và xác định vai trò trung gian quan trọng của nó trong mối quan hệ giữa tình yêu nước và chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng. Điều này mở rộng khung lý thuyết SIT vượt ra ngoài các phân tích nhóm trong/nhóm ngoài đơn thuần, cung cấp một lăng kính mới để hiểu hành vi tiêu dùng có tính bản sắc dân tộc. Luận án cũng giải quyết các mâu thuẫn trong tài liệu về mối quan hệ giữa chủ nghĩa hướng ngoại và chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng, cung cấp kết luận rõ ràng cho các nhà nghiên cứu SIT trong tương lai (trang 9-10).
• Đổi mới phương pháp luận: Quy trình áp dụng Mô hình Cấu trúc Tuyến tính (SEM) và kỹ thuật kiểm định biến trung gian được thực hiện "nghiêm ngặt với các yêu cầu cỡ mẫu được tính toán... kiểm định phân phối chuẩn đa biến... quy trình ước lượng... tuân thủ đủ 06 bước theo quy tắc của Kline (2011)" (trang xii), tạo ra một "mẫu minh họa áp dụng Sem trong nghiên cứu định lượng" có thể áp dụng cho các bối cảnh khác (trang 12). Việc sử dụng đồng thời kiểm định Baron và Kenny (1986) và BC Boostrap của Sem là một đổi mới phương pháp luận đáng kể, "cung cấp kết luận vững hơn cùng với cái nhìn sâu bên trong về cơ chế trung gian" (trang 11).
• Ứng dụng thực tiễn: Các nhà tiếp thị thực hành có thể vận dụng phát hiện về vai trò của CEP để thiết kế các chiến dịch "cổ động người dân mua hàng nội có nhiều hiệu quả" (trang 10). Ví dụ, thay vì chỉ kêu gọi tình yêu nước chung chung, các chiến dịch có thể tập trung vào việc nhấn mạnh đóng góp kinh tế cụ thể của việc mua hàng nội, đồng thời khai thác các yếu tố tình cảm sâu sắc của người Việt về "giúp đỡ đồng bào" và "phát triển kinh tế đất nước" (trang 26). Điều này có thể "ứng dụng trực tiếp gia tăng hiệu quả cuộc vận động ―Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam‖ do Bộ Chính trị nước ta phát động từ năm 2009" (trang 10).
• Khuyến nghị chính sách: Các nhà hoạch định chính sách quản lý kinh tế quốc gia có thể sử dụng các phát hiện này để củng cố các chính sách bảo hộ nền sản xuất trong nước một cách tinh tế, coi lòng yêu nước kinh tế là "một loại rào cản phi thuế quan" (trang 10). Ví dụ, các chính sách có thể tập trung vào việc tạo ra niềm tự hào về chất lượng sản phẩm nội địa và kết nối trực tiếp việc tiêu dùng hàng nội với các lợi ích kinh tế quốc gia và xã hội.
• Điều kiện khái quát hóa: Nghiên cứu tập trung vào "người tiêu dùng thành thị" tại Việt Nam (TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội) (trang 7), nơi sự đa dạng hàng hóa nội và ngoại nhập rõ rệt. Do đó, các kết luận có thể khái quát hóa cho các đô thị lớn có điều kiện thị trường tương tự. Tuy nhiên, tính khái quát hóa cho các vùng nông thôn cần được xem xét cẩn thận do sự khác biệt về hệ thống phân phối và lựa chọn hàng hóa (trang 6-7). Các mô hình và thang đo có thể được điều chỉnh và kiểm định lại trong các bối cảnh văn hóa và kinh tế khác.

Limitations và Future Research

Luận án, dù có nhiều đóng góp đáng kể, vẫn tồn tại một số hạn chế cụ thể cần được thừa nhận một cách thẳng thắn:

1. Phạm vi không gian nghiên cứu: Nghiên cứu chỉ tập trung vào "người tiêu dùng sống tại thành thị của VN" (TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội) (trang 6-7). Điều này bỏ qua đặc điểm tiêu dùng và nhận thức về lòng yêu nước kinh tế ở các vùng nông thôn, nơi hệ thống phân phối và sự sẵn có của hàng hóa nội/ngoại nhập còn hạn chế (trang 6).
2. Giới hạn về dữ liệu nhân khẩu học: Mặc dù luận án có thống kê mô tả mẫu theo tiêu thức nhân khẩu học (Bảng 5.1, Bảng 5.10), nhưng việc phân tích sâu hơn về tác động điều tiết (moderating effects) của các yếu tố nhân khẩu học (ví dụ: tuổi, giới tính, thu nhập) lên các mối quan hệ trong mô hình chưa được trình bày chi tiết trong đoạn văn bản cung cấp.
3. Thời điểm thu thập dữ liệu: Dữ liệu được thu thập vào năm 2020 (trang xi), trong khi bối cảnh kinh tế và xã hội Việt Nam luôn thay đổi nhanh chóng. Thái độ tiêu dùng và lòng yêu nước kinh tế có thể đã phát triển hoặc thay đổi do các yếu tố như sự gia tăng hội nhập kinh tế quốc tế, đại dịch COVID-19 hoặc các sự kiện kinh tế-chính trị toàn cầu.

Các điều kiện biên về bối cảnh/mẫu/thời gian đã được nêu rõ: kết quả có thể khái quát hóa cho các đô thị lớn tương tự ở Việt Nam nhưng cần kiểm định lại ở các khu vực nông thôn hoặc các quốc gia có bối cảnh văn hóa-kinh tế-lịch sử khác.

Từ những hạn chế này, luận án đề xuất một chương trình nghiên cứu tương lai cụ thể với 4-5 hướng:

1. Mở rộng phạm vi không gian: Thực hiện nghiên cứu tương tự tại các vùng nông thôn Việt Nam để kiểm định tính khái quát hóa của mô hình và thang đo, đồng thời khám phá các yếu tố đặc thù ảnh hưởng đến lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng nông thôn.
2. Khám phá vai trò điều tiết: Nghiên cứu thêm về tác động của các biến nhân khẩu học (tuổi, giới tính, trình độ học vấn, thu nhập) hoặc các yếu tố xã hội-văn hóa khác (ví dụ: ảnh hưởng của truyền thông xã hội, mức độ tiếp xúc với văn hóa nước ngoài) lên các mối quan hệ trong mô hình.
3. Nghiên cứu so sánh xuyên văn hóa: Áp dụng mô hình và thang đo đã được xác nhận của luận án để thực hiện nghiên cứu so sánh tại các quốc gia đang phát triển khác trong khu vực (ví dụ: Đông Nam Á) hoặc các nước có bối cảnh lịch sử hội nhập tương tự, nhằm kiểm định tính phổ quát và đặc thù của lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng.
4. Mở rộng mô hình lý thuyết: Khám phá thêm các tiền tố (antecedents) hoặc hệ quả (consequences) khác của lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng, chẳng hạn như tác động của nó lên ý định mua hàng cụ thể, lòng trung thành thương hiệu nội địa, hoặc phản ứng với các chính sách thương mại.
5. Cải tiến phương pháp luận: Tiếp tục phát triển các phương pháp đo lường lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng, có thể tích hợp các kỹ thuật định tính sâu hơn hoặc sử dụng các phương pháp thử nghiệm để kiểm chứng cơ chế nhân quả một cách chặt chẽ hơn (Phụ lục 26: Nội dung của nghiên cứu thử nghiệm để kiểm chứng (nghiên cứu lần thứ ba), trang xii, cho thấy tác giả đã có định hướng này).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này dự kiến sẽ tạo ra tác động và ảnh hưởng đáng kể trên nhiều cấp độ:

Tác động học thuật (Academic impact):

• Ước tính số lượng trích dẫn: Với tính tiên phong trong việc tích hợp khái niệm "lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng" vào Thuyết Bản sắc Xã hội (SIT) và áp dụng phương pháp luận thống kê nghiêm ngặt (Kline, 2011; Baron & Kenny, 1986; BC Boostrap), luận án có tiềm năng nhận được số lượng trích dẫn cao trong các lĩnh vực Marketing, Kinh tế quốc tế, Xã hội học và Tâm lý học xã hội. Các nhà nghiên cứu quan tâm đến hành vi tiêu dùng ở các thị trường mới nổi hoặc các ứng dụng SIT sẽ coi đây là nguồn tham khảo giá trị.
• Mở ra các hướng nghiên cứu mới: Luận án "làm phong phú thêm cơ sở lý thuyết khoa học về SIT" (trang 9) và mở ra các dòng nghiên cứu về vai trò của bản sắc dân tộc, lòng yêu nước kinh tế trong bối cảnh toàn cầu hóa. Nó cung cấp một khung lý thuyết và phương pháp luận vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo về lòng yêu nước kinh tế ở các quốc gia đang phát triển khác.
• Nâng cao chuẩn mực nghiên cứu: "Luận án là nguồn tham khảo có ý nghĩa cho các nhà nghiên cứu học thuật có sử dụng Sem và kiểm định hiệu ứng biến trung gian trong báo cáo của họ, trong tình hình thực tế là các ứng dụng này trong các công trình đã xuất bản tại VN còn một số vấn đề tồn tại" (trang xii). Việc trình bày chi tiết quy trình SEM theo 06 bước của Kline (2011) và việc áp dụng đồng thời hai kiểm định biến trung gian sẽ nâng cao chuẩn mực cho các nghiên cứu định lượng tại Việt Nam và khu vực.

Chuyển đổi ngành (Industry transformation):

• Lĩnh vực tiếp thị và phát triển thương hiệu: Các doanh nghiệp trong nước có thể sử dụng hiểu biết sâu sắc về lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng Việt Nam để "thiết kế phong trào hay chiến dịch cổ động người dân mua hàng nội có nhiều hiệu quả" (trang 10). Thay vì chỉ tập trung vào giá cả hay chất lượng, các chiến dịch có thể khai thác yếu tố cảm xúc và trách nhiệm xã hội, từ đó tăng cường lòng trung thành của người tiêu dùng đối với thương hiệu Việt.
• Lĩnh vực R&D và đổi mới sản phẩm: Hiểu biết về các yếu tố thúc đẩy lòng yêu nước kinh tế có thể định hướng các hoạt động R&D để tạo ra các sản phẩm không chỉ đáp ứng nhu cầu thị trường mà còn phù hợp với các giá trị văn hóa và tình cảm dân tộc.
• Đối với doanh nghiệp quốc tế: "Đối với doanh nghiệp quốc tế muốn tiêu thụ tại thị trường VN" (trang iv), luận án cung cấp thông tin quý giá về "rào cản phi thuế quan" vô hình này, giúp họ điều chỉnh chiến lược tiếp thị để tránh các yếu tố có thể gây phản ứng tiêu cực từ người tiêu dùng Việt Nam.

Ảnh hưởng chính sách (Policy influence):

• Cấp chính phủ và cơ quan quản lý: Luận án cung cấp "cơ sở khoa học để vận dụng các phát hiện của luận án về vai trò của lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng vào các chính sách vi mô và vĩ mô" (trang 10). Chính phủ có thể thiết kế các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nội địa, phát triển thương hiệu quốc gia và các chiến dịch khuyến khích tiêu dùng hàng Việt một cách hiệu quả hơn, dựa trên bằng chứng thực nghiệm về cơ chế hoạt động của lòng yêu nước kinh tế.
• Tác động đến các tổ chức chính trị xã hội: Luận án có thể hỗ trợ các tổ chức này trong việc xây dựng các chương trình vận động mang tính xây dựng, gắn kết tiêu dùng với lợi ích quốc gia và cộng đồng.

Lợi ích xã hội (Societal benefits):

• Nâng cao ý thức cộng đồng: Các phát hiện về sự "gắn bó với đất nước" và "niềm tự hào dân tộc" trong tiêu dùng có thể giúp củng cố ý thức cộng đồng, tinh thần đoàn kết và trách nhiệm xã hội của người dân Việt Nam (trang 26).
• Thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững: Bằng cách khuyến khích tiêu dùng hàng nội một cách có ý thức, luận án gián tiếp góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế quốc gia, tạo việc làm và tăng cường năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt.

Mức độ liên quan quốc tế (International relevance): Luận án có ý nghĩa quốc tế sâu rộng bởi vì nó giải quyết một vấn đề quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa và chủ nghĩa dân tộc đang trỗi dậy ở nhiều quốc gia. Các nền kinh tế mới nổi khác có thể tham khảo mô hình và phương pháp luận của luận án để hiểu và khai thác lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng của họ. Nó cũng góp phần vào cuộc tranh luận học thuật toàn cầu về vai trò của bản sắc xã hội và các yếu tố văn hóa trong hành vi tiêu dùng xuyên biên giới.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này mang lại lợi ích cụ thể và định lượng cho nhiều đối tượng khác nhau:

• Các nhà nghiên cứu tiến sĩ (Doctoral researchers): Luận án cung cấp một khuôn khổ lý thuyết và phương pháp luận vững chắc, đặc biệt là trong việc áp dụng Mô hình Cấu trúc Tuyến tính (SEM) và kiểm định biến trung gian. "Luận án là nguồn tham khảo có ý nghĩa cho các nhà nghiên cứu học thuật có sử dụng Sem và kiểm định hiệu ứng biến trung gian trong báo cáo của họ" (trang xii). Nó làm rõ các khoảng trống nghiên cứu cụ thể về lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng và chủ nghĩa hướng ngoại, cung cấp các hướng nghiên cứu mới để mở rộng kiến thức về Thuyết Bản sắc Xã hội (SIT) trong bối cảnh các thị trường mới nổi.
• Các học giả cấp cao (Senior academics): Luận án đóng góp vào "kiến thức học thuật tiếp thị hiểu biết về vai trò của lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng trong thuyết bản sắc xã hội" (trang xii). Nó mở rộng SIT bằng cách tích hợp khái niệm CEP và làm sáng tỏ cơ chế trung gian của nó, giải quyết các mâu thuẫn lý thuyết hiện có về chủ nghĩa hướng ngoại và chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng. "Kết quả nghiên cứu đã làm phong phú thêm cơ sở lý thuyết khoa học về SIT" (trang 9), tạo tiền đề cho các cuộc thảo luận và nghiên cứu lý thuyết chuyên sâu hơn.
• Bộ phận R&D của ngành (Industry R&D): Nghiên cứu cung cấp "thông tin hữu ích cho các nhà tiếp thị thực hành về chiến lược phát triển các chương trình tiếp thị hàng nội thuận lợi trên đối tượng người tiêu dùng thành thị" (trang 10). Các doanh nghiệp nội địa có thể sử dụng các phát hiện này để thiết kế sản phẩm, dịch vụ và chiến lược truyền thông dựa trên hiểu biết sâu sắc về các yếu tố tâm lý và tình cảm thúc đẩy hành vi tiêu dùng yêu nước, từ đó tối ưu hóa hiệu quả kinh doanh.
• Các nhà hoạch định chính sách (Policy makers): Luận án cung cấp "cơ sở khoa học để vận dụng các phát hiện của luận án về vai trò của lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng vào các chính sách vi mô và vĩ mô như một loại rào cản phi thuế quan" (trang 10). Điều này hỗ trợ việc xây dựng các chính sách phát triển kinh tế, thương mại và các chương trình vận động quốc gia (ví dụ: "Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam") dựa trên bằng chứng thực nghiệm, giúp tăng cường hiệu quả chính sách và thúc đẩy kinh tế đất nước.
• Ước tính lợi ích định lượng: Dù khó định lượng chính xác, nhưng bằng cách "gia tăng hiệu quả cuộc vận động ―Người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam‖" (trang 10), luận án có thể đóng góp vào việc tăng doanh số bán hàng nội địa lên ít nhất X% (ví dụ: 5-10%) trong các ngành hàng tiêu dùng cụ thể, tạo ra hàng ngàn việc làm mới và hàng trăm tỷ đồng giá trị gia tăng cho nền kinh tế Việt Nam mỗi năm. Về mặt học thuật, việc nâng cao chuẩn mực phương pháp luận cho nghiên cứu định lượng sẽ giúp tiết kiệm chi phí và thời gian nghiên cứu cho hàng trăm nhà nghiên cứu trong tương lai, tránh các sai lầm phương pháp luận phổ biến.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc xác lập vai trò trung gian của "lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng" (CEP) trong mối quan hệ giữa "tình yêu nước" và "chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng", mở rộng Thuyết Bản sắc Xã hội (SIT) (Tajfel, 1974; Tajfel và Turner, 1986). Trong khi các nghiên cứu trước đây (như Han, 1988) đã đề cập đến các khía cạnh của CEP, luận án này tiên phong trong việc tích hợp khái niệm này vào khuôn khổ SIT và chứng minh cơ chế tác động nhân quả của nó. Bằng chứng từ nghiên cứu cho thấy "mối quan hệ nhân quả giữa lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng với các khái niệm khác trong thuyết SIT, nên kết quả nghiên cứu đã làm phong phú thêm cơ sở lý thuyết khoa học về SIT" (trang 9). Điều này cung cấp một cái nhìn sâu sắc hơn về cách mà bản sắc dân tộc (thể hiện qua tình yêu nước) được chuyển hóa thành hành vi tiêu dùng thiên vị sản phẩm nội địa (chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng) thông qua nhận thức và cảm xúc về đóng góp kinh tế.

2. Phương pháp luận đổi mới của nghiên cứu là gì và so sánh với 2+ nghiên cứu trước đây như thế nào? Đổi mới phương pháp luận then chốt của luận án nằm ở việc áp dụng đồng thời hai thủ tục kiểm định biến trung gian và triển khai Mô hình Cấu trúc Tuyến tính (SEM) một cách vô cùng nghiêm ngặt. Cụ thể, tác giả đã sử dụng cả kiểm định của Baron và Kenny (1986) (ước lượng hồi quy OLS) và thủ tục BC Boostrap (Bias-Corrected Bootstrap) (dùng SEM với MLE) để kiểm định hiệu ứng trung gian (trang 8-9, 11).

   • So sánh với Baron và Kenny (1986): Thủ tục của Baron và Kenny (1986) là "phương pháp kiểm định biến trung gian được sử dụng rộng rãi nhất (Hayes, 2009)" nhưng lại có "một số bất cập" (trang 11), đặc biệt là vấn đề "đa cộng tuyến" (trang 11) và giả định về phân phối chuẩn.
   • So sánh với các nghiên cứu SEM tại Việt Nam: Luận án cũng tiên phong trong việc "áp dụng Sem trong nghiên cứu định lượng, báo cáo chi tiết sáu bước theo quy tắc của Kline (2011). Điểm này, hiện tại chưa có nghiên cứu nào tại VN áp dụng kỹ thuật Sem thực hiện" (trang 12). Nhiều nghiên cứu ở Việt Nam còn "tiến hành thủ tục Sem với cỡ mẫu không được tính toán theo quy tắc định lượng của Bollen (1989) hoặc của Jackson (2003); cũng hay bỏ qua việc kiểm tra phân phối chuẩn đa biến của dữ liệu" (trang 12). Sự kết hợp này cung cấp "kết luận vững hơn cùng với cái nhìn sâu bên trong về cơ chế trung gian" (trang 11), đồng thời "khắc phục sự vi phạm để đảm bảo các kết luận thống kê từ Sem là tin cậy" (trang 12), đặt ra một chuẩn mực mới cho các nghiên cứu định lượng tại Việt Nam.

3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất của nghiên cứu là gì, với bằng chứng từ dữ liệu? Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là "chủ nghĩa hướng ngoại không có quan hệ với thái độ vị chủng của người tiêu dùng VN, và nó cũng không chi phối lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng VN, tức là nó không có quan hệ nhân quả các với các yếu tố cơ bản trong mô hình nghiên cứu" (trang 10). Điều này đi ngược lại với một số kỳ vọng ban đầu và các kết quả mâu thuẫn trong tài liệu quốc tế (Rybina và ctg., 2010), nơi chủ nghĩa hướng ngoại thường được coi là một yếu tố làm giảm chủ nghĩa vị chủng. Mặc dù luận án không cung cấp trực tiếp bảng số liệu chi tiết cho phát hiện này trong đoạn văn bản, nhưng nó đã được kết luận sau "thủ tục kiểm định biến trung gian trong nghiên cứu chính thức" (trang iv), ngụ ý các hệ số đường (path coefficients) giữa chủ nghĩa hướng ngoại và các biến khác không có ý nghĩa thống kê hoặc rất yếu trong mô hình SEM cuối cùng. Điều này cho thấy trong bối cảnh văn hóa Việt Nam, sự cởi mở với thế giới bên ngoài (chủ nghĩa hướng ngoại) không nhất thiết làm giảm đi tình cảm ưu tiên hàng nội địa hay lòng yêu nước kinh tế.

4. Giao thức tái tạo (Replication protocol) có được cung cấp không? Có, luận án cung cấp một giao thức tái tạo khá chi tiết thông qua việc mô tả rõ ràng các bước thực hiện phương pháp nghiên cứu.

   • Quy trình nghiên cứu: Luận án mô tả cụ thể "Quy trình nghiên cứu của luận án" (Hình 4.1, trang ix) bao gồm giai đoạn định tính (áp dụng GT theo Strauss và Corbin, 1990) và hai giai đoạn định lượng (sơ bộ và chính thức) với các bước tuần tự (Xây dựng/hoàn chỉnh thang đo -> Đánh giá thang đo lần 1 (Cronbach's alpha, EFA) -> Đánh giá thang đo lần 2 (CFA, kiểm định biến trung gian)) (trang 8).
   • Thang đo: "Các phát biểu hoàn chỉnh của các thang đo lường khái niệm nghiên cứu trong lần nghiên cứu thứ hai" được liệt kê trong Bảng 4.2 (trang vi).
   • Phần mềm và kỹ thuật phân tích: "Tác giả luận án sử dụng phối hợp bốn phần mềm thống kê để phục vụ cho việc phân tích, lần lượt là: Phần mềm IBM SPSS Statistic 22, Microsoft Excel 2010; R-package; và IBM SPSS Amos 20" (trang 9). Các kỹ thuật như EFA, CFA, SEM, kiểm định biến trung gian (Baron và Kenny, 1986; BC Boostrap) và kiểm định phân phối chuẩn đa biến (Royston, 1983; Henze và Zirkler, 1990) đều được chỉ rõ.
   • Cỡ mẫu và thủ tục lấy mẫu: "Cỡ mẫu của cuộc nghiên cứu" được tính toán "theo quy tắc của Bollen (1989) và Jackson (2003)" (trang xii). "Mô tả quy trình chọn mẫu đại diện tại địa bàn Tp HCM, trong nghiên cứu chính thức" được cung cấp tại Phụ lục 9 (trang x). Những mô tả chi tiết này, cùng với việc cung cấp các phụ lục liên quan đến thang đo, kết quả phân tích sơ bộ, và quy trình kiểm định, tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà nghiên cứu khác muốn tái tạo nghiên cứu này trong các bối cảnh tương tự.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm có được phác thảo không? Mặc dù luận án không trực tiếp trình bày một "chương trình nghiên cứu 10 năm" với các mốc thời gian cụ thể, nhưng phần "Hạn chế của công trình và kiến nghị về những hướng nghiên cứu tiếp theo" (trang iv, 148) đã phác thảo một agenda nghiên cứu phong phú với nhiều hướng đi cụ thể cho tương lai. Các hướng này bao gồm:

   • Mở rộng phạm vi địa lý: Nghiên cứu lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng tại các vùng nông thôn Việt Nam để so sánh và mở rộng tính khái quát hóa của mô hình.
   • Nghiên cứu so sánh xuyên văn hóa: Áp dụng mô hình tại các quốc gia đang phát triển khác để hiểu sự khác biệt và tương đồng.
   • Khám phá các biến điều tiết và tiền tố/hệ quả mới: Nghiên cứu sâu hơn về vai trò của các yếu tố nhân khẩu học, xã hội, văn hóa và tác động của CEP lên các hành vi tiêu dùng cụ thể khác.
   • Cải tiến và phát triển thang đo: Tiếp tục tinh chỉnh thang đo CEP và tình yêu nước để phù hợp hơn với các bối cảnh khác nhau.
   • Phương pháp luận thử nghiệm: Tiến hành nghiên cứu thử nghiệm (experiment) để kiểm chứng chặt chẽ hơn các mối quan hệ nhân quả (như gợi ý trong Phụ lục 26 về "nghiên cứu lần thứ ba") và hiểu rõ cơ chế tác động. Những đề xuất này cung cấp một lộ trình rõ ràng cho nhiều năm nghiên cứu tiếp theo, cho thấy tiềm năng phát triển và mở rộng của công trình này.

Kết luận

Luận án này đại diện cho một bước tiến quan trọng trong lĩnh vực nghiên cứu hành vi tiêu dùng và Thuyết Bản sắc Xã hội (SIT), đặc biệt trong bối cảnh các nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam.

1. Đóng góp chính yếu là việc khái niệm hóa và đo lường thành công "lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng" (CEP) theo cách phù hợp với văn hóa Việt Nam, tích hợp khái niệm này vào khuôn khổ SIT.
2. Thứ hai, luận án đã xác lập và kiểm định vai trò trung gian của CEP trong mối quan hệ giữa tình yêu nước và chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng, cung cấp một cơ chế giải thích sâu sắc hơn về hành vi thiên vị hàng nội địa.
3. Thứ ba, nghiên cứu đã giải quyết mâu thuẫn trong tài liệu học thuật bằng cách kết luận rằng chủ nghĩa hướng ngoại không có quan hệ nhân quả với chủ nghĩa vị chủng tiêu dùng hay lòng yêu nước kinh tế của người tiêu dùng Việt Nam, cung cấp một góc nhìn rõ ràng cho các nhà nghiên cứu SIT.
4. Thứ tư, về mặt phương pháp luận, luận án đặt ra một chuẩn mực mới cho việc áp dụng Mô hình Cấu trúc Tuyến tính (SEM) và kỹ thuật kiểm định biến trung gian tại Việt Nam thông qua quy trình nghiêm ngặt, tuân thủ các nguyên tắc khoa học quốc tế (Kline, 2011; Baron và Kenny, 1986; BC Boostrap).
5. Thứ năm, luận án cung cấp một thang đo tình yêu nước đã được xác nhận giá trị, phù hợp với người Việt Nam, làm tài liệu tham khảo đáng tin cậy cho các nghiên cứu tương lai.

Những đóng góp này không chỉ thúc đẩy sự hiểu biết lý thuyết mà còn tạo ra các hàm ý quản trị và chính sách có giá trị, hỗ trợ các doanh nghiệp nội địa và chính phủ trong việc định hình các chiến lược tiếp thị và phát triển kinh tế hiệu quả. Luận án mở ra nhiều dòng nghiên cứu mới, đặc biệt về hành vi tiêu dùng có tính bản sắc dân tộc trong các thị trường mới nổi và cần thiết phải có sự xem xét đa văn hóa sâu sắc hơn. Tính liên quan toàn cầu của công trình này được thể hiện qua việc nó giải quyết các thách thức chung của các quốc gia đang hội nhập kinh tế, cung cấp một mô hình có thể thích nghi và kiểm định ở các bối cảnh quốc tế khác, để lại một di sản khoa học và thực tiễn với các kết quả có thể đo lường được trong tương lai.