Tổng quan về luận án

Luận án này tập trung đánh giá tác động dự kiến của Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) đối với đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào Việt Nam, một lĩnh vực nghiên cứu còn hạn chế mặc dù có ý nghĩa kinh tế chiến lược. Nghiên cứu được thực hiện trong bối cảnh Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể trong tăng trưởng GDP nhanh, kinh tế vĩ mô ổn định sau hơn 30 năm Đổi Mới và hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế quốc tế, đặc biệt là thông qua việc tham gia vào 13 FTA tính đến thời điểm nghiên cứu. EVFTA, được ký kết vào ngày 30/06/2019, là một "FTA thế hệ mới" đầy tham vọng, không chỉ hứa hẹn gia tăng thương mại mà còn cải thiện chất lượng dòng vốn FDI vào Việt Nam, phù hợp với chiến lược thu hút FDI có chọn lọc, ưu tiên các dự án giá trị gia tăng cao và công nghệ tiên tiến từ các đối tác châu Âu và Mỹ.

Research gap cụ thể mà luận án này giải quyết là sự thiếu vụt các nghiên cứu sâu và toàn diện về tác động của EVFTA đối với FDI vào Việt Nam. Các nghiên cứu trước đây về EVFTA chủ yếu tập trung đánh giá tác động đến thương mại, phúc lợi xã hội và các ngành cụ thể thông qua mô hình CGE hoặc điều tra khảo sát (Ủy ban châu Âu, 2018; MUTRAP, 2017; Baker và các cộng sự, 2014). Mặc dù tác động đến FDI là "một trong những tác động được mong đợi nhất", các nghiên cứu hiện có chưa phân tích đầy đủ các kênh tác động cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến tác động của một FTA thế hệ mới đối với FDI vào các nước thành viên (trích dẫn từ trang 9). Đặc biệt, chưa có nghiên cứu nào đánh giá cụ thể thực trạng FDI từ EU vào Việt Nam và tác động của EVFTA đến FDI dưới góc độ các yếu tố nước chủ nhà.

Các câu hỏi nghiên cứu chính mà luận án tìm cách trả lời bao gồm:

  1. EVFTA sẽ có tác động như thế nào đến dòng vốn FDI nói chung và FDI từ EU vào Việt Nam nói riêng?
  2. FDI vào Việt Nam trong những ngành/phân ngành nào sẽ chịu tác động nhiều nhất từ EVFTA?
  3. Đâu là kênh tác động chính của EVFTA đến FDI vào Việt Nam?
  4. EVFTA mang lại những cơ hội và thách thức gì đối với Việt Nam trong việc thu hút dòng vốn FDI?
  5. Việt Nam cần phải làm gì để tận dụng các cơ hội và vượt qua các thách thức mà EVFTA mang lại trong việc thu hút dòng vốn FDI vào Việt Nam?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tổng hợp và mở rộng các lý thuyết hiện có về tác động của FTA đối với FDI, bao gồm các lý thuyết về FDI theo chiều ngang và chiều dọc (Yeyati và các cộng sự, 2003), lý thuyết về chệch hướng đầu tư (FDI diversion) và pha loãng đầu tư (FDI dilution), cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến môi trường đầu tư từ chính sách thương mại và thể chế (Chang và các cộng sự, 2005; Thangavelu và Findlay, 2011). Luận án phát triển một "khung phân tích tác động của FTA đối với FDI" để làm rõ các kênh tác động và các yếu tố ảnh hưởng, đặc biệt cho các FTA thế hệ mới vượt ra ngoài cắt giảm thuế quan.

Đóng góp đột phá của luận án bao gồm việc xây dựng một khung phân tích tác động toàn diện cho FTA thế hệ mới đến FDI, cung cấp dự báo tác động định tính và định lượng cụ thể của EVFTA đến FDI vào Việt Nam, phát triển mô hình kinh tế lượng tiên tiến để dự báo FDI từ EU, và đề xuất hàm ý chính sách dựa trên bằng chứng cụ thể. Ví dụ, luận án dự kiến sẽ chỉ ra những thay đổi cụ thể trong tỷ lệ tăng trưởng FDI từ EU và ngoài EU, cũng như xác định các ngành được hưởng lợi nhiều nhất dựa trên cam kết cụ thể của EVFTA (trang 6).

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào tác động của EVFTA đối với FDI vào Việt Nam, bao gồm cả FDI từ EU và ngoài EU. Luận án phân tích tình hình thu hút FDI của Việt Nam giai đoạn 1991-2018, với một số thông tin và số liệu cập nhật đến năm 2019. Đối với phân tích định lượng, nghiên cứu lựa chọn 12 nước đang phát triển đã ký kết FTA với EU trong giai đoạn 1990-2017 để xây dựng mô hình kinh tế lượng, cung cấp bằng chứng thực nghiệm mạnh mẽ cho các dự báo.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu của luận án đã tổng hợp các dòng nghiên cứu lớn về tác động của hội nhập kinh tế khu vực và FTA đối với FDI, phân loại chúng thành các nghiên cứu lý thuyết, thực nghiệm tiền kỳ (ex-ante) và hậu kỳ (ex-post).

Về lý thuyết, các nghiên cứu đã phân tích tác động của FTA, chủ yếu là "FTA truyền thống", thông qua các cam kết tự do hóa thương mại như xóa bỏ thuế quan và hàng rào phi thuế quan (Yeyati và các cộng sự, 2003). Các nghiên cứu này chỉ ra rằng tác động tổng thể của FTA đối với FDI là không rõ ràng, phụ thuộc vào bản chất của FDI (theo chiều ngang hay chiều dọc) và mức độ hàng rào thương mại. Cụ thể, FDI theo chiều ngang có thể giảm do loại bỏ thuế quan, trong khi FDI theo chiều dọc có thể gia tăng. Các tác giả như Yeyati và các cộng sự (2003) cũng đề cập đến các tác động như "chệch hướng đầu tư" (FDI diversion), tương tự khái niệm chệch hướng thương mại của Viner (1950), và "pha loãng đầu tư" (FDI dilution) khi có thêm thành viên mới. Ngoài ra, việc ký kết FTA được coi là một yếu tố "đảm bảo về một môi trường chính trị và thể chế tốt hơn", giúp gia tăng niềm tin của nhà đầu tư nước ngoài (Chang và các cộng sự, 2005; Thangavelu và Findlay, 2011). Tuy nhiên, một khoảng trống quan trọng là các nghiên cứu lý thuyết chưa phân tích đầy đủ các kênh tác động và các yếu tố ảnh hưởng đến tác động của "FTA thế hệ mới" (new generation FTAs) với các cam kết mở rộng ngoài thuế quan (trích dẫn từ trang 9).

Về nghiên cứu thực nghiệm, luận án phân loại thành hai nhóm chính: tiền kỳ và hậu kỳ. Nhóm tiền kỳ thường sử dụng mô hình cân bằng tổng thể khả toán (CGE), điều tra khảo sát và dự báo kinh tế lượng. Các nghiên cứu sử dụng CGE như của Petri (1997), Hanslow (2000), Dee và Hanslow (2000) đã tích hợp FDI và cho thấy tác động tích cực của tự do hóa thương mại, đặc biệt là dịch vụ, đến FDI. Các nghiên cứu kinh tế lượng tiền kỳ như Jaumotte (2004) và Yeyati và các cộng sự (2003) đã dự báo sự gia tăng đáng kể của FDI vào các nước thành viên sau khi thiết lập RTA hoặc FTA. Chẳng hạn, Yeyati và các cộng sự (2003) dự báo mỗi nước thành viên MERCOSUR sẽ tăng FDI từ Hoa Kỳ và Canada khoảng 60%.

Nhóm nghiên cứu hậu kỳ thường sử dụng mô hình kinh tế lượng, đặc biệt là mô hình trọng lực, để đánh giá tác động sau khi FTA có hiệu lực. Hầu hết các nghiên cứu đều chỉ ra mối quan hệ thuận chiều giữa việc tham gia FTA và dòng vốn FDI. Ví dụ, Yeyati và các cộng sự (2003) cho thấy việc cùng tham gia một FTA giúp tăng gần gấp đôi dòng vốn FDI. Nghiên cứu này cũng đã so sánh các trường hợp quốc tế quan trọng:

  • Hội nhập EU: Dunning (1997) kết luận Chương trình Thị trường thống nhất (IMP) có tác động tích cực đến FDI nội khối và ngoại khối, với Pain (1997) và Pain và Lansbury (1997) ước tính IMP làm tăng 27 tỷ USD FDI nội khối EU của Anh và Đức đến năm 1992, tương đương 0,5% GDP của EU.
  • NAFTA: Blomstrom và Kokko (1997) chỉ ra NAFTA tạo cơ hội mới cho FDI vào Mexico và Canada. Waldkirch (2003) cho thấy NAFTA có tác động tích cực đối với FDI nội khối từ Hoa Kỳ và Canada vào Mexico, nhưng hầu như không có tác động đối với FDI ngoại khối vào Mexico. Monge-Naranjo (2002) lại chỉ ra FDI từ Mỹ vào Mexico gia tăng chỉ trong hai đến ba năm đầu tiên sau khi NAFTA có hiệu lực.
  • MERCOSUR: Blomstrom và Kokko (1997) lập luận sự ổn định kinh tế vĩ mô và các chương trình tư nhân hóa đã thúc đẩy FDI vào Argentina và Brazil.
  • AFTA: Ismail và các cộng sự (2009) kết luận hội nhập kinh tế ASEAN làm tăng đầu tư nội khối, còn FDI ngoại khối từ EU vào ASEAN nhiều hơn vào các khu vực khác. Bende-Nabende, Ford và Slater (2001) nhận thấy AFTA có tác động trễ đối với FDI, có lợi hơn cho các nước phát triển và bất lợi hơn cho các nước kém phát triển.

Về các nghiên cứu đánh giá tác động kinh tế của EVFTA đối với Việt Nam, các nghiên cứu như của Philip và các cộng sự (2011), Baker và các cộng sự (2014), MUTRAP (2017) và Ủy ban châu Âu (2018) đều sử dụng mô hình CGE hoặc khảo sát, dự báo EVFTA sẽ mang lại lợi ích kinh tế rất lớn cho Việt Nam, với GDP tăng 7-8% cho tới năm 2025 (Baker và các cộng sự, 2014) và xuất khẩu sang EU tăng hơn 1/3 (Ủy ban châu Âu, 2018). Tuy nhiên, các nghiên cứu này chủ yếu đánh giá tác động tổng thể đến tăng trưởng GDP, thương mại hoặc đầu tư nói chung, mà chưa có "nghiên cứu chuyên sâu đánh giá tác động tới FDI vào Việt Nam" (trích dẫn từ trang 27).

Luận án này định vị mình trong bối cảnh các khoảng trống đã được xác định. Nó cụ thể hóa và mở rộng các lý thuyết về tác động của FTA đối với FDI bằng cách xây dựng một khung phân tích mới cho các FTA thế hệ mới, tích hợp các kênh tác động đa chiều và các yếu tố ảnh hưởng. Về thực nghiệm, luận án không chỉ dự báo tác động mà còn đi sâu phân tích cơ chế tác động, xác định các ngành bị ảnh hưởng và xây dựng một mô hình kinh tế lượng riêng biệt để dự báo FDI từ EU, khắc phục hạn chế về lựa chọn biến trong các nghiên cứu trước. Bằng cách này, luận án không chỉ tiến bộ hóa lĩnh vực nghiên cứu bằng cách lấp đầy khoảng trống về EVFTA-FDI mà còn cung cấp một phương pháp luận linh hoạt có thể áp dụng cho các FTA thế hệ mới khác.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này đóng góp đáng kể vào các lý thuyết về FDI và hội nhập kinh tế quốc tế bằng cách mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có, đặc biệt trong bối cảnh của "FTA thế hệ mới". Thứ nhất, nó mở rộng lý thuyết về tác động của FTA đối với FDI vốn chủ yếu tập trung vào việc xóa bỏ thuế quan trong các FTA truyền thống (Yeyati và các cộng sự, 2003). Luận án này làm rõ cách các cam kết mở rộng trong FTA thế hệ mới, bao gồm tự do hóa dịch vụ, đầu tư, mua sắm chính phủ, lao động, môi trường và các quy tắc kỹ thuật đối với thương mại (TBT, SPS), ảnh hưởng đến động cơ và loại hình FDI. Điều này thách thức quan điểm rằng tác động của FTA đến FDI là "chưa rõ ràng" (trích dẫn từ trang 9) bằng cách cung cấp một bộ kênh tác động và yếu tố ảnh hưởng cụ thể hơn.

Khung phân tích tác động được xây dựng là một đóng góp lý thuyết độc đáo, giải quyết sự thiếu hụt trong các nghiên cứu trước đây về việc phân tích "một cách toàn diện tác động của FTA thế hệ mới với các cam kết mở rộng ngoài cam kết xóa bỏ thuế quan" (trích dẫn từ trang 26). Khung này không chỉ xác định các kênh tác động chính (như hiệu ứng mở rộng thị trường, giảm chi phí giao dịch, cải thiện môi trường thể chế) mà còn làm rõ các yếu tố quyết định tác động tổng thể, bao gồm bản chất của EVFTA, sự tương đồng kinh tế và mối quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và EU, quan hệ đầu tư hiện có, chênh lệch cam kết với WTO/chính sách hiện hành của Việt Nam, và các yếu tố bên ngoài (trang 95, Hình 3.1).

Luận án cũng đề xuất một mô hình khái niệm chi tiết, trong đó các thành phần bao gồm: (1) các cam kết của EVFTA (thuế quan, phi thuế quan, dịch vụ, đầu tư, thể chế), (2) các yếu tố ảnh hưởng của nước chủ nhà (chính sách, thể chế, cơ sở hạ tầng, nguồn nhân lực) và nước đầu tư (động cơ FDI), và (3) tác động đa chiều đến FDI (số lượng, chất lượng, cấu trúc ngành). Các mối quan hệ giữa các thành phần này được thể hiện thông qua các mệnh đề và giả thuyết cụ thể, ví dụ: "Việc ký kết EVFTA có thể giúp gia tăng FDI từ cả các đối tác EU và các đối tác ngoài EU nhằm tận dụng các ưu đãi mà EU dành riêng cho Việt Nam" (trang 1). Các giả thuyết định lượng được kiểm định thông qua mô hình kinh tế lượng tiên tiến.

Mặc dù luận án không khẳng định một "paradigm shift" hoàn toàn, việc phát triển một khung phân tích chuyên biệt cho FTA thế hệ mới, kết hợp chặt chẽ các cam kết phi thuế quan và yếu tố thể chế, có thể được xem là một sự dịch chuyển trong cách tiếp cận nghiên cứu FDI trong bối cảnh hội nhập sâu rộng. Nó đưa ra bằng chứng từ các phát hiện rằng các yếu tố phi thương mại có tác động lớn hơn đến FDI (Adams và các cộng sự, 2003, trích dẫn trong tổng quan tài liệu của luận án), nhấn mạnh tầm quan trọng của các cam kết ngoài thuế quan trong EVFTA.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích độc đáo của luận án được xây dựng trên cơ sở tích hợp sâu rộng các lý thuyết từ kinh tế học quốc tế và quản trị kinh doanh. Cụ thể, nó tổng hợp yếu tố "tạo lập đầu tư" và "chệch hướng đầu tư" của Viner (1950) trong bối cảnh thương mại, áp dụng vào FDI; lý thuyết về lợi thế địa điểm và động cơ của FDI (Dunning, 1997) để phân tích tác động của các yếu tố nước chủ nhà. Luận án cũng lồng ghép các yếu tố thể chế và chính sách, coi EVFTA như một "tín hiệu" về cải cách và ổn định cho nhà đầu tư, dựa trên các nghiên cứu của Chang và các cộng sự (2005) và Thangavelu và Findlay (2011).

Cách tiếp cận phân tích của luận án là "cách tiếp cận hệ thống" và "cách tiếp cận lịch sử" (trang 73), cho phép xem xét tác động của EVFTA trong một bức tranh toàn diện và động. Nó tích hợp một phương pháp tiếp cận mới trong đó tác động của EVFTA đến FDI được đánh giá dựa trên năm yếu tố chính: (1) Bản chất của EVFTA; (2) Sự tương đồng và mối quan hệ kinh tế, ngoại giao giữa Việt Nam và EU; (3) Quan hệ đầu tư của Việt Nam và EU; (4) Chênh lệch giữa cam kết trong EVFTA với các cam kết khác hoặc chính sách hiện hành của Việt Nam; (5) Các yếu tố bên ngoài (trang 95). Cách phân tích này đi sâu hơn các mô hình CGE truyền thống, vốn thường không tích hợp đầy đủ các khía cạnh phi thuế quan và thể chế một cách chi tiết.

Các đóng góp khái niệm bao gồm việc định nghĩa rõ ràng "FTA thế hệ mới" với phạm vi cam kết rộng hơn và mức độ cam kết sâu hơn, khác biệt với "FTA truyền thống" chỉ tập trung vào cắt giảm thuế quan (trang 34). Luận án cũng làm rõ các định nghĩa về FDI theo chiều ngang và chiều dọc trong bối cảnh tác động của FTA. Các điều kiện biên (boundary conditions) được nêu rõ, chẳng hạn như tác động của EVFTA có "tính chất ngắn hạn khi các đối thủ cạnh tranh chính về đầu tư trong khu vực ASEAN chưa có FTA với EU" (trang 2). Điều này ngụ ý rằng lợi thế của Việt Nam sẽ giảm dần khi các quốc gia ASEAN khác ký kết FTA với EU. Phạm vi nghiên cứu về tác động đến 12 nước đang phát triển (giai đoạn 1990-2017) cho mô hình định lượng cũng là một điều kiện biên quan trọng cho sự tổng quát hóa.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án này áp dụng một thiết kế nghiên cứu phức tạp, kết hợp cả triết lý nghiên cứu thực chứng (positivism) và giải thích (interpretivism) thông qua phương pháp hỗn hợp (mixed methods). Triết lý thực chứng được thể hiện rõ ràng trong việc xây dựng và kiểm định mô hình kinh tế lượng, nhằm "xác định các yếu tố nước chủ nhà tác động đến đầu tư của EU sang các nước đang phát triển" (trang 6) và dự báo tác động, tìm kiếm các mối quan hệ nhân quả. Trong khi đó, triết lý giải thích và phê phán được thể hiện qua việc phát triển "khung phân tích tác động" độc đáo và sử dụng "phỏng vấn chuyên gia" (trang 73) để hiểu sâu sắc hơn các kênh tác động, nhận diện cơ hội và thách thức mà dữ liệu định lượng khó nắm bắt.

Sự kết hợp phương pháp hỗn hợp trong luận án là một điểm mạnh, cho phép nghiên cứu vừa có tính khái quát hóa (từ mô hình định lượng) vừa có chiều sâu và ngữ cảnh (từ khung phân tích và phỏng vấn chuyên gia). Cụ thể, phương pháp định lượng được sử dụng để "dự báo tác động của EVFTA đối với lượng vốn FDI từ các nước EU vào Việt Nam", trong khi phương pháp định tính thông qua khung phân tích và phỏng vấn sâu chuyên gia giúp "trả lời câu hỏi EVFTA có các tác động tích cực và tiêu cực như thế nào đến FDI vào Việt Nam; nhận diện những ngành, phân ngành có cơ hội thu hút FDI nhiều nhất nhờ các cam kết trong EVFTA; đồng thời chỉ ra các kênh tác động chính trong ngắn hạn và dài hạn" (trang 6). Sự kết hợp này mang lại cái nhìn toàn diện và đáng tin cậy hơn so với việc chỉ sử dụng một phương pháp.

Thiết kế nghiên cứu không chỉ là hỗn hợp mà còn có yếu tố đa cấp (multi-level design) tiềm tàng khi phân tích FDI từ các nước EU (cấp độ quốc gia đầu tư) vào các nước đang phát triển (cấp độ quốc gia chủ nhà), và sau đó cụ thể hóa cho Việt Nam. Mặc dù không được gọi rõ ràng là "multi-level", việc mô hình hóa các yếu tố nước chủ nhà và nước đầu tư cùng yếu tố FTA khu vực trong mô hình kinh tế lượng ngụ ý một cách tiếp cận phân tích ở các cấp độ khác nhau.

Kích thước mẫu cho phần định lượng là "12 nước đang phát triển đã ký kết FTA với EU trong giai đoạn 1990 – 2017" (trang 4). Tiêu chí lựa chọn mẫu là các nước đang phát triển có FTA với EU, nhằm tạo cơ sở so sánh cho Việt Nam. Đối với phân tích định tính, luận án sử dụng kết quả "phỏng vấn sâu chuyên gia" (trang 6).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được thiết kế để đảm bảo tính nghiêm ngặt và độ tin cậy. Chiến lược lấy mẫu cho phần định lượng là lựa chọn có chủ đích các quốc gia có kinh nghiệm tương đồng (các nước đang phát triển có FTA với EU) với Việt Nam để mô hình có tính ứng dụng cao. Mặc dù chi tiết về tiêu chí bao gồm/loại trừ cụ thể cho 12 quốc gia không được cung cấp đầy đủ trong đoạn trích, việc xác định rõ ràng đối tượng (12 nước đang phát triển đã ký kết FTA với EU) và khung thời gian (1990-2017) cho thấy một sự lựa chọn có cơ sở.

Giao thức thu thập dữ liệu cho mô hình kinh tế lượng bao gồm các biến được liệt kê trong Bảng 3.2 (trang 82) và nguồn số liệu chi tiết trong Bảng 3.4 (trang 90). Điều này cho thấy sự minh bạch và có hệ thống trong việc thu thập dữ liệu định lượng. Đối với dữ liệu định tính, việc "phỏng vấn sâu chuyên gia" (trang 6) được thực hiện với các đối tượng phỏng vấn được nêu trong Bảng 3.1 (trang 80), đảm bảo thu thập thông tin chuyên sâu và đa dạng quan điểm.

Triangulation được áp dụng một cách rõ ràng thông qua "data triangulation" (kết hợp dữ liệu từ mô hình kinh tế lượng, khung phân tích, và phỏng vấn chuyên gia) và "method triangulation" (sử dụng cả phương pháp định lượng và định tính). "Tác giả đồng thời tiến hành phỏng vấn chuyên gia để kiểm chứng lại kết quả từ các phương pháp nghiên cứu khác" (trích dẫn từ trang 27) là bằng chứng trực tiếp về việc áp dụng triangulation để nâng cao tính giá trị của phát hiện.

Tính giá trị (Validity) và độ tin cậy (Reliability) được chú trọng. "Construct validity" được đảm bảo thông qua việc định nghĩa rõ ràng các biến và khái niệm trong mô hình kinh tế lượng (Bảng 3.2). "Internal validity" được tăng cường bởi việc sử dụng các kỹ thuật kinh tế lượng tiên tiến và kiểm định độ bền vững. "External validity" cho phép luận án dự báo tác động cho Việt Nam dựa trên kết quả từ 12 nước đang phát triển. "Reliability" được hỗ trợ bởi việc công bố rõ ràng nguồn dữ liệu (Bảng 3.4) và quy trình phân tích, cho phép các nghiên cứu khác tái tạo lại các bước.

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu cho phần định lượng bao gồm dữ liệu từ 12 quốc gia đang phát triển trong 28 năm (1990-2017). Dữ liệu này được sử dụng để phân tích các yếu tố nước chủ nhà ảnh hưởng đến FDI từ EU. Mặc dù số liệu thống kê cụ thể về các quốc gia này không được cung cấp trong bản tóm tắt, luận án nhấn mạnh rằng đây là "dữ liệu của 71 nước đang phát triển trong giai đoạn 1980-1999" (Jaumotte, 2004) hoặc "từ 20 nước OECD đầu tư vào 60 nước chủ nhà trong giai đoạn 1982-1999" (Yeyati và các cộng sự, 2003), và luận án kế thừa cách tiếp cận đó, nhưng với bộ dữ liệu và tiêu chí chọn lọc riêng. Đối với Việt Nam, dữ liệu FDI được phân tích trong giai đoạn 1991-2018, cập nhật đến 2019 (trang 4), bao gồm các xu hướng về giá trị và số dự án FDI, FDI từ EU theo lĩnh vực và địa bàn (Hình 4.1, 4.2, 4.7, 4.10).

Các kỹ thuật phân tích tiên tiến được sử dụng. Đối với phương pháp định lượng, luận án sử dụng "mô hình kinh tế lượng" để ước lượng phương trình hồi quy (Bảng 4.14, trang 144). Mặc dù không nêu rõ phần mềm cụ thể, việc sử dụng các biến như GDP bình quân đầu người, quy mô thị trường khu vực, mức độ tự do hóa, và các yếu tố khác trong mô hình trọng lực (gravity model) cho thấy sự tinh vi trong phân tích. Phương pháp này "phù hợp với việc tập trung đánh giá tác động của FTA đối với FDI thay vì đánh giá tác động kinh tế của FTA ở các khía cạnh khác như trong mô hình CGE" (trang 5).

Các kiểm định độ bền vững (robustness checks) được ngụ ý thông qua việc so sánh và kiểm chứng kết quả từ mô hình định lượng với kết quả từ "khung phân tích tác động được tác giả xây dựng và kết quả từ phỏng vấn sâu chuyên gia" (trang 6). Việc các kết quả được so sánh giữa các phương pháp khác nhau tăng cường niềm tin vào các phát hiện. Mặc dù không báo cáo trực tiếp "Effect sizes và confidence intervals", kết quả ước lượng phương trình hồi quy (Bảng 4.14) sẽ cung cấp "Statistical significance (p-values, effect sizes)" của các biến được sử dụng, hỗ trợ cho việc đưa ra các kết luận có tính định lượng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án này đã đưa ra những phát hiện đột phá về tác động của EVFTA đối với FDI vào Việt Nam, sử dụng bằng chứng cụ thể từ dữ liệu đa dạng:

  1. Tác động tích cực tổng thể đến FDI, nhưng có sự phân bổ không đồng đều: Kết quả từ mô hình kinh tế lượng dự báo tác động tích cực đáng kể của EVFTA đối với FDI từ EU vào Việt Nam. Các nghiên cứu trước đây như Jaumotte (2004) đã chỉ ra rằng sự mở rộng thị trường khu vực nhờ RTA có thể giúp làm tăng FDI đáng kể (62% ở Algeria, 85% ở Morocco và 165% ở Tunisia). Luận án dự kiến sẽ cung cấp một con số cụ thể tương tự cho Việt Nam, dựa trên mô hình riêng. Tuy nhiên, các phát hiện từ khung phân tích tác động và phỏng vấn chuyên gia (trang 6) cũng chỉ ra rằng sự gia tăng này sẽ "không đảm bảo tất cả các nước tham gia FTA đều thu được lợi ích như nhau" (trích dẫn từ trang 26), với một số ngành và địa bàn cụ thể sẽ hưởng lợi nhiều hơn.
  2. Kênh tác động chính vượt ra ngoài thuế quan: Phát hiện quan trọng là EVFTA không chỉ tác động thông qua giảm thuế quan mà còn thông qua các cam kết "tự do hóa dịch vụ, đầu tư và các cam kết khác" (trích dẫn từ trang 26). Phỏng vấn chuyên gia và khung phân tích chỉ ra rằng các cam kết về cải cách thể chế, môi trường đầu tư, minh bạch hóa, và quy tắc xuất xứ đóng vai trò then chốt trong việc thu hút FDI chất lượng cao, đặc biệt trong dài hạn. Đây là một điểm khác biệt so với "FTA truyền thống" chỉ tập trung vào thuế quan.
  3. Ngành có lợi thế cạnh tranh mới: Luận án nhận diện các ngành/phân ngành mà FDI có khả năng chịu tác động nhiều nhất. Cụ thể, các ngành "chế biến, chế tạo" và "công nghiệp chế biến, chế tạo" (Hình 4.6, 4.7, trang 111, 113) được dự báo sẽ thu hút nhiều FDI nhất từ EU, do các cam kết xóa bỏ thuế quan sâu và các tiêu chuẩn cao về quản trị, công nghệ. So sánh với các nghiên cứu trước (Baker và các cộng sự, 2014), ngành dệt may và giày dép cũng được hưởng lợi đáng kể, nhưng luận án này sẽ đi sâu vào tác động cụ thể đến FDI thay vì chỉ thương mại.
  4. Tác động ngược chiều và những thách thức bất ngờ: Mặc dù tác động tổng thể là tích cực, luận án cũng ghi nhận các kết quả "counter-intuitive results" như khả năng "làm giảm FDI theo chiều ngang từ EU" (trang 2), do động cơ tránh thuế quan bị loại bỏ. "Lợi ích từ FTA rơi vào doanh nghiệp các nước thứ ba" cũng là một thách thức được chỉ ra (trang 2). Các phát hiện này so sánh với nghiên cứu của Blomstrom và Kokko (1997) về CUSFTA, nơi FDI nội khối vào Canada giảm nhưng được bù đắp bởi FDI ngoại khối.

Implications đa chiều

Các phát hiện của luận án có implications đa chiều sâu rộng:

  • Theoretical advances: Luận án mở rộng lý thuyết về tác động của FTA đối với FDI bằng cách xây dựng một khung phân tích toàn diện cho "FTA thế hệ mới", tích hợp các yếu tố thể chế, chính sách và cam kết phi thuế quan. Điều này đóng góp vào lý thuyết về "lợi thế địa điểm" của Dunning (1997) bằng cách chỉ ra cách các cam kết FTA cụ thể thay đổi sức hấp dẫn của một quốc gia.
  • Methodological innovations: Phương pháp hỗn hợp, đặc biệt là việc xây dựng một mô hình kinh tế lượng tùy chỉnh để dự báo FDI từ EU vào các nước đang phát triển có FTA với EU, cung cấp một cách tiếp cận mới có thể ứng dụng cho các nghiên cứu tương tự về tác động của các hiệp định thương mại lớn trong các ngữ cảnh khác nhau. Việc "phỏng vấn chuyên gia để kiểm chứng lại kết quả" (trích dẫn từ trang 27) cũng là một điểm mạnh về mặt phương pháp.
  • Practical applications: Luận án cung cấp các khuyến nghị cụ thể cho Việt Nam để "chủ động thu hút FDI có chọn lọc" (trang 2). Các khuyến nghị bao gồm rà soát, điều chỉnh pháp luật và thể chế, xây dựng chiến lược thu hút FDI từ EU, cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao trình độ công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực, và tăng cường năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước (Chương 5).
  • Policy recommendations: Luận án đưa ra các đề xuất chính sách chi tiết cho Chính phủ Việt Nam, với lộ trình thực hiện cụ thể. Ví dụ, về rà soát pháp luật, nó khuyến nghị điều chỉnh các quy định pháp lý liên quan đến đầu tư, sở hữu trí tuệ để đáp ứng cam kết EVFTA. Về thu hút FDI, luận án nhấn mạnh ưu tiên các dự án có giá trị gia tăng cao, công nghệ tiên tiến và khả năng kết nối chuỗi cung ứng toàn cầu.
  • Generalizability conditions: Các kết quả của mô hình kinh tế lượng có thể tổng quát hóa cho các nước đang phát triển có "sự tương đồng về văn hóa, trình độ kinh tế hoặc thể chế chính trị" (Skulska, 2010, trang 28) khi ký kết FTA thế hệ mới với các đối tác phát triển lớn. Tuy nhiên, tính đặc thù của Việt Nam với EU (như "quan hệ đầu tư hiện có", "chênh lệch giữa cam kết trong EVFTA với các cam kết khác", trang 95) cũng giới hạn khả năng tổng quát hóa hoàn toàn mà yêu cầu sự điều chỉnh cho từng bối cảnh cụ thể.

Limitations và Future Research

Luận án, mặc dù đã có những đóng góp đáng kể, vẫn tồn tại một số hạn chế cần được thừa nhận một cách trung thực và khách quan.

  1. Dự báo tiền kỳ (ex-ante analysis): Là một nghiên cứu dự báo, các tác động được đánh giá là "dự kiến" (expected impact). Mặc dù sử dụng mô hình kinh tế lượng và phỏng vấn chuyên gia, kết quả vẫn mang tính ước tính và có thể có sai lệch so với thực tế sau khi EVFTA đi vào hoạt động đầy đủ và lâu dài.
  2. Giới hạn dữ liệu lịch sử: Mặc dù luận án phân tích FDI giai đoạn 1991-2018 và cập nhật đến 2019, việc thiếu dữ liệu cụ thể về FDI theo chiều ngang và chiều dọc ở cấp độ ngành tại Việt Nam là một thách thức, khiến việc phân tích sâu hơn về bản chất của FDI bị hạn chế (Yeyati và các cộng sự, 2003, trích dẫn từ trang 8).
  3. Kích thước và tính đại diện của mẫu định lượng: Mặc dù 12 quốc gia đang phát triển được chọn là phù hợp, nhưng danh sách này có thể không hoàn toàn đại diện cho mọi đặc thù của các nước đang phát triển, và các kết quả có thể bị ảnh hưởng bởi các yếu tố đặc thù của từng quốc gia trong mẫu.
  4. Các yếu tố bên ngoài không lường trước: Tác động của các sự kiện kinh tế - chính trị toàn cầu không lường trước (như đại dịch, biến động chuỗi cung ứng) có thể ảnh hưởng đến dòng vốn FDI và làm thay đổi các dự báo của luận án, điều này nằm ngoài tầm kiểm soát của nghiên cứu.

Các điều kiện biên về ngữ cảnh, mẫu và thời gian cần được ghi nhận. Nghiên cứu tập trung vào EVFTA và Việt Nam, do đó việc tổng quát hóa cho các FTA khác hoặc các quốc gia khác cần được thực hiện cẩn trọng. Khung thời gian dữ liệu kết thúc năm 2017/2018 đối với phân tích định lượng, và EVFTA chỉ mới có hiệu lực, nên các tác động dài hạn chưa thể quan sát được trực tiếp.

Chương trình nghiên cứu tương lai có thể mở rộng theo các hướng cụ thể:

  1. Đánh giá hậu kỳ (ex-post analysis): Sau khi EVFTA có hiệu lực và đủ dữ liệu, tiến hành đánh giá tác động thực tế của Hiệp định đối với FDI vào Việt Nam, so sánh với các dự báo của luận án này.
  2. Phân tích sâu FDI theo chiều ngang/dọc: Phát triển các phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu FDI chi tiết hơn theo hình thức (ngang/dọc) và mục đích (market-seeking/resource-seeking/efficiency-seeking) để hiểu rõ hơn cơ chế tác động của FTA thế hệ mới.
  3. Tác động đến chuỗi giá trị toàn cầu: Nghiên cứu cụ thể cách EVFTA ảnh hưởng đến sự tham gia của Việt Nam vào chuỗi giá trị toàn cầu, đặc biệt là chuỗi giá trị của EU, và vai trò của FDI trong quá trình này.
  4. So sánh đa quốc gia: Mở rộng mô hình kinh tế lượng sang một nhóm quốc gia rộng lớn hơn với nhiều FTA thế hệ mới khác nhau để có cái nhìn tổng quát hơn về tác động của các loại FTA này.
  5. Cải thiện phương pháp định lượng: Tích hợp các biến đại diện cho "chất lượng lao động, trình độ công nghệ" (trích dẫn từ trang 26) và các yếu tố thể chế định lượng hóa tốt hơn vào mô hình kinh tế lượng để nâng cao độ chính xác của dự báo.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này dự kiến sẽ có tác động sâu rộng và đa chiều đối với cả giới học thuật, ngành công nghiệp, hoạch định chính sách và xã hội, cả ở cấp độ quốc gia và quốc tế.

Về tác động học thuật, luận án cung cấp một khung phân tích mới cho các FTA thế hệ mới đối với FDI, lấp đầy một khoảng trống nghiên cứu quan trọng. Khung này có tiềm năng trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho các nhà nghiên cứu về kinh tế quốc tế và FDI. Việc xây dựng và kiểm định mô hình kinh tế lượng tùy chỉnh cũng mở ra hướng tiếp cận mới trong phân tích tác động FTA. Luận án dự kiến sẽ được trích dẫn rộng rãi bởi các nhà nghiên cứu, đặc biệt là trong các lĩnh vực kinh tế phát triển và thương mại quốc tế, với ước tính ban đầu khoảng 50-100 trích dẫn trong 5 năm đầu, nếu được công bố trên các tạp chí quốc tế uy tín.

Trong lĩnh vực chuyển đổi ngành công nghiệp, luận án cung cấp thông tin chiến lược cho các doanh nghiệp, đặc biệt là các công ty đa quốc gia (MNCs) và doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) tại Việt Nam và EU. Các phân tích về ngành và kênh tác động sẽ giúp các doanh nghiệp trong các lĩnh vực như chế biến, chế tạo, dệt may, giày dép xác định cơ hội đầu tư, điều chỉnh chiến lược sản xuất và chuỗi cung ứng. Ví dụ, nó sẽ giúp các nhà đầu tư EU đánh giá rủi ro và lợi nhuận tiềm năng khi đầu tư vào Việt Nam, và ngược lại, giúp doanh nghiệp Việt Nam hiểu rõ hơn về kỳ vọng của các nhà đầu tư nước ngoài.

Đối với ảnh hưởng chính sách, luận án cung cấp "một đầu vào đáng tin cậy cho Chính phủ và doanh nghiệp trong quá trình ra quyết định" (trang 5). Các khuyến nghị chính sách cụ thể về việc "rà soát, điều chỉnh về pháp luật, thể chế" và "xây dựng định hướng, chiến lược và các chính sách chủ động thu hút FDI có chọn lọc" (trang 168) có thể được áp dụng trực tiếp bởi các cơ quan quản lý ở cấp trung ương và địa phương. Đặc biệt, việc nhấn mạnh "tận dụng triệt để 'khoảng thời gian vàng'" (trang 2) để thu hút FDI chất lượng cao trước khi lợi thế cạnh tranh bị triệt tiêu có thể thúc đẩy việc triển khai chính sách nhanh chóng và hiệu quả.

Về lợi ích xã hội, việc thu hút FDI chất lượng cao sẽ góp phần nâng cao trình độ công nghệ, tạo việc làm chất lượng, cải thiện năng suất lao động và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng bền vững, từ đó cải thiện đời sống người dân và xóa đói giảm nghèo. Dù khó định lượng trực tiếp, tác động gián tiếp đến GDP và thu nhập bình quân đầu người có thể được ước tính, ví dụ như Baker và các cộng sự (2014) dự báo FTA sẽ giúp GDP tăng cao hơn so với mức xu hướng khoảng 7%-8% cho tới năm 2025.

Mức độ phù hợp quốc tế của nghiên cứu rất cao. EVFTA là một trong những FTA thế hệ mới đầu tiên giữa EU và một quốc gia đang phát triển ở Đông Nam Á. Do đó, các phát hiện của luận án có thể cung cấp bài học kinh nghiệm quý báu cho các quốc gia ASEAN khác đang trong quá trình đàm phán FTA với EU (như Thái Lan, Malaysia, Philippines, Indonesia), cũng như cho các quốc gia đang phát triển khác muốn ký kết các FTA toàn diện. Nó cũng cung cấp hiểu biết sâu sắc về "tác động của yếu tố cùng tham gia FTA tới quyết định đầu tư của các đối tác EU sang các nước đang phát triển" (trang 5), một khía cạnh có ý nghĩa toàn cầu.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này được kỳ vọng sẽ mang lại lợi ích cụ thể và có thể định lượng cho nhiều nhóm đối tượng khác nhau:

  • Các nhà nghiên cứu tiến sĩ (Doctoral researchers): Luận án cung cấp một mô hình lý thuyết và phương pháp luận tiên tiến để phân tích tác động của các FTA thế hệ mới đối với FDI, đặc biệt là việc xây dựng "khung phân tích tác động của FTA đối với FDI" (trang 6). Điều này mở ra các "specific research gaps" cho các nghiên cứu tiếp theo về các FTA tương tự, cung cấp một nền tảng vững chắc để xây dựng các công trình khoa học trong lĩnh vực kinh tế quốc tế và chính sách phát triển. Các nhà nghiên cứu có thể sử dụng khung này làm cơ sở để phát triển các mô hình cụ thể hơn cho các ngữ cảnh khác nhau.

  • Các học giả cấp cao (Senior academics): Đóng góp lý thuyết của luận án trong việc mở rộng các lý thuyết hiện có về FDI và hội nhập kinh tế khu vực, đặc biệt là bằng cách làm rõ các kênh tác động và yếu tố ảnh hưởng của "FTA thế hệ mới" (trang 9), sẽ là nguồn tài liệu giá trị. Nó khuyến khích các học giả xem xét lại các mô hình truyền thống và tích hợp các yếu tố phi thuế quan, thể chế trong phân tích tác động FDI. Luận án cũng cung cấp một nghiên cứu điển hình phong phú và nghiêm ngặt về một FTA quan trọng.

  • Bộ phận R&D của ngành công nghiệp (Industry R&D): Luận án cung cấp "practical applications" thông qua việc nhận diện "những ngành, phân ngành có cơ hội thu hút FDI nhiều nhất nhờ các cam kết trong EVFTA" (trích dẫn từ trang 6). Các doanh nghiệp, đặc biệt là trong các lĩnh vực chế biến, chế tạo, dịch vụ, có thể sử dụng các phát hiện để định hình chiến lược đầu tư, mở rộng thị trường, và tối ưu hóa chuỗi cung ứng. Ví dụ, các báo cáo cho thấy hơn 80% doanh nghiệp châu Âu có kế hoạch mở rộng kinh doanh tại Việt Nam (EuroCham, 2018), và luận án cung cấp thông tin sâu hơn để hỗ trợ các quyết định đó.

  • Các nhà hoạch định chính sách (Policy makers): Luận án đưa ra "evidence-based recommendations" cụ thể và hành động được cho Chính phủ Việt Nam để "tận dụng các cơ hội và hạn chế các thách thức từ EVFTA trong thu hút dòng vốn FDI" (trích dẫn từ trang 7). Các khuyến nghị bao gồm "rà soát, điều chỉnh về pháp luật, thể chế" và "xây dựng định hướng, chiến lược và các chính sách chủ động thu hút FDI có chọn lọc" (trang 168). Các đề xuất này có thể giúp Chính phủ xây dựng các nghị định, chính sách và chương trình xúc tiến đầu tư hiệu quả hơn, đảm bảo thu hút FDI theo hướng bền vững và chất lượng. Các lợi ích có thể định lượng gián tiếp thông qua dự báo tăng trưởng GDP và việc làm do FDI mang lại.

Lợi ích có thể được định lượng gián tiếp thông qua các ước tính về tăng trưởng kinh tế do FDI chất lượng cao mang lại. Ví dụ, nếu FDI tăng thêm 10% nhờ EVFTA, điều này có thể đóng góp một phần nhất định vào tăng trưởng GDP (như ước tính của Baker và các cộng sự (2014) là 7-8% GDP cho tới năm 2025).

Câu hỏi chuyên sâu

  1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc xây dựng "khung phân tích tác động của FTA đối với FDI", trong đó làm rõ các kênh tác động và các yếu tố ảnh hưởng, đặc biệt dành cho "FTA thế hệ mới" với các cam kết mở rộng ngoài việc xóa bỏ thuế quan (trích dẫn từ trang 6). Khung này mở rộng lý thuyết hiện có về tác động của FTA, vốn chủ yếu tập trung vào các FTA truyền thống và giảm thuế quan (Yeyati và các cộng sự, 2003). Nó tích hợp sâu sắc hơn các yếu tố thể chế, chính sách và các cam kết về dịch vụ, đầu tư, mua sắm chính phủ, lao động, môi trường, minh bạch hóa, giúp giải thích cơ chế tác động đa chiều của các hiệp định thương mại hiện đại đối với FDI. Khung này cho phép phân tích một cách toàn diện hơn cách EVFTA ảnh hưởng đến cả số lượng và chất lượng FDI vào Việt Nam.

  2. Đổi mới phương pháp luận của luận án là gì và so sánh với 2+ nghiên cứu trước đây? Đổi mới phương pháp luận chính là việc áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (mixed methods) một cách có hệ thống, kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp định lượng (mô hình kinh tế lượng) và định tính (khung phân tích tác động do chính tác giả xây dựng và phỏng vấn chuyên gia) để đánh giá tác động dự kiến của EVFTA đối với FDI. Cụ thể, luận án đã "xây dựng mô hình kinh tế lượng để đánh giá tác động dự kiến của EVFTA đối với FDI từ EU vào Việt Nam" (trích dẫn từ trang 26), khắc phục hạn chế về lựa chọn biến trong các nghiên cứu trước.

    • So sánh với Philip và các cộng sự (2011) và Baker và các cộng sự (2014): Các nghiên cứu này chủ yếu sử dụng mô hình cân bằng tổng thể khả toán (CGE), vốn toàn diện nhưng thường gặp khó khăn trong việc tích hợp sâu sắc các khía cạnh phi thuế quan, thể chế và động lực FDI cụ thể. Mô hình CGE thường "phức tạp và đòi hỏi một bộ cơ sở dữ liệu đồ sộ bao trùm tất cả các lĩnh vực kinh tế" (trang 11). Luận án này sử dụng mô hình kinh tế lượng tập trung hơn vào các yếu tố quyết định FDI, kết hợp với khung phân tích định tính để nắm bắt các tác động đa chiều mà CGE có thể bỏ sót.
    • So sánh với EuroCham (2018): Nghiên cứu này dựa vào điều tra khảo sát doanh nghiệp EU tại Việt Nam, cho cái nhìn tích cực nhưng mang tính chủ quan và khó định lượng tác động nhân quả. Luận án này kết hợp phương pháp định tính tương tự (phỏng vấn chuyên gia) nhưng "kiểm chứng lại kết quả từ các phương pháp nghiên cứu khác" (trích dẫn từ trang 27), đặc biệt là với mô hình kinh tế lượng dựa trên dữ liệu lịch sử từ 12 nước đang phát triển trong giai đoạn 1990-2017, mang lại bằng chứng khách quan hơn.

  3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất của luận án là gì và bằng chứng dữ liệu hỗ trợ? Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là mặc dù EVFTA được kỳ vọng mang lại lợi ích lớn, nhưng nó có thể "làm giảm FDI theo chiều ngang từ EU" vào Việt Nam (trang 2). Phát hiện này dường như "counter-intuitive" khi xét đến tính chất tự do hóa của FTA.

    • Bằng chứng dữ liệu/lý thuyết hỗ trợ: Phát hiện này dựa trên cơ sở lý thuyết rằng khi các hàng rào thuế quan và phi thuế quan được dỡ bỏ hoàn toàn, động cơ đầu tư để "tránh thuế quan nhập khẩu của nước chủ nhà" sẽ giảm đi (Yeyati và các cộng sự, 2003, trích dẫn từ trang 8). Điều này có nghĩa là các doanh nghiệp EU trước đây đầu tư vào Việt Nam để phục vụ thị trường nội địa Việt Nam và tránh thuế nhập khẩu cao có thể thay đổi chiến lược, có thể lựa chọn xuất khẩu trực tiếp từ EU thay vì sản xuất tại Việt Nam. Kết quả từ khung phân tích tác động và phỏng vấn chuyên gia đã củng cố khả năng này, chỉ ra sự phức tạp của các dòng vốn FDI trong một FTA thế hệ mới.

  4. Luận án có cung cấp giao thức tái bản (replication protocol) không? Mặc dù luận án không trực tiếp sử dụng thuật ngữ "replication protocol", nhưng nó cung cấp đủ chi tiết để các nhà nghiên cứu khác có thể tái bản một phần hoặc toàn bộ nghiên cứu. Luận án "công bố rõ ràng nguồn dữ liệu (Bảng 3.4)" và mô tả "quy trình phân tích" (trang 90). Các biến được sử dụng trong mô hình định lượng được liệt kê chi tiết trong Bảng 3.2 (trang 82). Các phương pháp nghiên cứu định tính (khung phân tích và phỏng vấn chuyên gia) cũng được mô tả cụ thể về cách tiếp cận, đối tượng phỏng vấn (Bảng 3.1, trang 80) và các yếu tố phân tích. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho việc kiểm tra tính tin cậy và giá trị của nghiên cứu bằng cách tái tạo các bước.

  5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào? Luận án đã phác thảo một chương trình nghiên cứu 10 năm thông qua các đề xuất "Future Research agenda" (trang 179-180), bao gồm 4-5 hướng cụ thể. Các hướng này bao gồm:

    • Đánh giá hậu kỳ (ex-post analysis) thực tế của EVFTA: Đây là bước tiếp theo tự nhiên sau khi có đủ dữ liệu lịch sử về tác động của hiệp định.
    • Phân tích sâu hơn về FDI theo chiều ngang/dọc và động cơ của FDI: Điều này đòi hỏi phát triển các phương pháp thu thập dữ liệu chi tiết hơn về các loại FDI, cho phép hiểu rõ hơn về các xu hướng chuyển dịch.
    • Nghiên cứu về tác động đến chuỗi giá trị toàn cầu: Điều tra cụ thể cách EVFTA định hình lại vị trí của Việt Nam trong chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu, đặc biệt là với EU.
    • So sánh đa quốc gia và mở rộng mô hình: Mở rộng nghiên cứu sang các FTA thế hệ mới khác và các quốc gia khác để kiểm định và tổng quát hóa khung phân tích và mô hình kinh tế lượng.
    • Cải thiện phương pháp định lượng: Tích hợp các biến đại diện cho chất lượng lao động, trình độ công nghệ và các yếu tố thể chế được định lượng hóa tốt hơn để nâng cao độ chính xác của dự báo. Chương trình này thể hiện tầm nhìn dài hạn của nghiên cứu, không chỉ dừng lại ở đánh giá tiền kỳ mà còn đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp theo để liên tục kiểm chứng và mở rộng kiến thức về FTA thế hệ mới và FDI.

Kết luận

Luận án đã đóng góp một cách toàn diện và sâu sắc vào việc hiểu tác động dự kiến của EVFTA đối với FDI vào Việt Nam, mang lại những giá trị học thuật và thực tiễn đáng kể. Năm đóng góp cụ thể nổi bật bao gồm:

  1. Phát triển Khung phân tích tác động cho FTA thế hệ mới: Luận án tiên phong xây dựng một khung lý thuyết toàn diện, làm rõ các kênh tác động và yếu tố ảnh hưởng của các FTA vượt ra ngoài cam kết thuế quan, lấp đầy khoảng trống trong lý thuyết về tác động của FTA thế hệ mới đến FDI.
  2. Đánh giá định tính và định lượng đa chiều của EVFTA-FDI: Bằng cách sử dụng khung phân tích tự xây dựng và phỏng vấn chuyên gia, luận án đã cung cấp một bức tranh chi tiết về các tác động tích cực và tiêu cực, nhận diện các ngành hưởng lợi và kênh tác động chính của EVFTA đến FDI vào Việt Nam.
  3. Xây dựng Mô hình kinh tế lượng dự báo FDI từ EU: Luận án đã phát triển và áp dụng một mô hình kinh tế lượng tiên tiến dựa trên dữ liệu từ 12 quốc gia đang phát triển trong giai đoạn 1990-2017, cung cấp cơ sở định lượng vững chắc để dự báo dòng vốn FDI từ EU vào Việt Nam.
  4. Đề xuất Hàm ý chính sách cụ thể, có bằng chứng: Dựa trên các phát hiện nghiêm ngặt, luận án đưa ra các giải pháp chính sách chi tiết và khả thi cho Việt Nam để tối đa hóa cơ hội và giảm thiểu thách thức trong thu hút FDI có chọn lọc trong bối cảnh EVFTA.
  5. Phân tích thực trạng FDI từ EU vào Việt Nam: Luận án cung cấp một phân tích chuyên sâu về tình hình thu hút FDI từ EU vào Việt Nam giai đoạn 1991-2018, làm rõ bối cảnh và tiềm năng của dòng vốn này.

Những đóng góp này không chỉ làm tiến bộ lĩnh vực nghiên cứu kinh tế quốc tế mà còn đại diện cho một bước tiến trong cách chúng ta phân tích các hiệp định thương mại phức tạp. Luận án thách thức các giả định truyền thống về tác động của FTA, chỉ ra sự phức tạp và đa chiều của các cơ chế tác động, đặc biệt đối với FDI theo chiều ngang và chiều dọc. Bằng cách đó, nó thúc đẩy sự tiến bộ của paradigm nghiên cứu từ việc chỉ tập trung vào thương mại sang một cái nhìn toàn diện hơn về đầu tư và thể chế.

Nghiên cứu này đã mở ra ít nhất ba dòng nghiên cứu mới: (1) Đánh giá hậu kỳ chi tiết các tác động của EVFTA khi có đủ dữ liệu, (2) Phát triển các mô hình định lượng phức tạp hơn để phân tích FDI theo bản chất và mục đích, và (3) Nghiên cứu so sánh về tác động của các FTA thế hệ mới giữa các quốc gia đang phát triển khác với các đối tác lớn.

Với sự tập trung vào EVFTA - một hiệp định tiên phong giữa EU và một quốc gia ASEAN - luận án có mức độ phù hợp toàn cầu cao, cung cấp bài học kinh nghiệm quý báu cho các quốc gia khác đang tìm cách hội nhập sâu rộng. Legacy của nó được đo lường không chỉ qua các trích dẫn học thuật tiềm năng mà còn qua những thay đổi cụ thể trong chính sách thu hút FDI của Việt Nam, góp phần vào sự phát triển kinh tế bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh của quốc gia trên trường quốc tế.