Giải pháp thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa Việt Nam sang Úc và Niu Di-lân - Luận án tiến sĩ kinh tế của Lê Thị Mai Anh

Thúc đẩy xuất khẩu là hệ thống giải pháp của nhà nước nhằm gia tăng quy mô và nâng cao chất lượng xuất khẩu. Hoạt động này bao gồm các biện pháp hỗ trợ tài chính, xúc tiến thương mại và hoàn thiện khung pháp lý. Đối với các quốc gia đang phát triển, xuất khẩu đóng vai trò động lực tăng trưởng kinh tế then chốt. Hoạt động xuất khẩu mở rộng quy mô thị trường cho doanh nghiệp nội địa. Doanh nghiệp có cơ hội tiếp cận công nghệ hiện đại và nâng cao năng lực quản trị. Xuất khẩu sang các thị trường phát triển như Úc và Niu Di-lân tạo sức ép tích cực buộc doanh nghiệp phải chuẩn hóa quy trình sản xuất. Điều này nâng cao vị thế và uy tín của hàng hóa quốc gia trên trường quốc tế.

Đánh giá kết quả thúc đẩy xuất khẩu dựa trên hệ thống tiêu chí định lượng và định tính. Về mặt định lượng, các chỉ số cơ bản gồm kim ngạch xuất khẩu, tốc độ tăng trưởng và thị phần tại nước nhập khẩu. Cán cân thương mại song phương và tỷ trọng xuất khẩu trong tổng sản phẩm quốc nội cũng là thước đo quan trọng. Về mặt định tính, tiêu chí đánh giá tập trung vào sự chuyển dịch cơ cấu mặt hàng. Tỷ trọng hàng chế biến sâu và hàm lượng công nghệ cao phản ánh chất lượng tăng trưởng xuất khẩu. Mức độ đa dạng hóa thị trường và giá trị gia tăng tạo ra trong nước là chỉ số đánh giá chiều sâu của chính sách. Mức độ tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu cũng khẳng định hiệu quả xúc tiến thương mại.

Năng lực xuất khẩu của một quốc gia chịu tác động đan xen từ nhiều nhóm nhân tố. Nhóm nhân tố nội tại gồm năng lực sản xuất, chất lượng nguồn nhân lực, hạ tầng giao thông và dịch vụ logistics. Chính sách tỷ giá hối đoái và chi phí tín dụng ảnh hưởng trực tiếp đến giá thành sản phẩm. Nhóm nhân tố từ nước nhập khẩu bao gồm dung lượng thị trường, mức thu nhập của người dân và các rào cản phi thuế quan. Tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và quy định bảo vệ môi trường tại Úc và Niu Di-lân rất khắt khe. Ngoài ra, bối cảnh kinh tế toàn cầu, căng thẳng địa chính trị và xu hướng thương mại xanh tạo ra nhiều biến số phức tạp cho hoạt động xuất khẩu.

Kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Úc tăng trưởng đều đặn trong cả giai đoạn 2011-2021. Các nhóm hàng công nghiệp chế tạo như điện thoại, máy vi tính và linh kiện điện tử chiếm tỷ trọng lớn nhất. Nhóm hàng dệt may, giày dép và đồ gỗ duy trì thị phần ổn định nhờ chất lượng cải thiện. Hàng nông thủy sản của Việt Nam, đặc biệt là hạt điều, hạt tiêu, tôm đông lạnh và cá tra, tạo dựng được vị thế vững chắc tại Úc. Nhiều loại trái cây tươi như xoài, thanh long, nhãn và vải đã xuất khẩu thành công vào thị trường này. Dù vậy, thị phần tổng thể của hàng hóa Việt Nam tại Úc vẫn còn nhiều dư địa để mở rộng.

Thị trường Niu Di-lân có quy mô dân số nhỏ hơn nhưng sức mua bình quân đầu người ở mức rất cao. Kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Niu Di-lân tăng trưởng liên tục qua các năm. Các mặt hàng xuất khẩu chủ lực gồm thiết bị điện tử, hàng may mặc, giày dép và sản phẩm từ gỗ. Một số loại nông sản nhiệt đới của Việt Nam như thanh long, chanh ta đã đáp ứng các quy chuẩn kiểm dịch để có mặt tại hệ thống siêu thị Niu Di-lân. Người tiêu dùng Niu Di-lân ưu tiên các sản phẩm có chứng nhận an toàn, bao bì thân thiện với môi trường và nguồn gốc xuất xứ minh bạch. Hàng hóa Việt Nam ngày càng tạo được lòng tin về chất lượng.

Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu giữa Việt Nam với Úc và Niu Di-lân mang tính chất tương hỗ rõ nét. Việt Nam có thế mạnh về nông sản nhiệt đới, dệt may, da giày và thiết bị điện tử tiêu dùng. Ngược lại, Úc và Niu Di-lân cung cấp cho Việt Nam than đá, quặng sắt, lúa mì, thịt bò và các sản phẩm từ sữa. Cán cân thương mại song phương biến động đan xen giữa xuất siêu và nhập siêu tùy theo chu kỳ kinh tế và nhu cầu nhập khẩu nguyên liệu. Tỷ trọng các sản phẩm có hàm lượng chế biến sâu và giá trị gia tăng cao đang tăng dần trong tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang hai thị trường này.

Việt Nam cùng với Úc và Niu Di-lân cùng là thành viên của 3 hiệp định thương mại tự do quan trọng: AANZFTA, CPTPP và RCEP. Các hiệp định này mang lại mức cắt giảm thuế quan sâu rộng, đưa phần lớn dòng thuế nhập khẩu về mức 0%. Doanh nghiệp Việt Nam đã tích cực chuyển đổi quy trình sản xuất để đáp ứng các quy tắc xuất xứ nội khối. Hiệp định CPTPP tạo ra bước đột phá về mở cửa thị trường cho các ngành hàng thế mạnh như dệt may, da giày và thủy sản. RCEP giúp tối ưu hóa chuỗi cung ứng nguyên liệu trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Việc tận dụng tốt các ưu đãi thuế quan giúp hàng Việt Nam tăng sức cạnh tranh về giá.

Hoạt động xúc tiến thương mại sang thị trường Úc và Niu Di-lân được triển khai liên tục và đổi mới phương thức. Bộ Công Thương cùng hệ thống Thương vụ Việt Nam tổ chức nhiều hội chợ chuyên ngành và chương trình tuần hàng Việt Nam. Các hoạt động kết nối giao thương trực tuyến và trực tiếp giúp doanh nghiệp hai bên tìm kiếm đối tác tin cậy. Công tác nghiên cứu và dự báo thị trường được đẩy mạnh nhằm cung cấp thông tin kịp thời về thị hiếu tiêu dùng và các tiêu chuẩn mới. Việc xây dựng và quảng bá thương hiệu quốc gia cho các sản phẩm nông sản chủ lực đã góp phần nâng cao giá trị và uy tín hàng hóa Việt Nam.

Chính sách tiền tệ và tín dụng được điều hành linh hoạt nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp xuất khẩu. Ngân hàng Nhà nước duy trì ổn định tỷ giá hối đoái và ưu tiên cấp vốn tín dụng với lãi suất hợp lý. Nhiều chương trình bảo hiểm tín dụng và bảo lãnh xuất khẩu được triển khai để giảm thiểu rủi ro thanh toán quốc tế. Bên cạnh đó, các chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ và vùng nguyên liệu tập trung được chú trọng. Doanh nghiệp được khuyến khích đầu tư vào vùng trồng đạt chuẩn quốc tế để tự chủ nguồn cung nguyên liệu. Điều này giúp đáp ứng yêu cầu xuất xứ nghiêm ngặt từ các hiệp định thương mại tự do.

Úc và Niu Di-lân áp dụng hệ thống tiêu chuẩn kiểm dịch động thực vật (SPS) và rào cản kỹ thuật (TBT) nghiêm ngặt hàng đầu thế giới. Quy trình đánh giá rủi ro sinh học và cấp phép nhập khẩu cho nông sản tươi thường kéo dài nhiều năm. Hàng hóa xuất khẩu phải đáp ứng các quy định khắt khe về giới hạn dư lượng hóa chất và kiểm soát dịch hại. Mọi sự không nhất quán về chất lượng hoặc vi phạm nhãn mác đều bị xử lý nghiêm khắc hoặc từ chối thông quan. Các yêu cầu mới về trách nhiệm xã hội, phát thải carbon và đóng gói thân thiện môi trường đang tạo thêm áp lực tuân thủ cho doanh nghiệp sản xuất.

Khoảng cách địa lý lớn dẫn đến chi phí logistics và cước vận tải đường biển, đường hàng không ở mức cao. Thời gian vận chuyển kéo dài làm tăng rủi ro suy giảm chất lượng đối với các mặt hàng nông thủy sản tươi sống. Hệ thống chuỗi cung ứng lạnh và công nghệ chiếu xạ, bảo quản sau thu hoạch tại Việt Nam chưa đáp ứng đồng bộ. Hơn nữa, hàng hóa Việt Nam phải cạnh tranh gay gắt với các đối thủ mạnh như Thái Lan, Trung Quốc, Indonesia và Nam Mỹ. Các quốc gia này sở hữu lợi thế lớn về quy mô sản xuất, chuỗi cung ứng hoàn chỉnh và mức độ nhận diện thương hiệu lâu đời tại bản địa.

Phần lớn doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam có quy mô vừa và nhỏ nên nguồn lực tài chính và công nghệ còn hạn chế. Mối liên kết giữa doanh nghiệp xuất khẩu với nông dân và hợp tác xã sản xuất còn lỏng lẻo, thiếu tính bền vững. Tình trạng xuất khẩu nguyên liệu thô hoặc gia công dưới thương hiệu của nhà phân phối nước ngoài vẫn chiếm tỷ lệ lớn. Thương hiệu quốc gia của hàng hóa Việt Nam chưa thực sự phổ biến trong tâm trí người tiêu dùng sở tại. Khả năng chủ động phân tích thị trường, quản trị rủi ro tỷ giá và ứng phó với các vụ kiện phòng vệ thương mại của doanh nghiệp vẫn còn nhiều yếu kém.

Chính phủ cần tiếp tục hoàn thiện khung thể chế và đơn giản hóa thủ tục hành chính trong lĩnh vực ngoại thương. Các cơ quan chức năng cần đẩy mạnh đàm phán mở cửa thị trường cho các loại nông sản tươi có tiềm năng như bưởi, chanh leo và sầu riêng. Tăng cường phối hợp với cơ quan kiểm dịch Úc và Niu Di-lân để thống nhất các quy chuẩn kỹ thuật và công nhận lẫn nhau về kết quả chứng nhận an toàn thực phẩm. Hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm về các rào cản phi thuế quan và vụ việc phòng vệ thương mại. Cung cấp thông tin thị trường chuyên sâu và hướng dẫn chi tiết quy tắc xuất xứ FTA cho doanh nghiệp.

Cần đổi mới mạnh mẽ công tác xúc tiến thương mại theo hướng kết hợp nền tảng số và thương mại điện tử xuyên biên giới. Khuyến khích doanh nghiệp thành lập trung tâm phân phối và hệ thống kho vận ngoại quan tại Sydney và Melbourne để rút ngắn thời gian giao hàng. Đầu tư phát triển hạ tầng logistics đồng bộ, đặc biệt là hệ thống kho lạnh và công nghệ bảo quản sau thu hoạch hiện đại. Xây dựng chiến lược truyền thông bài bản nhằm quảng bá thương hiệu quốc gia cho nông sản và hàng chế biến sâu của Việt Nam. Thúc đẩy các mô hình sản xuất xanh, giảm phát thải khí nhà kính để gia tăng lợi thế cạnh tranh.

Doanh nghiệp xuất khẩu cần chủ động nâng cao năng lực sản xuất và chuẩn hóa quy trình theo các tiêu chuẩn quốc tế như GlobalGAP, HACCP và ISO. Đẩy mạnh đầu tư công nghệ chế biến sâu để nâng cao giá trị gia tăng và kéo dài thời gian bảo quản hàng hóa. Doanh nghiệp cần chủ động xây dựng chuỗi liên kết chặt chẽ với vùng nguyên liệu để kiểm soát chất lượng tận gốc. Chú trọng đầu tư thiết kế bao bì bắt mắt, thân thiện với môi trường và phù hợp với văn hóa tiêu dùng bản địa. Đăng ký bảo hộ sở hữu trí tuệ và kiên trì phát triển thương hiệu riêng tại thị trường Úc và Niu Di-lân.