Luận án tiến sĩ: Phát triển công nghiệp vùng KTTĐ Bắc Bộ theo hướng bền vững - Tô Hiến Thà (2014)

BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ  TÔ HIẾN THÀ PH¸T TRIÓN C¤NG NGHIÖP VïNG KINH TÕ TRäNG §IÓM B¾C Bé VIÖT NAM THEO H¦íNG BÒN V÷NG LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ HÀ NỘI -2014 BỘ QUỐC PHÒNG HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ  TÔ HIẾN THÀ PH¸T TRIÓN C¤NG NGHIÖP VïNG KINH TÕ TRäNG §IÓM B¾C Bé VIÖT NAM THEO H¦íNG BÒN V÷NG Chuyên ngành: Kinh tế chính trị Mã số : 62.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. PGS, TS Phan Huy Đường 2. PGS, TS Bùi Ngọc Quỵnh HÀ NỘI -2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực.

Các tài liệu được trích dẫn đúng quy định và được ghi đầy đủ trong danh mục tài liệu tham khảo. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Tô Hiến Thà MỤC LỤC Trang TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC CÁC HÌNH MỞ ĐẦU 5 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 10 Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP THEO HƯỚNG BỀN VỮNG 33 1. Phát triển công nghiệp và phát triển công nghiệp theo hướng bền vững 33 1. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển công nghiệp theo hướng bền vững 49 1.

Kinh nghiệm phát triển công nghiệp theo hướng bền vững ở một số nước và bài học cho vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ Việt Nam 55 Chương 2 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM BẮC BỘ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG 73 2. Khái quát vị trí, vai trò, điều kiện phát triển và cơ chế, chính sách tác động đến phát triển công nghiệp theo hướng bền vững của vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ 73 2. Đánh giá thực trạng phát triển công nghiệp vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ theo hướng bền vững 84 2. hững vấn đề đặt ra trong phát triển công nghiệp vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ theo hướng bền vững 117 Chương 3 QUAN ĐIỂM VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP VÙNG KINH TẾ TRỌNG ĐIỂM BẮC BỘ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG 124 3.

Dự báo bối cảnh quốc tế và trong nước tác động đến phát triển công nghiệp vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ theo hướng bền vững 124 3. Quan điểm phát triển công nghiệp vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ theo hướng bền vững 128 3. Giải pháp chủ yếu nhằm phát triển công nghiệp vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ Việt Nam theo hướng bền vững 132 KẾT LUẬN 161 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 163 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 164 PHỤ LỤC 174 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ 1 BVMT Bảo vệ môi trường 2 CNHT Công nghiệp hỗ trợ 3 FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài 4 GDP Tổng sản phẩm quốc nội 5 GO Giá trị sản xuất công nghiệp 6 IC Chi phí trung gian 7 ICOR Hiệu suất sử dụng vốn đầu tư 8 KTTĐ Kinh tế trọng điểm 9 KCN Khu công nghiệp 10 KH&CN Khoa học và công nghệ 11 R&D Nghiên cứu và phát triển 12 PTBV Phát triển bền vững 13 SXSH Sản xuất sạch hơn 14 TFP Năng suất các nhân tố tổng hợp 15 UNDP Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc 16 VA Giá trị gia tăng 17 WTO Tổ chức Thương mại Thế giới DANH MỤC CÁC BẢNG STT Tên bảng Trang 1 Bảng 2.1: Cơ cấu nội bộ ngành công nghiệp của vùng KTTĐ 86 Bắc Bộ 2 Bảng 2. Hệ số ICOR của vùng KTTĐ Bắc Bộ và cả nước 89 giai đoạn 2000 - 2008 3 Bảng 2.

Năng suất lao động vùng KTTĐ Bắc Bộ và cả nước 90 4 Bảng 2. Năng suất lao động các ngành vùng KTTĐ Bắc Bộ 91 5 Bảng 2.5: Đóng góp của các KCN vào kim ngạch xuất khẩu 98 một số địa phương vùng KTTĐ Bắc Bộ năm 2008 6 Bảng 2.6: Thâm hụt thương mại của vùng KTTĐ Bắc Bộ và cả 107 nước 2000-2008 DANH MỤC CÁC HÌNH STT Tên hình Trang 1 Hình 2. Tốc độ tăng trưởng GDP vùng KTTĐ Bắc Bộ 75 2001-2010 2 Hình 2. Cơ cấu GDP theo ngành vùng KTTĐ Bắc Bộ năm 76 2000 và 2010 3 Hình 2.

Giá trị sản xuất công nghiệp vùng KTTĐ Bắc Bộ 85 2001-2005 4 Hình 2. Qui mô và tốc độ tăng GO công nghiệp theo giá so 85 sánh giai đoạn 2001-2010 của vùng KTTĐ Bắc Bộ 5 Hình 2. Cơ cấu công nghiệp theo địa phương ở vùng KTTĐ 88 Bắc Bộ 6 Hình 2. Đóng góp của các yếu tố đầu vào cho tăng trưởng 90 của vùng KTTĐ Bắc Bộ so với cả nước và các vùng KTTĐ khác 2001-2010 7 Hình 2.

Năng suất lao động công nghiệp vùng KTTĐ Bắc 91 Bộ và các vùng trọng điểm khác 8 Hình 2. Tỷ trọng GO công nghiệp trong GDP vùng KTTĐ 93 Bắc Bộ 9 Hình 2. Tốc độ tăng NSLĐ vùng KTTĐ Bắc Bộ và cả nước 103 10 Hình 2. So sánh đóng góp của các yếu tố đầu vào cho tăng 105 trưởng của vùng KTTĐ Bắc Bộ với một số nước.

Giới thiệu khái quát về công trình nghiên cứu Công trình“Phát triển công nghiệp vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ Việt Nam theo hướng bền vững” là công trình nghiên cứu khoa học độc lập, do nghiên cứu sinh hoàn thành tại Học viện Chính trị - Bộ Quốc phòng, trên cơ sở tham khảo hơn 100 công trình, tài liệu có liên quan, dưới sự hướng dẫn trực tiếp của PGS, TS Phan Huy Đường và PGS, TS Bùi Ngọc Quỵnh cùng sự tư vấn của nhiều nhà khoa học kinh tế trong nước. Công trình được kết cấu thành 3 chương, 9 tiết nhằm trả lời ba câu hỏi nghiên cứu chính: Thứ nhất, thế nào là một nền công nghiệp phát triển theo hướng bền vững? vấn đề này đã được nghiên cứu, đề cập như thế nào trong và ngoài nước? Thứ hai, công nghiệp tại vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ Việt Nam trong những năm qua đã phát triển theo hướng bền vững chưa? những vấn đề đặt ra cần giải quyết là gì? Thứ ba, cần thực hiện những quan điểm và giải pháp nào để công nghiệp vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ Việt Nam phát triển theo hướng bền vững? 2. Lý do lựa chọn đề tài luận án Phát triển bền vững với ba trụ cột: phát triển kinh tế, giải quyết các vấn đề xã hội và bảo vệ môi trường là nhu cầu tất yếu và đang là thách thức đối với mọi quốc gia trong điều kiện toàn cầu hoá, hội nhập quốc tế hiện nay. Việc lựa chọn con đường, biện pháp và cơ chế, chính sách bảo đảm PTBV luôn là mối quan tâm hàng đầu của các nước trong quá trình phát triển.

Ở Việt Nam, quan điểm phát triển nhanh và bền vững đã sớm được Đảng và Nhà nước ta đặt ra với nội dung ngày càng hoàn thiện và đã trở thành một chủ trương nhất quán trong lãnh đạo, quản lý, điều hành tiến trình phát triển của đất nước trong hơn một thập kỷ qua. Tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng, Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 6 2011 - 2020 và Báo cáo Chính trị của Ban chấp hành T.Ư khoá X được Ðại hội XI thông qua đều rút ra bài học về mục tiêu phải bảo đảm phát triển bền vững nền kinh tế, đó là đặc biệt coi trọng chất lượng, hiệu quả tăng trưởng và phát triển bền vững, nâng cao chất lượng và hiệu quả của nền kinh tế, đồng thời duy trì tỷ lệ tăng trưởng hợp lý. Để thực hiện mục tiêu PTBV đất nước, ở cấp quốc gia, Chiến lược Phát triển bền vững Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 đã được Chính phủ ban hành năm 2012. Đây là một chiến lược khung, bao gồm những định hướng lớn làm cơ sở pháp lý để các Bộ, ngành, địa phương, các tổ chức và cá nhân có liên quan triển khai thực hiện, đồng thời thể hiện sự cam kết của Việt Nam với quốc tế.

Tuy nhiên, ở từng lĩnh vực riêng biệt và ở từng địa phương trong đó có các vùng KTTĐ, vấn đề PTBV cần được xem xét một cách có hệ thống và cụ thể hoá để có thể triển khai thực hiện, đặc biệt là trong lĩnh vực công nghiệp - lĩnh vực có ảnh hưởng quyết định đến sự PTBV của các vùng này. Với chủ trương tập trung đầu tư phát triển các vùng KTTĐ có ý nghĩa tạo động lực, lôi kéo các vùng khác cùng phát triển, Đảng và Nhà nước đã thành lập bốn vùng kinh tế trọng điểm, trong đó có vùng KTTĐ Bắc Bộ. Vùng KTTĐ Bắc Bộ gồm có 7 tỉnh, thành phố là Hà Nội, Hải Dương, Hưng Yên, Hải Phòng, Quảng Ninh, Bắc Ninh và Vĩnh Phúc. Đây là vùng có vị trí quan trọng trong sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của cả nước.

Trong thời gian gầy đây, vùng KTTĐ Bắc Bộ đã có những chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá và chủ động hội nhập quốc tế. Nhờ có những chủ trương, chính sách phát triển công nghiệp đúng đắn nên công nghiệp trong vùng bước đầu đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Sản xuất công nghiệp tiếp tục tăng nhanh với GDP gia tăng bình quân 16,2%/năm trong giai đoạn 2006 - 2010, cao gấp 1,15 lần mức bình quân của cả nước. Nhìn chung công nghiệp trong vùng đã có một cơ cấu tương đối đầy đủ với sự 7 có mặt của hầu hết các ngành công nghiệp như chế biến nông lâm sản thực phẩm, khai thác chế biến khoáng sản, sản xuất vật liệu xây dựng, cơ khí, hoá chất, sản xuất điện.

Tỷ trọng công nghiệp trong GDP của vùng năm 2010 là 45,5% [19], cao hơn mức bình quân chung của cả nước. Những kết quả đạt được nêu trên là khả quan, nhưng so với tiềm năng, lợi thế và vai trò của vùng KTTĐ Bắc Bộ thì những kết quả đó chưa đáp ứng được yêu cầu, công nghiệp của vùng KTTĐ Bắc Bộ vẫn phát triển ở mức khiêm tốn và chưa theo hướng bền vững, trong đó: tốc độ tăng trưởng cao nhưng không ổn định; giá trị gia tăng thấp, tỷ suất giá trị gia tăng trên giá trị sản xuất công nghiệp có xu hướng giảm dần; công nghệ lạc hậu, chậm đổi mới; công nghiệp hỗ trợ trong vùng kém phát triển. Bên cạnh đó, việc thành lập các khu công nghiệp, cụm công nghiệp tập trung. đang đặt ra nhiều vấn đề cấp bách về mặt xã hội và môi trường, đe doạ đến sự phát triển bền vững, ổn định của toàn vùng và đất nước.