Luận án tiến sĩ hoàn thiện tổ chức kiểm toán nội bộ Tổng công ty Sông Đà của Đỗ Quốc Việt

1 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản Luận án là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các tài liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong Luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của Luận án chưa từng được ai công bố ở bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Đỗ Quốc Việt 2 LỜI CẢM ƠN Tác giả xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc tới GS.

Nguyễn Đình Đỗ; PGS. Đỗ Minh Thành ­ người hướng dẫn khoa học, đã tận tình hướng dẫn tác giả trong suốt quá trình thực hiện Luận án. Tác giả xin bày tỏ sự cảm ơn tới Học viện Tài Chính, Khoa đào tạo Sau đại học Học viện Tài chính đã giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu Luận án. Tác giả xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình và quý báu trong quá trình thu thập số liệu, phiếu điều tra của các nhà quản lý tại các doanh nghiệp thuộc Tổng công ty Sông Đà, các thành viên Ban Kiểm soát nội bộ, các cán bộ các Ban: Tài chính ­ Kế toán, Tổ chức nhân sự, Kinh tế, Quản trị rủi ro… tại Công ty mẹ và các doanh nghiệp thành viên thuộc Tổng công ty Sông Đà.

Cuối cùng, tác giả muốn bày tỏ sự cảm ơn tới những người thân trong gia đình đã động viên, giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu Luận án. 3 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BBKT Biên bản kiểm toán BCKT Báo cáo kiểm toán BCKS Báo cáo kiểm soát BCTC Báo cáo tài chính BKS Ban kiểm soát COSO Ủy ban chống gian lận BCTC ­ Hội đồng quốc gia Hoa Kỳ CTCP Công ty cổ phần DNNN Doanh nghiệp nhà nước HĐQT Hội đồng quản trị HĐTV Hội đồng thành viên HTKSNB Hệ thống kiểm soát nội bộ IFAC Liên đoàn Kế toán quốc tế IIA Viện Kiểm toán nội bộ KQKD Kết quả kinh doanh KSCL Kiểm soát chất lượng KSNB Kiểm soát nội bộ KSVNB Kiểm soát viên nội bộ KTĐL Kiểm toán độc lập KTNB Kiểm toán nội bộ KTNN Kiểm toán nhà nước KTVNB Kiểm toán viên nội bộ KHKT Kế hoạch kiểm toán NĐD Người đại diện OECD Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế QLDA Quản lý dự án QTKD Quản trị kinh doanh QTRR Quản trị rủi ro SDC Tổng công ty Sông Đà SOX Luật Sarbanes ­ Oxley SXKD Sản xuất kinh doanh TCT Tổng công ty TGĐ Tổng giám đốc TNHH MTV Trách nhiệm hữu hạn một thành viên 4 5 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam đang trên con đường đổi mới và phát triển kinh tế, vì vậy nhu cầu xây dựng cơ sở hạ tầng của nền kinh tế cũng như đầu tư cơ sở vật chất kỹ thuật khác là rất lớn. TCT Sông Đà là một trong những đơn vị đầu tiên được thành lập để thực hiện một trong những nhiệm vụ đó, với truyền thống hơn 50 năm xây dựng và phát triển, là đơn vị đi tiên phong trong lĩnh vực xây lắp, đã và đang thi công nhiều công trình trọng điểm phục vụ phát triển kinh tế, xã hội của đất nước như: Thủy điện Thác Bà, Hòa Bình, Yali, Sê San, Sơn La, Lai Châu; Đường dây truyền tải điện 500KV Bắc Nam; Đường Hồ Chí Minh.

và sắp tới đây là nhà máy điện hạt nhân đầu tiên của Việt Nam tại Ninh Thuận. Trải qua quá trình phát triển, cùng với những thành tích đã đạt được thì trong cơ cấu tổ chức, mô hình quản trị tại TCT Sông Đà còn bộc lộ một số điểm chưa bắt kịp với sự phát triển của kinh tế thị trường; một số dự án do TCT làm chủ đầu tư chưa phát huy được hiệu quả; hoạt động kiểm tra, kiểm soát tại Công ty mẹ và Công ty con còn hạn chế. Hiện tại, TCT đang trong quá trình triển khai thực hiện đề án tái cơ cấu với mục tiêu: Xây dựng một Tổng công ty có cơ cấu hợp lý, tập trung vào ngành nghề kinh doanh chính với quy trình quản lý, quản trị công ty theo thông lệ tốt nhất; nâng cao sức cạnh tranh, tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu của Tổng công ty. Để thực hiện được các mục tiêu đó một trong những giải pháp TCT Sông Đà cần phải thực hiện đó là hoàn thiện bộ máy quản lý, thiết lập một hệ thống KSNB hoạt động hiệu quả, phát huy tối đa hiệu quả trong việc huy động và sử dụng tối ưu các nguồn lực.

Hệ thống KSNB chỉ phát huy được hiệu quả khi được thiết kế phù hợp với những đặc thù của doanh nghiệp và phải được đánh giá thường xuyên nhằm phát hiện những điểm yếu để khắc phục. Vì vậy, trong cơ cấu tổ chức của TCT Sông Đà cần phải có một bộ phận thực hiện chức năng đánh giá hiệu quả hệ thống KSNB và đánh giá tính kinh tế, hiệu quả, hiệu lực c ủa t ất cả các hoạt động nhằm đưa ra ý kiến tư vấn cho các cấp lãnh đạo trong quá trình ra quyết định. Bộ phận đảm nhận trách nhiệm này chính là KTNB. Có thể thấy sự cần thiết phải hoàn thiện tổ chức KTNB tại TCT Sông Đà theo hai khía cạnh cơ bản như sau: a.

Sự cần thiết khách quan phải hoàn thiện tổ chức KTNB tại Tổng công ty Sông Đà Quá trình hội nhập kinh tế thế giới cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nhiều thành phần kinh tế đã đặt các doanh nghiệp vào môi trường cạnh tranh khốc liệt. Để giữ vững được sức cạnh tranh thì các doanh nghiệp cần phải duy trì hệ thống KSNB tốt nhằm phòng ngừa rủi ro đồng thời phát huy tối đa 6 hiệu quả sử dụng các nguồn lực của doanh nghiệp. Bên cạnh đó, để các nhà quản trị có thông tin tin cậy phục vụ việc ra quyết định thì các thông tin này phải được đánh giá đầy đủ theo nhiều khía cạnh khác nhau. Tất cả những yêu cầu này sẽ được đáp ứng nếu doanh nghiệp thành lập một bộ phận KTNB hoạt động có hiệu quả.

Có thể thấy sự cần thiết phải thành lập bộ phận KTNB được thể hiện qua các yếu tố sau: Thứ nhất, KTNB cung cấp thông tin kịp thời, quan trọng phục vụ nhà quản lý trong việc ra quyết định Trong khi kiểm toán độc lập thường chỉ thực hiện kiểm toán tài chính và hậu kiểm thì KTNB hiện đại lại hướng đến kiểm toán hoạt động và tiền kiểm, kiểm toán hiện hành để phục vụ nhu cầu quản lý. Với chuyên môn cao và phương pháp thích hợp, KTNB thực hiện tiền kiểm đánh giá về tính kinh tế, hiệu quả, hiệu lực của các chương trình, dự án hay bất kỳ hoạt động nào của doanh nghiệp sẽ đưa ra thông tin tư vấn cho nhà quản trị cấp cao quyết định có tiến hành chương trình, dự án đó hay không, lợi ích kinh tế mà nó có thể mang lại hoặc chấm dứt thực hiện ngay khi chương trình, dự án chưa được bắt đầu. Bên cạnh đó, KTNB còn thể hiện được tính kịp thời khi thực hiện kiểm toán hiện hành, kết quả kiểm toán sẽ giúp nhà quản trị có được thông tin về những gian lận, sai sót ngay khi nó vừa xảy ra, quyết định sửa chữa, khắc phục, giảm thiểu ảnh hưởng do chậm trễ về mặt thời gian. Thứ hai, KTNB là công cụ phát hiện và cải tiến những yếu điểm trong hệ thống KSNB của doanh nghiệp, đảm bảo sự phát triển bền vững.

Mục tiêu cơ bản trong hoạt động SXKD của doanh nghiệp đó là: bảo toàn và phát triển được vốn chủ sở hữu, tức là doanh nghiệp phải phát triển một cách bền vững. Biện pháp để thực hiện điều đó là cân bằng giữa tăng trưởng, hiệu quả và kiểm soát. Để tăng trưởng tốt cần có chiến lược phát triển khả thi; để đảm bảo hiệu quả cần sử dụng tối ưu các nguồn lực hiện có hoặc huy động và để kiểm soát tốt, doanh nghiệp cần có một hệ thống KSNB đủ mạnh. Không có bất cứ doanh nghiệp nào sở hữu một HTKSNB nào hoàn hảo, ít nhất thì HTKSNB luôn tồn tại những hạn chế vốn có của nó và phát sinh thêm yếu điểm trong quá trình vận hành.

KTNB là một yếu tố cấu thành HTKSNB nhưng giữ chức năng kiểm soát của kiểm soát, tức là chức năng đánh giá, phát hiện và khắc phục những tồn tại, hạn chế của HTKSNB; duy trì một HTKSNB đủ mạnh để giảm thiểu những gian lận, sai sót trong quá trình hoạt động của doanh nghiệp. Vì vậy, việc hoàn thiện KTNB không chỉ giúp SDC hoàn thiện HTKSNB của mình mà còn đảm bảo sự phát triển bền vững theo cả ba khía cạnh như đã nêu trên. Thứ ba, xuất phát từ nhiệm vụ tái cơ cấu quản trị doanh nghiệp theo hướng hiện đại, phù hợp với thông lệ quốc tế Quyết định số 929/QĐ­TTg ngày 17/7/2012 của Thủ tướng Chính phủ 7 phê duyệt “Đề án tái cơ cấu DNNN, trọng tâm là tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước giai đoạn 2011­2015” đã đưa ra nhiệm vụ tái cơ cấu quản trị doanh nghiệp: Áp dụng các nguyên tắc quản trị theo thông lệ quản trị doanh nghiệp quốc tế; hoàn thiện cơ chế kiểm soát, kiểm toán nội bộ, chú trọng kiểm soát rủi ro tài chính để kịp thời có biện pháp phòng ngừa, hạn chế, khắc phục và điều chỉnh kế hoạch sản xuất kinh doanh phù hợp; tăng cường năng lực, quyền hạn của ban kiểm soát, kiểm soát viên và kiểm toán nội bộ; Quyết định số 50/QĐ­BXD ngày 151/2/103 của Bộ Xây dựng về phê duyệt Đề án “Tái cấu trúc Tổng công ty Sông Đà giai đoạn 2012­2015, tầm nhìn đến 2020” đã nêu rõ nhiệm vụ tái cấu trúc quản trị doanh nghiệp tập trung vào nội dung: Áp dụng nguyên tắc quản trị doanh nghiệp theo thông lệ quốc tế hiện đại; tăng cường công tác kiểm soát nội bộ; quản trị sự thay đổi; quản trị rủi ro, tài chính, nhân sự, chiến lược, thương hiệu.” Như vậy, việc tái cơ cấu quản trị doanh nghiệp là một trong những nội dung bắt buộc TCT phải thực hiện trong quá trình tái cơ cấu. Một trong những thông lệ tốt trong quản trị doanh nghiệp tại các quốc gia thuộc OECD đó là thành lập bộ phận KTNB hoạt động hiệu quả, báo cáo trực tiếp với HĐQT hoặc tương đương.

Riêng đối với Việt Nam, OECD cũng đã đưa ra khuyến cáo: Doanh nghiệp nhà nước cần xây dựng quy trình KTNB hiệu quả và thiết lập chức năng kiểm toán nội bộ dưới sự giám sát và báo cáo trực tiếp cho HĐQT và Ủy ban Kiểm toán hay bộ phận tương đương [24, tr18,45]. Qua các nội dung nêu trên có thể thấy, việc thành lập, vận hành bộ phận KTNB tại TCT Sông Đà là tương đối phù hợp với thông lệ quản trị doanh nghiệp quốc tế và nhiệm vụ tái cơ cấu quản trị doanh nghiệp đã được giao.