Luận án nghiên cứu sử dụng bền vững đất nông nghiệp huyện nghĩa hưng tỉnh nam đị

1 MỞ ĐẦU 1 Tính cấp thiết của đề tài Sản xuất nông nghiệp có tầm quan trọng đặc biệt đối với sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Mặc dù hiệu quả kinh tế của sản xuất nông nghiệp so với các ngành khác chưa cao, nhưng đã giải quyết được lực lượng lao động lớn ở nông thôn; sản xuất ra lương thực, thực phẩm, nhằm đảm bảo an ninh lương thực quốc gia. Theo Tổng cục Thống kê (2009) [43], lao động nông, lâm nghiệp và thủy sản năm 2009 chiếm 51,9% tổng số lao động. Ngành nông nghiệp đã đặt nền tảng cho công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn.

Do tốc độ công nghiệp hoá, đô thị hoá ngày càng phát triển mạnh mẽ, cùng với sức ép về dân số ngày càng gia tăng, đã làm cho quỹ đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp. Vì vậy, nước ta cũng như xu hướng chung của thế giới, muốn tăng nhanh năng suất và sản lượng lương thực, thực phẩm. Muốn vậy, phải dùng những giống cây trồng mới và thực hiện thâm canh cao. Yêu cầu cấp bách đặt ra đối với sản xuất nông nghiệp hiện đại là cần sử dụng đất bền vững.

Việc sử dụng đất nông nghiệp không chỉ quan tâm đến lợi ích kinh tế trước mắt, mà còn phải đảm bảo hài hòa cả lợi ích xã hội và môi trường sinh thái. Sử dụng đất nông nghiệp không chỉ đáp ứng yêu cầu của thế hệ hiện tại, mà còn không làm ảnh hưởng đến yêu cầu và lợi ích của thế hệ mai sau. Nghĩa Hưng là huyện đồng bằng ven biển, nằm ở phía Tây nam của tỉnh Nam Định. Theo Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Nghĩa Hưng (2010) [34], tổng diện tích tự nhiên của huyện là 25444,06 ha, trong đó đất nông nghiệp là 16664,87 ha (chiếm 48,09%).

Đất của huyện được hình thành do sự bồi đắp bởi 3 con sông (sông Đào, sông Ninh Cơ và sông Đáy), có xu hướng lấn ra biển, tạo nên những vùng bãi bồi rộng lớn. Đây là một tiềm năng 2 lớn để mở rộng diện tích nuôi trồng thủy sản nước lợ và nước mặn, trồng rừng phòng hộ ven biển. Trong những năm qua, huyện Nghĩa Hưng đã có những bước chuyển biến về lĩnh vực sản xuất nông nghiệp, chuyển dịch cơ cấu cây trồng, thủy sản theo hướng sản xuất hàng hóa. Giá trị thu nhập trên một đơn vị diện tích canh tác tăng lên rõ rệt.

Toàn huyện đã đẩy mạnh thâm canh 2 vụ lúa, đưa năng suất lúa năm 2009 lên 130 tạ/ha/năm. Huyện đã mạnh dạn chuyển đổi diện tích trồng lúa năng suất kém, đất trũng sang nuôi trồng thủy sản. Diện tích nuôi trồng thủy sản theo hình thức thâm canh và bán thâm canh có chiều hướng tăng, nhiều mô hình nuôi trồng thủy sản đạt chất lượng cao. Tuy nhiên, huyện Nghĩa Hưng vẫn đang trong quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, tìm tòi mô hình chuyển đổi thích hợp.

Việc sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên đất cho phát triển nông nghiệp vẫn còn những bất cập như: một số mô hình chuyển đổi chưa thích hợp; việc thực hiện chuyển đổi của nông dân còn tự phát và chưa dựa trên cơ sở khoa học; hệ thống thủy lợi chưa đáp ứng được yêu cầu của loại hình chuyển đổi mới; nguy cơ ô nhiễm nguồn nước và ô nhiễm đất do phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và chất thải nông nghiệp; chưa khai thác hết tiềm năng đất. Vì vậy, "Nghiên cứu sử dụng bền vững đất nông nghiệp huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định" là rất cần thiết. 2 Mục tiêu nghiên cứu Đề xuất được các loại hình sử dụng đất (LUT) nông nghiệp cho huyện Nghĩa Hưng trên quan điểm sử dụng đất bền vững. 3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3.1 Ý nghĩa khoa học Góp phần bổ sung và hoàn thiện cơ sở lý luận khoa học cho việc sử dụng đất nông nghiệp bền vững khu vực ven biển.2 Ý nghĩa thực tiễn - Kết quả nghiên cứu làm rõ đặc tính và tính chất đất đai ở huyện Nghĩa Hưng.

- Đề xuất được các LUT nông nghiệp bền vững cho huyện Nghĩa Hưng, trên cơ sở luận cứ khoa học đã xây dựng. 4 Đóng góp mới của đề tài Sử dụng phương pháp đánh giá đất thích hợp của FAO, kết hợp với phương pháp tiếp cận hệ thống và phương pháp tính trọng số (Analytic Hierarchy Process – AHP) để xác định các LUT nông nghiệp bền vững cho huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định. 4 Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Cơ sở khoa học của sử dụng đất nông nghiệp bền vững 1.1 Các khái niệm cơ bản 1.1 Phát triển bền vững Khái niệm “Phát triển bền vững” xuất hiện trong phong trào bảo vệ môi trường từ những năm đầu thập niên 70 của thế kỷ XX. Hội đồng thế giới về môi trường và phát triển (WCED, 1986) [80], đã đề xuất “Chương trình tương lai của chúng ta”.

Sau đó, Hội nghị Olympic thế giới (thể thao và môi trường) (1992) [72], đã đưa ra “Chương trình nghị sự 21”. Hai chương trình này đều định nghĩa: “Phát triển bền vững là phát triển đáp ứng các nhu cầu hiện tại mà không làm thương tổn đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai”. Hội đồng Liên Hợp Quốc trong Hội nghị Rio de Janeiro về môi trường và phát triển (1992) [78], có 182 nước tham gia đã thông qua bản tuyên bố Rio de Janeiro về môi trường và phát triển. Bản tuyên bố này đã đưa ra 27 nguyên tắc cho sự phát triển và bảo vệ môi trường.

Hội đồng Liên Hợp Quốc trong Hội nghị về phát triển bền vững (2002) [79], đã thông qua bản tuyên bố “Johannesburg”. Trong bản tuyên bố này đã nêu, phát triển bền vững là có sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hòa giữa 3 mặt của sự phát triển gồm: phát triển kinh tế (nhất là tăng trưởng kinh tế), phát triển xã hội (nhất là thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội, xóa đói giảm nghèo và giải quyết việc làm) và bảo vệ môi trường (nhất là xử lý, khắc phục ô nhiễm, phục hồi và cải thiện chất lượng môi trường; phòng chống cháy và chặt phá rừng; khai thác hợp lý và sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ và nâng cao chất lượng môi trường sống). 5 FAO (1991) [56] và FAO (1994) [67], đề xuất “Phát triển bền vững là quản lý và bảo vệ nguồn lực tự nhiên, định hướng sự thay đổi công nghệ, thể chế, nhằm đảm bảo và đáp ứng các nhu cầu ngày càng tăng của con người trong các thế hệ hiện tại và tương lai”.2 Nông nghiệp bền vững Mục đích của nông nghiệp bền vững là kiến tạo một hệ thống nông nghiệp bền vững về mặt sinh thái, có tiềm lực về mặt kinh tế, có khả năng thoả mãn những nhu cầu ngày càng tăng của con người mà không làm suy thoái đất, không làm ô nhiễm môi trường trên cơ sở sử dụng hợp lý tài nguyên. Nhóm tư vấn về nghiên cứu nông nghiệp quốc tế (1989) [77], cho rằng “Nông nghiệp bền vững là sự quản lý thành công nguồn nhân lực cho nông nghiệp, để thỏa mãn các nhu cầu thay đổi của con người, trong khi vẫn giữ vững hoặc nâng cao được chất lượng môi trường và bảo tồn các nguồn tài nguyên thiên nhiên”.

FAO (1991) [56] và FAO (1994) [67], định nghĩa “Phát triển bền vững trong lĩnh vực nông lâm ngư là bảo tồn đất đai, nguồn nước, các nguồn di truyền động thực vật, môi trường không suy thoái, kỹ thuật phù hợp, kinh tế phát triển và xã hội chấp nhận được”. Theo nghiên cứu nông nghiệp Hội nghị ở New Delhi Ấn Độ về quản lý nông nghiệp bền vững (Baier, 1990) [55], “Hệ thống nông nghiệp bền vững là hệ thống có hiệu quả kinh tế, đáp ứng nhu cầu xã hội về an ninh lương thực, đồng thời giữ gìn, cải thiện tài nguyên thiên nhiên và chất lượng của môi trường sống cho đời sau”.R (1993) [57], đã định nghĩa “Một hệ thống nông nghiệp bền vững phải đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao về ăn và mặc thích hợp; có hiệu quả kinh tế, môi trường và xã hội; gắn với việc tăng phúc lợi trên đầu người”.3 Hệ sinh thái nông nghiệp Hệ sinh thái nông nghiệp là hệ sinh thái do con người tạo ra với mục đích thỏa mãn nhu cầu trên nhiều mặt và ngày càng tăng của mình. Hệ sinh thái nông nghiệp duy trì trên cơ sở quy luật khách quan của nó, tương đối đơn giản về thành phần và đồng nhất về cấu trúc, chưa cân bằng, kém bền vững và dễ bị phá vỡ. Hệ sinh thái nông nghiệp được duy trì dưới sự tác động thường xuyên của con người, nếu ngừng tác động nó sẽ quay về hệ sinh thái tự nhiên (Trần Đức Viên, 2004) [54].2 Chỉ tiêu đánh giá sử dụng đất nông nghiệp bền vững 1.1 Đảm bảo bền vững kinh tế ¾ Hướng dẫn quy hoạch sử dụng đất của FAO (1993) [66], các chỉ tiêu đánh giá tính bền vững về kinh tế gồm: - Tổng lợi nhuận: Là giá trị sản xuất trừ đi tổng chi phí biến đổi được phân bổ trực tiếp (đối với cây trồng chi phí gồm: hạt giống, phân bón, nhiên liệu, nước, lao động, máy móc thuê…).

- Thu nhập thuần: Là tổng lợi nhuận trừ đi các chi phí cố định cho sản xuất. - Giá trị hiện hữu thuần: Giá trị hiện hữu của lợi ích trừ đi giá trị hiện hữu của chi phí. - Tỉ lệ lợi ích/chi phí: Giá trị hiện hữu của lợi ích chia cho giá trị hiện hữu của chi phí. - Mức hoàn trả vốn.

¾ Hội Khoa học Đất Việt Nam (2000) [23], lại đề xuất: - Năng suất cao: + Hệ thống sử dụng đất phải có mức năng suất sinh học cao hơn mức bình quân vùng có cùng điều kiện đất đai. + Xu thế năng suất phải tăng dần. 7 - Chất lượng sản phẩm: Đạt tiêu chuẩn tiêu thụ tại địa phương, trong nước và xuất khẩu, tùy mục tiêu thị trường. - Tổng giá trị sản phẩm trên đơn vị diện tích.

- Giảm rủi ro: Hệ thống có mức thiệt hại do thiên tai, sâu bệnh thấp nhất. ¾ Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (2009) [7], chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế cho cây trồng ngắn ngày gồm: Giá trị sản xuất, chi phí, lợi nhuận, tỷ suất lợi nhuận, giá trị ngày công.