Luận án chính sách phát triển nông nghiệp Trung Quốc sau khi gia nhập WTO - Bài học kinh nghiệm và khả năng vận dụng với Việt Nam

Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Nông nghiệp là khu vực kinh tế có vai trò đặc biệt quan trọng trong sự phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia. Nó không chỉ cung cấp lương thực, thực phẩm cho nhu cầu đời sống con người, mà còn cung cấp nguồn nguyên liệu và nguồn nhân lực cho hoạt động phi nông nghiệp. Sự phát triển của khu vực nông nghiệp sẽ tạo ra thị trường rộng lớn cho công nghiệp và dịch vụ; đồng thời nó còn đóng vai trò tích cực làm tăng nguồn thu ngoại tệ trong xuất khẩu và nền nông nghiệp phát triển bền vững sẽ góp phần bảo vệ môi trường sinh thái. Ở các nước phát triển như Mỹ, Tây Âu, Nhật Bản, mặc dù nông nghiệp chỉ còn chiếm một tỷ trọng rất nhỏ trong GDP (1-5%), nhưng các nước này vẫn rất chú trọng đến sự phát triển của nông nghiệp và thực hiện phát triển theo hướng đa dạng, hiện đại, bền vững.

Điều này không chỉ liên quan đến an ninh kinh tế quốc gia trong xu thế kinh tế thế giới có nhiều biến động, mà còn gắn với môi trường sinh thái và những vấn đề chung của các quốc gia trong thế giới đương đại hiện nay. Đối với các nước đang phát triển, vị trí và vai trò của nông nghiệp lại càng được chú ý hơn vì ở các nước này phần lớn cư dân và lao động chủ yếu sống ở khu vực nông thôn. Nông nghiệp cho đến nay vẫn là nòng cốt, là trụ cột của nền kinh tế. Thực tế cho thấy, sự phát triển của nông nghiệp sẽ tạo hậu thuẫn vững chắc cho tiến trình công nghiệp hóa đang diễn ra tại các nước này.

Mấy thập kỷ gần đây, toàn cầu hóa đã và đang diễn ra mạnh mẽ. Nó vừa là cơ hội vừa là thách thức với tất cả các nước trong phát triển. Hội nhập kinh tế quốc tế đang lan tỏa sâu rộng đến nhiều lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội ở mỗi quốc gia. Trong xu thế hội nhập và mở rộng trao đổi thương mại quốc tế, sản xuất nông nghiệp cũng chịu ảnh hưởng từ các hiệp định nông nghiệp mà WTO quy định như các vấn đề về xuất nhập khẩu nông sản, hàng rào kỹ thuật thương mại, an toàn thực phẩm.

Do vậy, việc đáp ứng những quy định ngày càng “khắt khe” của các nước phát triển không phải là điều dễ dàng, đặc biệt với các nước chậm phát triển khi gia nhập WTO. Thực tế, các tranh chấp thương mại trên thị trường nông sản đã diễn ra ở nhiều nước. Vì vậy, các quốc gia, trong đó có Việt Nam, cần có những thay đổi phù hợp trong bối cảnh hội nhập, khi là thành viên của WTO. Trung Quốc sau bốn thập kỷ cải cách và mở cửa (kể từ 1978 đến nay), cùng với đà tăng trưởng chung của nền kinh tế, nông nghiệp đạt được những thành tựu quan trọng.

Nông nghiệp Trung Quốc từ trạng thái tự cấp tự túc đã chuyển sang sản xuất 2 hàng hóa và phát triển hướng ra thị trường thế giới và trở thành một trong những nước sản xuất lương thực lớn nhất thế giới. Mặc dù chỉ chiếm hơn 7% diện tích canh tác thế giới, nhưng Trung Quốc có thể cân đối lương thực cho hơn 1/5 (tức 22%) dân số thế giới (Trình Quốc Cường, 2008)1. Theo "Nhân dân Nhật báo" Trung Quốc, thống kê về sản lượng lương thực trong cả nước do Cục Thống kê Nhà nước Trung Quốc công bố, sản lượng lương thực cả nước năm 2018 đạt hơn 657,9 triệu tấn (tăng gấp 4,8 lần so với năm 1949 và đạt mức tăng trưởng trung bình hàng năm đạt 2,6%). Như vậy, sản lượng lương thực Trung Quốc liên tục đạt mức "tăng 15 năm liên tiếp"2.

Đặc biệt, Trung Quốc có nhiều mặt hàng nông sản đứng đầu thế giới về sản lượng như: thịt lợn (46% sản lượng thế giới), bông sợi (24%), trà (23%), lê (70%), táo (48%), đào (32%) (Ngô Thị Tuyết Mai, 2011). Điều đó cho thấy, năng lực sản xuất tổng hợp lương thực của Trung Quốc đã có bước đột phá về lượng và chất, đồng thời có sự đóng góp vào tăng trưởng chung của nền kinh tế. Trung Quốc không những có thể đáp ứng được phần lớn nhu cầu lương thực, thực phẩm trong nước, mà còn đạt được những kết quả tích cực trong hoạt động xuất khẩu nông sản3. Điều quan trọng hơn, sau khi Trung Quốc gia nhập WTO, nước này đã đưa nền nông nghiệp từ kém cạnh tranh dần trở thành “nông trại của thế giới”.

Hiện Trung Quốc đứng thứ 8 trên thế giới và đứng đầu châu Á về xuất khẩu nông sản. Đạt được kết quả này, một mặt Trung Quốc đã thực hiện những thay đổi, điều chỉnh một số chính sách phát triển nông nghiệp để phù hợp quy định của WTO, đồng thời thực hiện chiến lược phát triển nông nghiệp theo hướng hiện đại, bền vững. Ở Việt Nam, nông nghiệp luôn giữ vai trò quan trọng trong đời sống xã hội. Với sự phát triển nhanh của khoa học và công nghệ, toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế, tư duy về phát triển nông nghiệp đã có những thay đổi.

Ngày nay, phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững trong hội nhập WTO là yêu cầu cần thiết và là nhiệm vụ không dễ đối với Việt Nam. Một mặt, phải đối diện với áp lực cạnh tranh 1 Các chuyên gia cho biết Trung Quốc có thể nuôi sống hơn 20% dân số thế giới, trong khi chỉ sở hữu 9% quỹ đất màu mỡ và 6,6% trữ lượng nước ngọt thế giới. Điều này trở nên khả thi do năng suất của nhiều loại cây trồng tăng lên, ví dụ như năng suất lúa ở Trung Quốc cao hơn 50% so với mức trung bình toàn cầu và năng suất lúa mì là 55%. 2 Năm 2012, sản lượng lương thực Trung Quốc đạt xấp xỉ 580 triệu tấn, tăng 18,3 triệu tấn so với năm 2011, liên tiếp 5 năm (2008-2012) Trung Quốc duy trì sản lượng lương thực ổn định ở mức trên 520 triệu tấn.

3 Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp Trung Quốc, năm 2010 tổng giá trị xuất khẩu nông sản đạt 35,6 tỷ USD (gấp 3 lần 2001), năm 2011 đạt 60,75 tỷ USD, năm 2012 tổng kim ngạch xuất nhập khẩu nông sản của Trung Quốc đạt 175,77 tỷ USD (tăng 12,9% so với 2011), trong đó xuất khẩu đạt 63,29 tỷ USD (tăng 4,2% so với 2011). 3 của thị trường thế giới; đồng thời phải tuân thủ những quy định từ sản xuất đến xuất khẩu theo quy định của WTO và yêu cầu của thị trường toàn cầu. Với nước ta, đây vẫn là những vấn đề mới mẻ và chưa có tiền lệ. Điều này đã có những ảnh hưởng tiêu cực tới hoạt động xuất khẩu nói riêng và nền nông nghiệp hàng hóa nói chung.

Năm 2018, kim ngạch xuất khẩu nông sản Việt Nam đạt hơn 40 tỷ USD. Tuy nhiên, thuỷ sản Việt Nam nhiều lần bị EU từ chối nhập khẩu do không bảo đảm yêu cầu chất lượng4. Gia nhập WTO mang đến cho ngành nông nghiệp Việt Nam triển vọng về một “sân chơi” lớn, đồng thời cũng phải đối diện với những “luật chơi” hết sức chặt chẽ, đó là các quy định về an toàn thực phẩm, chất lượng, giá cả. Thực tế này đòi hỏi chính sách phát triển nông nghiệp Việt Nam cần có sự thay đổi cho phù hợp với khuôn khổ pháp lý của WTO đồng thời hướng nền nông nghiệp phát triển bền vững.

Trong suốt thế kỷ 20, nông nghiệp thế giới đã có những bước tiến vượt bậc, phát triển từ sản xuất truyền thống sang giai đoạn hiện đại hóa. Đặc biệt, trong những năm đầu của thế kỷ 21, với sự phát triển nhanh chóng của cách mạng KHCN, toàn cầu hóa và hội nhập, kinh tế thị trường hiện đại, kinh tế tri thức; tư duy về phát triển nông nghiệp ở các nước đã có sự thay đổi. Việc ban hành chính sách nói chung và chính sách phát triển nông nghiệp nói riêng ở mỗi quốc gia, người ta thường dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn trong nước, có tham khảo kinh nghiệm của các nước đi trước trên thế giới. Do đó, việc thiết kế và điều chỉnh chính sách phát triển nông nghiệp Việt Nam sau khi gia nhập WTO, ngoài căn cứ cơ sở lý luận chung và thực tiễn nước ta thì việc học tập, tham khảo kinh nghiệm của nước ngoài là hết sức cần thiết và ý nghĩa.

Việt Nam và Trung Quốc là hai quốc gia nằm ở vùng châu Á, tuy quy mô và vị thế của hai nước trong nền kinh tế thế giới có sự khác nhau, song hai nước có một số điểm tương đồng về con đường phát triển, chính sách phát triển kinh tế nói chung, nông nghiệp nói riêng khi gia nhập WTO. Vì vậy, những kinh nghiệm của Trung Quốc trong cả quá trình chuẩn bị gia nhập, đàm phán và đối sách sau khi gia nhập WTO sẽ là những bài học tham khảo bổ ích đối với Việt Nam (Lê Hữu Tầng và Lưu Hàm Nhạc, 2002). 4 Theo vietnameconomy và VASEP 4 Trao đổi thương mại của Trung Quốc rất lớn. Trung Quốc đã trở thành nhà nhập khẩu đứng thứ nhì thế giới (nhập khẩu hàng hóa của Trung Quốc tăng từ 243,6 tỷ USD năm 2001 lên 1.840 tỷ USD năm 2017, tăng trưởng trung bình 13,5%/năm).

Trung Quốc là quốc gia có giá trị xuất nhập khẩu rất lớn và xứng đáng để Việt Nam học hỏi những kinh nghiệm trong phát triển kinh tế, đặc biệt là phát triển nông nghiệp. Do vậy, nghiên cứu những kinh nghiệm trong chính sách phát triển nông nghiệp Trung Quốc sau khi gia nhập WTO sẽ có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn với Việt Nam trong quá trình phát triển ngành nông nghiệp, nâng cao năng lực cạnh tranh, phát huy lợi thế so sánh của hàng hóa nông sản mà Việt Nam đang và sẽ xuất khẩu ra thị trường thế giới theo hướng bền vững. Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu tổng quát: Luận giải khả năng vận dụng những bài học kinh nghiệm trong chính sách phát triển nông nghiệp Trung Quốc sau khi gia nhập WTO với Việt Nam
Mục tiêu cụ thể: - Hệ thống hoá cơ sở lý luận và thực tiễn của chính sách phát triển nông nghiệp ở các nước sau khi gia nhập WTO - Đánh giá những thành công, hạn chế; phân tích ảnh hưởng của chính sách phát triển nông nghiệp Trung Quốc sau khi gia nhập WTO đối với nông nghiệp và rút ra bài học kinh nghiệm - Luận giải khả năng vận dụng những bài học kinh nghiệm trong chính sách phát triển nông nghiệp Trung Quốc sau khi gia nhập WTO với Việt Nam. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận án là chính sách phát triển nông nghiệp Trung Quốc sau khi gia nhập WTO.