Luận án: Đa dạng cảnh quan phục vụ tổ chức lãnh thổ sản xuất tỉnh Đắk Lắk

i MỤC LỤC MỤC LỤC. i DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT. iv DANH MỤC BẢNG BIỂU. v DANH MỤC HÌNH.

vi MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu và nhiệm vụ. Phạm vi nghiên cứu.

Các luận điểm bảo vệ. Những điểm mới của đề tài. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Ý nghĩa khoa học.

Ý nghĩa thực tiễn. Cấu trúc của luận án. CƠ SỞ LÍ LUẬN NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN VÀ TỔ CHỨC LÃNH THỔ SẢN XUẤT. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan.

Công trình nghiên cứu lí luận cảnh quan. Công trình nghiên cứu về đa dạng cảnh quan. Tổng quan các công trình nghiên cứu cảnh quan phục vụ quy hoạch - tổ chức lãnh thổ. Các công trình nghiên cứu có liên quan ở Đắk Lắk.

Cơ sở lí luận và phương pháp luận nghiên cứu đa dạng cảnh quan. Khái niệm cảnh quan. Nghiên cứu đa dạng cảnh quan. Phân vùng cảnh quan.

Đánh giá cảnh quan. Cơ sở lí luận về tổ chức lãnh thổ sản xuất. Quan niệm về tổ chức lãnh thổ sản xuất. Các yếu tố ảnh hưởng đến tổ chức lãnh thổ sản xuất.

Mối quan hệ giữa đánh giá cảnh quan và quy hoạch - tổ chức lãnh thổ. Hướng phát triển bền vững. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu. Quan điểm nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Các bước tiến hành nghiên cứu. 55 Tiểu kết chƣơng 1. ĐẶC ĐIỂM PHÂN HOÁ ĐA DẠNG CỦA CẢNH QUAN TỈNH ĐẮK LẮK.

Đặc điểm tự nhiên, tài nguyên, kinh tế xã hội - các nhân tố thành tạo và biến đổi cảnh quan tỉnh Đắk Lắk. Đặc điểm tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên. Đặc điểm kinh tế - xã hội. Đặc điểm đa dạng cảnh quan tỉnh Đắk Lắk.

Hệ thống phân loại cảnh quan tỉnh Đắk Lắk. Tính đa dạng của cảnh quan Đắk Lắk. Phân vùng cảnh quan Đắk Lắk. Hệ thống phân vùng cảnh quan Đắk Lắk.

Đặc điểm các vùng cảnh quan Đắk Lắk. Chỉ số đa dạng về cảnh quan Đắk Lắk. 106 Tiểu kết chƣơng 2. ĐỊNH HƢỚNG TỔ CHỨC LÃNH THỔ SẢN XUẤT TỈNH ĐẮK LẮK TRÊN CƠ SỞ PHÂN TÍCH, ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN.

Đánh giá cảnh quan tỉnh Đắk Lắk phục vụ mục đích phát triển nông - lâm nghiệp và du lịch. Nguyên tắc, đối tượng và mục tiêu đánh giá cảnh quan tỉnh Đắk Lắk. Hệ thống tiêu chí và chỉ tiêu đánh giá. Kết quả đánh giá cảnh quan cho phát triển các ngành sản xuất.

Cảnh quan đa chức năng. Tổ chức lãnh thổ sản xuất đến năm 2020. Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Đắk Lắk đến 2020. Định hướng tổ chức không gian bố trí các ngành sản xuất của tỉnh Đắk Lắk đến 2020 trên cơ sở nghiên cứu đa dạng cảnh quan.

Giải pháp phát triển bền vững lãnh thổ nghiên cứu. 144 Tiểu kết chƣơng 3. 147 KẾT LUẬN - KIẾN NGHỊ. 149 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

151 iv DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Cảnh quan CQ Cảnh quan học CQH Diện tích tự nhiên DTTN Đa dạng ĐD Đơn vị ĐV Địa lí tự nhiên ĐLTN Điều kiện tự nhiên ĐKTN Kinh tế - xã hội KT - XH Hệ sinh thái HST Môi trường MT Phân vùng PV Phương pháp PP Sản xuất SX Sinh thái ST Sinh thái học STH Tài nguyên thiên nhiên TNTN Thành phố TP Tổ chức lãnh thổ TCLT Tổ chức lãnh thổ sản xuất TCLTSX v DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 1. Hệ thống phân loại cảnh quan áp dụng cho bản đồ cảnh quan Việt Nam tỉ lệ 1: 1. Hệ thống phân vùng cảnh quan Việt Nam. Mối quan hệ giữa đá mẹ (mẫu chất) và đất.

Chú giải bản đồ sinh khí hậu Đắk Lắk. Trữ lượng khai thác tiềm năng nước ngầm trong tỉnh Đắk Lắk. Hệ thống phân loại CQ áp dụng cho bản đồ CQ Đắk Lắk tỉ lệ 1: 100. Bảng chú giải bản đồ cảnh quan Đắk Lắk.

Loại và nhóm loại cảnh quan Đắk Lắk (Bản đồ tỉ lệ 1: 100. Hệ thống các chỉ tiêu PVCQ áp dụng cho bản đồ PVCQ Đắk Lắk tỉ lệ 1:100. Chú giải bản đồ phân vùng cảnh quan Đắk Lắk. Các đơn vị cảnh quan thuộc các vùng và tiểu vùng.

Kết quả tính chỉ số đa dạng về cấu trúc cảnh quan Đắk Lắk. Kết quả tính chỉ số đa dạng về chức năng cảnh quan Đắk Lắk. So sánh giữa ShI1 và ShI2. Hệ thống tiêu chí và chỉ tiêu đánh giá cảnh quan.

Bảng điểm phân cấp đánh giá CQ. Tổng hợp kết quả đánh giá riêng cho từng mục đích sử dụng. Tỉ lệ cảnh quan đa chức năng. Diện tích gieo trồng một số loại cây chủ yếu của Đắk Lắk.

Dự kiến một số chỉ tiêu phát triển lâm nghiệp. So sánh giữa quy hoạch của tỉnh và hiện trạng 2010. Định hướng không gian sản xuất theo các đơn vị cảnh quan .141 vi DANH MỤC HÌNH Sơ đồ 1. Hệ thống phân vị của Vũ Tự Lập (1974).

Sơ đồ tuyến - điểm khảo sát tỉnh Đắk Lắk. Các bước tiến hành nghiên cứu. Chỉ số PD. Chỉ số ED.

Ảnh hưởng của tỉ lệ diện tích các loại CQ đến chỉ số Shannon. Ảnh hưởng của số loại CQ đến chỉ số Shannon. Hai ví dụ về sự phân hoá không gian của 3 loại CQ. Quy trình đánh giá cảnh quan.

Sơ đồ thể hiện quan hệ giữa đánh giá và quy hoạch. Mô hình phát triển bền vững của Ngân hàng Thế giới (WB). Bản đồ hành chính tỉnh Đắk Lắk. Bản đồ phân tầng địa hình tỉnh Đắk Lắk.

Bản đồ sinh khí hậu tỉnh Đắk Lắk. Bản đồ đất tỉnh Đắk Lắk. Bản đồ lớp phủ thực vật tỉnh Đắk Lắk. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế Đắk Lắk giai đoạn 2000 - 2010.

Cơ cấu sử dụng đất Đắk Lắk năm 2010. Bản đồ cảnh quan Đắk Lắk. Bản đồ phân vùng cảnh quan Đắk Lắk. Bản đồ đa dạng cảnh quan Đắk Lắk.

Bản đồ định hướng phát triển nông - lâm nghiệp tỉnh Đắk Lắk đến 2020. Bản đồ định hướng phát triển du lịch Đắk Lắk đến 2020. Tính cấp thiết của đề tài Với mục tiêu phát triển bền vững thì vấn đề sử dụng hợp lí lãnh thổ, khai thác tài nguyên có hiệu quả đã, đang và sẽ tiếp tục được đặt lên hàng đầu, đòi hỏi phải có sự liên kết chặt chẽ giữa nghiên cứu lí luận và ứng dụng thực tiễn. Trong các nghiên cứu cơ bản về tự nhiên, các công trình của Địa lí học luôn giữ vai trò, vị trí quan trọng và được đánh giá rất cao vì khả năng ứng dụng thực tiễn của chúng là điều không thể phủ nhận được, đặc biệt là các nghiên cứu theo hướng địa lí tổng hợp, trong đó có hướng nghiên cứu cảnh quan, nghiên cứu sự phân hoá đa dạng về cấu trúc, chức năng và động lực của cảnh quan [20].

Cảnh quan với thuộc tính phân hoá đa dạng trong không gian và biến đổi theo thời gian, dưới góc nhìn của các nhà Địa lí tự nhiên sẽ giúp chúng ta nắm vững thực tiễn, phác hoạ được bức tranh phân hoá tổng thể về tiềm năng tự nhiên và tài nguyên của lãnh thổ, để qua đó tìm ra các giải pháp tổ chức lãnh thổ sản xuất vừa phù hợp với điều kiện tự nhiên, vừa đem lại hiệu quả kinh tế cao. Một phần nhiệm vụ quan trọng ấy thuộc về các nhà khoa học, nhà địa lí nói chung và các nhà nghiên cứu cảnh quan nói riêng. Trong năm tỉnh của Tây Nguyên thì Đắk Lắk là tỉnh có vị trí chiến lược: vừa là trung tâm của vùng, vừa nằm trong tam giác phát triển biên giới 3 nước Việt Nam - Lào - Campuchia, do đó sự phát triển của Đắk Lắk có vai trò quan trọng, tạo sự ảnh hưởng, sức lan tỏa lớn trong khu vực Tây Nguyên, đồng thời đóng góp đáng kể vào tình hình kinh tế - chính trị - xã hội - môi trường sinh thái của khu vực tam giác phát triển Việt Nam - Lào - Campuchia. Đắk Lắk cũng là tỉnh có tiềm năng lớn cho phát triển kinh tế - xã hội so với các tỉnh khác của Tây Nguyên, luôn dẫn đầu cả vùng về giá trị GDP và xuất khẩu (năm 2010, chiếm ½ giá trị xuất khẩu và 1/3 tổng GDP của Tây Nguyên) [67].

Ngoài ra, Đắk Lắk còn có cơ sở hạ tầng kĩ thuật và xã hội tương đối phát triển hơn so với các tỉnh khác trong vùng, có trường đại học, các trung tâm, viện nghiên cứu,… đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của vùng Tây Nguyên. Bên cạnh đó, với TP. Buôn Ma Thuột là thủ phủ, Đắk Lắk cũng đã trở thành đầu mối thông thương của Tây Nguyên với các vùng phát triển năng động ở Duyên hải miền Trung, Đông Nam Bộ, nhất là với TP. Đà Nẵng và TP.

Hồ Chí Minh. Do đó, nếu được quan tâm đầu tư và phát triển thì Đắk Lắk sẽ tạo động lực rất đáng kể thúc đẩy nền kinh tế cả vùng phát triển theo [74]. Tuy nhiên, xét về mặt lí luận thì cho đến nay, các nghiên cứu về địa lí tổng hợp thực hiện trên địa bàn tỉnh là chưa nhiều, còn các nghiên cứu theo hướng cảnh quan học về Đắk Lắk thì lại càng ít, chưa thực sự được quan tâm đúng mức. Bên cạnh đó, xét về thực tiễn thì mặc dù Đắk Lắk đang phát triển mạnh nhưng chủ yếu vẫn theo chiều rộng, còn thiên về nông nghiệp và giá trị gia tăng thấp (đến 2010, GDP/người của Đắk Lắk chỉ mới đạt khoảng 85% so với Tây Nguyên và trong giai đoạn từ 2000 - 2 2012, tốc độ tăng trưởng GDP trung bình của Đắk Lắk là thấp nhất trong 5 tỉnh Tây Nguyên), nhiều chỉ tiêu kinh tế - xã hội khác của tỉnh cũng còn ở mức thấp so với bình quân chung toàn vùng [67]; động lực tăng trưởng của tỉnh vẫn là khai thác tài nguyên, nguồn nhân công giá rẻ và còn phụ thuộc nhiều vào nguồn vốn đầu tư của nhà nước,… Do đó, phía sau tăng trưởng kinh tế nhanh chóng là những hậu quả ảnh hưởng nghiêm trọng tới sự phát triển bền vững như suy kiệt tài nguyên, ô nhiễm môi trường (do nhiều dự án bất hợp lí như mở rộng cà phê, phá rừng trồng cao su, xây dựng các đập thuỷ điện,…), và chênh lệch mức sống gia tăng giữa các nhóm người trong xã hội.