Luận án tiến sĩ: Phát triển kinh tế tập thể trong nông nghiệp tỉnh Long An - Nghiên cứu của Huỳnh Văn Lành

Kinh tế tập thể trong nông nghiệp giải quyết triệt để bài toán manh mún ruộng đất. Hộ nông dân cá thể thường gặp khó khăn về vốn và thông tin thị trường. Họ dễ bị thương lái ép giá khi vào vụ thu hoạch rộ. Mô hình tập thể giúp tập hợp nông dân thành một khối thống nhất. Tập thể đứng ra thương lượng hợp đồng mua vật tư nông nghiệp giá gốc. Chi phí phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và giống giảm đáng kể. Sản phẩm sau thu hoạch được gom thành khối lượng lớn. Chất lượng sản phẩm đồng đều đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của doanh nghiệp chế biến. Mô hình cũng giảm thiểu rủi ro thời tiết và dịch bệnh thông qua cơ chế hỗ trợ nội bộ. Đời sống văn hóa và tinh thần của cư dân nông thôn được nâng cao. Tinh thần tương trợ cộng đồng được phát huy mạnh mẽ. Đây là bệ đỡ vững chắc cho nông nghiệp sinh thái.

Sự phát triển của kinh tế tập thể chịu tác động từ nhiều yếu tố nội sinh và ngoại sinh. Về nội sinh, ý thức tự nguyện của nông dân là yếu tố quyết định. Năng lực tài chính và quy mô tài sản của tổ chức cũng đóng vai trò trọng yếu. Trình độ của đội ngũ quản lý điều hành ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả kinh doanh. Về ngoại sinh, thị trường nông sản biến động liên tục tạo sức ép lớn. Yêu cầu truy xuất nguồn gốc từ các nước nhập khẩu ngày càng nghiêm ngặt. Hệ thống hạ tầng giao thông và thủy lợi nội đồng tác động đến chi phí vận chuyển. Khung pháp lý và các chương trình trợ cấp của nhà nước tạo đòn bẩy thúc đẩy liên kết. Ngoài ra, biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn tại Long An đòi hỏi mô hình tập thể phải thích ứng linh hoạt. Nông dân cần chủ động chuyển đổi lịch thời vụ để giảm thiểu thiệt hại.

Luật Hợp tác xã 2023 mang lại khung khổ pháp lý thông thoáng và hiện đại hơn. Luật mới mở rộng quyền tự chủ tài chính cho các tổ chức kinh tế hợp tác. Thủ tục thành lập và đăng ký kinh doanh được tinh gọn tối đa. Các quy định về góp vốn và phân phối lợi nhuận trở nên linh hoạt hơn. Luật khuyến khích hợp tác xã mở rộng kinh doanh dịch vụ ngoài thành viên. Điều này giúp các đơn vị tăng nguồn thu và mở rộng quy mô hoạt động. Xu hướng chuyển đổi số trong quản lý vận hành đang diễn ra mạnh mẽ. Ứng dụng phần mềm kế toán và quản trị số giúp nâng cao tính minh bạch tài chính. Thành viên dễ dàng giám sát tài sản chung qua nền tảng điện tử. Xu hướng tích hợp đa giá trị kinh tế, văn hóa và du lịch nông nghiệp cũng phát triển rõ nét.

Mô hình tổ hợp tác nông nghiệp phát triển rộng khắp tại các xã nông thôn Long An. Đây là bước đệm quan trọng trước khi nâng cấp lên thành hợp tác xã. Số lượng tổ hợp tác tăng trưởng ổn định trong các lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản. Cơ cấu tổ hợp tác phân bổ chủ yếu ở các vùng chuyên canh lúa chất lượng cao và cây ăn trái. Phương thức hoạt động của tổ hợp tác khá tinh gọn và linh hoạt. Chi phí quản lý thấp giúp nhóm dễ dàng thành lập theo từng nhóm sở thích hoặc cùng địa bàn. Tuy nhiên, tính pháp lý của tổ hợp tác chưa đủ mạnh để đứng ra vay vốn ngân hàng lớn. Tài sản chung còn ít khiến độ gắn kết lâu dài của các thành viên chưa cao. Nhiều tổ hợp tác giải thể sau vài vụ sản xuất do thiếu hợp đồng bao tiêu ổn định.

Năng lực quản trị HTX là chìa khóa then chốt quyết định sự thành bại của kinh tế tập thể. Đội ngũ cán bộ quản lý tại Long An đang từng bước được trẻ hóa. Nhiều trí thức trẻ tốt nghiệp đại học đã về nhận công tác tại các hợp tác xã điểm. Họ mang lại tư duy thị trường mới và kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin. Tuy vậy, mặt bằng chung trình độ quản lý vẫn còn nhiều hạn chế. Đa số cán bộ quản lý hợp tác xã lớn tuổi và xuất thân từ nông dân thuần túy. Khả năng lập kế hoạch kinh doanh dài hạn còn rất yếu. Kỹ năng đàm phán hợp đồng thương mại với các tập đoàn lớn còn thiếu chuyên nghiệp. Công tác hạch toán kế toán tại nhiều nơi vẫn tiến hành thủ công và thiếu chuẩn xác. Tỉnh đang tích cực tổ chức các lớp bồi dưỡng kỹ năng quản trị doanh nghiệp cho cán bộ hợp tác xã.

Kinh tế tập thể tại Long An vẫn đối mặt với ba điểm nghẽn cốt tử. Thứ nhất là điểm nghẽn về tiếp cận đất đai để xây dựng kho bãi và nhà xưởng sơ chế. Đa số hợp tác xã không có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đứng tên tập thể. Thứ hai là khó khăn trong tiếp cận nguồn tín dụng ưu đãi từ các ngân hàng thương mại. Hợp tác xã thiếu tài sản thế chấp đủ điều kiện pháp lý. Thứ ba là rào cản về năng lực thị trường và xây dựng thương hiệu. Sản phẩm làm ra chủ yếu bán dưới dạng thô cho thương lái trung gian. Giá trị gia tăng giữ lại cho nông dân và hợp tác xã rất thấp. Tâm lý ỷ lại vào sự hỗ trợ của nhà nước vẫn tồn tại ở một bộ phận thành viên. Mối liên kết nội bộ giữa các thành viên còn lỏng lẻo khi gặp biến động giá cả.

Mô hình liên kết 4 nhà nông nghiệp gồm nhà nước, nhà khoa học, nhà doanh nghiệp và nhà nông. Long An đã triển khai mạnh mẽ mô hình này trên các cánh đồng lớn. Nhà nước ban hành quy hoạch vùng trồng và hỗ trợ hạ tầng thủy lợi, điện. Nhà khoa học chuyển giao các tiến bộ kỹ thuật về giống và quy trình phòng trừ dịch hại tổng hợp. Doanh nghiệp ký hợp đồng bao tiêu sản phẩm với mức giá bảo hiểm ổn định. Hợp tác xã và nông dân tổ chức sản xuất đồng loạt theo quy chuẩn kỹ thuật đã cam kết. Sự phối hợp đồng bộ giữa bốn bên giúp triệt tiêu tình trạng được mùa mất giá. Rủi ro thị trường được chia sẻ công bằng giữa các tác nhân. Doanh nghiệp có nguồn nguyên liệu ổn định phục vụ xuất khẩu. Nông dân yên tâm đầu tư thâm canh tăng năng suất cây trồng.

Thị trường tiêu thụ nông sản Long An đang mở rộng từ nội địa sang xuất khẩu quốc tế. Nông sản địa phương đã tiếp cận thành công các thị trường khó tính như Mỹ, EU, Nhật Bản và Hàn Quốc. Để thâm nhập sâu vào các thị trường này, hợp tác xã phải tuân thủ nghiêm ngặt quy định về mã số vùng trồng. Mã cơ sở đóng gói cũng phải đạt chuẩn quốc tế. Hợp tác xã hỗ trợ thành viên thực hiện ghi chép nhật ký canh tác điện tử. Hệ thống truy xuất nguồn gốc bằng mã QR được dán trực tiếp lên từng sản phẩm. Ngoài kênh xuất khẩu truyền thống, thương mại điện tử nông sản đang được đẩy mạnh. Các hợp tác xã đưa hàng hóa lên sàn giao dịch trực tuyến và mạng xã hội. Việc đa dạng hóa kênh bán hàng giúp giảm phụ thuộc vào thương lái và thị trường biên mậu truyền thống.

Chủ trương phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao tạo bước đột phá cho nông nghiệp Long An. Các hợp tác xã đi đầu trong việc đầu tư hệ thống tưới tiết kiệm tự động kết hợp bón phân qua nước. Nhà màng và nhà lưới được sử dụng rộng rãi để trồng rau màu an toàn và thanh long xuất khẩu. Máy bay không người lái được ứng dụng để phun thuốc bảo vệ thực vật và gieo sạ lúa. Công nghệ cảm biến giúp giám sát độ ẩm đất và nồng độ mặn trong nước tưới theo thời gian thực. Việc số hóa quy trình canh tác giúp tiết kiệm 30 phần trăm chi phí nhân công và phân bón. Năng suất nông sản tăng từ 20 đến 35 phần trăm so với phương pháp cổ truyền. Sản phẩm làm ra đạt độ đồng đều cao và không còn tồn dư hóa chất độc hại.

Quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại Long An diễn ra nhanh chóng tại vùng hạ và vùng Đồng Tháp Mười. Đất trồng lúa năng suất thấp chuyển sang trồng thanh long, bưởi da xanh và chuối cấy mô. Các hợp tác xã định hướng cho nông dân canh tác theo nhu cầu đơn đặt hàng của đối tác xuất khẩu. Chuyển đổi cây trồng theo quy mô tập thể giúp hình thành vùng nguyên liệu tập trung quy mô lớn. Doanh nghiệp dễ dàng cơ giới hóa các khâu thu hoạch và bảo quản sau thu hoạch. Hiệu quả kinh tế trên một héc-ta đất chuyển đổi tăng gấp ba đến năm lần so với độc canh lúa nước. Thu nhập bình quân của các hộ thành viên hợp tác xã được cải thiện rõ rệt. Quá trình này góp phần giải quyết việc làm tại chỗ cho hàng ngàn lao động nông thôn.

Tiếp cận nguồn vốn và đất đai là hai nhu cầu bức thiết nhất của các hợp tác xã nông nghiệp hiện nay. Tỉnh Long An đang đẩy mạnh hoạt động của Quỹ hỗ trợ phát triển hợp tác xã địa phương. Quỹ cung cấp các gói vay ưu đãi với lãi suất thấp và thời hạn linh hoạt. Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn mở rộng chính sách cho vay tín chấp đối với các dự án liên kết chuỗi hiệu quả. Về chính sách đất đai, tỉnh ưu tiên bố trí quỹ đất công ích cho các hợp tác xã thuê làm trụ sở, kho lạnh và sân phơi. Cơ chế tích tụ và tập trung đất nông nghiệp thông qua hình thức góp vốn bằng quyền sử dụng đất được luật hóa rõ ràng. Nông dân an tâm giao đất cho hợp tác xã tổ chức sản xuất lớn mà không lo mất quyền sở hữu.

Nguồn nhân lực chất lượng cao là động lực cốt lõi quyết định sự sống còn của kinh tế tập thể. Tỉnh triển khai chương trình thí điểm đưa cán bộ trẻ tốt nghiệp đại học chuyên ngành về làm việc tại các hợp tác xã nông nghiệp. Tỉnh hỗ trợ lương và phụ cấp hàng tháng từ ngân sách nhà nước để thu hút nhân tài. Đồng thời, các khóa đào tạo nâng cao năng lực giám đốc hợp tác xã được tổ chức định kỳ. Nội dung tập huấn tập trung vào kỹ năng xây dựng phương án kinh doanh, phân tích báo cáo tài chính và quản trị rủi ro. Cán bộ quản lý được học cách sử dụng các nền tảng thương mại điện tử và tiếp thị kỹ thuật số. Đội ngũ lãnh đạo hợp tác xã mới có tư duy năng động, dám nghĩ dám làm và thích ứng nhanh với thị trường.

Định hướng đến năm 2030, tỉnh Long An tiếp tục hoàn thiện chính sách hỗ trợ kinh tế tập thể một cách đồng bộ và toàn diện. Mục tiêu là xây dựng khối hợp tác xã nông nghiệp hiện đại, đa dịch vụ và thích ứng tốt với biến đổi khí hậu. Tỉnh tăng mức hỗ trợ không hoàn lại đối với các hợp tác xã đầu tư vào chế biến sâu và logistics nông sản. Chính sách chuyển giao công nghệ sinh học và công nghệ số được ưu tiên hàng đầu. Tỉnh khuyến khích việc sáp nhập các hợp tác xã quy mô nhỏ thành liên hiệp hợp tác xã quy mô lớn để gia tăng năng lực đàm phán quốc tế. Hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo trong lĩnh vực nông nghiệp được nuôi dưỡng và phát triển. Kinh tế tập thể sẽ thực sự trở thành trụ cột vững chắc của nền nông nghiệp Long An văn minh, hiện đại.