Luận án khoa học: Nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp miền núi tỉnh Thanh Hóa

1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Hiệu quả phát triển nông nghiệp của miền núi được hiểu như thế nào và đánh giá nó ra sao? Đây là những vấn đề chưa được làm rõ một cách thấu đáo. Ở Việt Nam cho đến nay, chưa có công trình nghiên cứu khoa học nào, nhất là dưới dạng luận án tiến sĩ đề cập một cách thỏa đáng về vấn đề nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp đối với cấp tiểu vùng (hay khu vực) miền núi của một tỉnh; đặc biệt chưa có công trình nghiên cứu về nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa nên vấn đề này cần được làm rõ về mặt lý luận. Về mặt thực tiễn càng có nhu cầu phải nghiên cứu vấn đề nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa nói riêng và của các tỉnh thuộc miền núi nói chung.

Cụ thể là: - Trong những năm vừa qua thiên tai do biến đổi khí hậu tác động tiêu cực tới phát triển nông nghiệp ở miền núi Thanh Hóa kết hợp với việc một số cây trồng chủ lực truyền thống (mía, lúa,…) đã tăng năng suất tới hạn nên hiệu quả phát triển nông nghiệp giảm nhiều. Theo Niên giám thống kê năm 2018 của tỉnh Thanh Hóa, GRDP bình quân đầu người của vùng nông thôn chỉ bằng khoảng 38-40% mức trung bình của tỉnh; đời sống của đa số người nông dân còn nhiều khó khăn. Trong những năm gần đây ở Thanh Hóa, tình trạng người dân ở các vùng nông thôn kéo ra đô thị (thành phố Thanh Hóa, Sầm Sơn,…) để kiếm việc làm và thu nhập ngày một nhiều đã gây ra những vấn đề phức tạp, bất ổn về an sinh, trật tự xã hội ở các đô thị. Vì vậy, để phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh một cách có hiệu quả và bền vững nhất thiết phải có được sự ổn định chung trên phạm vi toàn tỉnh.

Để đạt được điều đó phải nâng cao đời sống của người dân nông thôn (nhất là ở khu vực miền núi) bằng cách phát triển kinh tế nói chung và phát triển nông nghiệp nói riêng một cách mạnh mẽ và có hiệu quả hơn. - Cũng theo thống kê 2018 của tỉnh, vùng miền núi tỉnh Thanh Hóa có tiềm năng lớn để phát triển kinh tế. Miền núi Thanh Hóa có biên giới với CHDCND Lào dài khoảng 192 km; là vùng đầu nguồn của hệ thống sông suối của tỉnh; có diện tích tự nhiên khoảng 85,16 vạn ha (8.516 km2 chiếm khoảng 76,5% diện tích toàn tỉnh). Ở miền núi tỉnh Thanh Hóa, riêng diện tích đất lâm nghiệp có tới khoảng 51 vạn ha (chiếm khoảng 60%), đất nông nghiệp đang sử dụng khoảng 12 vạn ha (chiếm 2 khoảng 14% so diện tích tự nhiên, bình quân khoảng 1200 m2/người, cao khoảng gấp 1,5 lần so với ở vùng đồng bằng và ven biển của tỉnh).

Dân số của vùng miền núi có khoảng trên 1,1 triệu người (chiếm khoảng 29,6% dân số toàn tỉnh; tương đương dân số của nhiều tỉnh miền núi phía Bắc và của Bắc Trung bộ); trong đó dân số nông thôn chiếm hơn 94% và đồng bào dân tộc thiểu số chiếm khoảng 66%. Địa hình ở đây rất phức tạp, có cả miền núi cao, núi thấp và trung du. Người dân sống chủ yếu bằng nghề nông (sản xuất nông nghiệp). Trên địa bàn miền núi tuy tài nguyên khoảng sản không lớn nhưng cũng phong phú, ngoài vàng còn có chì, kẽm, thiếc, phốt phát, cao lanh, than đá.

Tài nguyên du lịch rất có tiềm năng, nổi bật như Thành Nhà Hồ, khu di tích Lam Kinh, Suối Cá thần, vườn quốc gia Bến En, khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông, Pù Hu, thác Ma Hao, Chiến khu Ngọc Trạo, nghề dệt thổ cẩm ở Lang Chánh, Quan Sơn. Năm 2013, Ban Chấp hành Tỉnh ủy Thanh Hóa đã có Nghị quyết số 09-NQ/TU (ngày 04/11/2013) về việc giảm nghèo nhanh và bền vững ở các huyện miền núi Thanh Hóa đến năm 2020; song cho đến nay kết quả đạt được còn hạn chế. Tuy xuất hiện một số mô hình sản xuất tương đối tập trung, ứng dụng công nghệ cao có hiệu quả nhưng nhìn chung vẫn mang tính tự phát, hiệu quả còn thấp. Thu nhập và mức sống của người dân ở vùng miền núi đang còn nhiều khó khăn (nhất là về mùa mưa lũ).

Giá trị tạo ra bình quân trên mỗi ha nông nghiệp chỉ khoảng 28-29 triệu đồng (giá thực tế, tương ứng khoảng 3 triệu đồng/người nông dân/năm). Giá trị sản xuất bình quân đầu người ở miền núi chỉ bằng khoảng 35% mức trung bình của tỉnh. Tỷ lệ hộ nông dân nghèo ở miền núi của tỉnh còn khoảng 16% (chiếm khoảng 67% số người nghèo của toàn tỉnh). Trong những năm vừa qua số người ở các huyện miền núi đổ về thành phố Thanh Hóa, thành phố Sầm Sơn và đi nơi khác làm ăn ngày một nhiều (theo thống kê năm 2018 con số này vào khoảng 10 nghìn người, riêng số người đổ về thành phố Thanh Hóa và thành phố Sầm Sơn kiếm việc làm vào khoảng 8 nghìn người với mong muốn có thu nhập cao hơn).

Nguyên nhân của những tình trạng vừa nêu thì có nhiều nhưng chủ yếu vẫn là sản xuất nông nghiệp hiệu quả thấp, kiểu truyền thống với công nghệ thấp và chưa được tổ chức một cách bài bản, khoa học. Chính quyền tỉnh Thanh Hóa rất muốn có công trình nghiên cứu khoa học về phát triển miền núi của tỉnh. Trong quá trình hoạt động chỉ đạo và nghiên cứu kế hoạch, đầu tư phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh nói chung và của miền núi tỉnh Thanh Hóa nói riêng, tác giả đã đối 3 diện với sự phát triển nông nghiệp ở miền núi của tỉnh chỉ có hiệu quả thấp. Vấn đề làm thế nào để phát triển nông nghiệp miền núi có hiệu quả hơn rất cần được nghiên cứu làm rõ.

Mặt khác, cho đến nay, chưa có công trình nghiên cứu khoa học nào được tiến hành để trả lời những câu hỏi lớn như đã nêu trên. - Trong bối cảnh toàn cầu hóa, tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 và Việt Nam đã ký nhiều Hiệp định thương mại tự do với nhiều nước trên thế giới, vấn đề nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa là công việc có ý nghĩa hết sức quan trọng. - Vào năm 2018 Việt Nam có 29 tỉnh có miền núi và trung du với khoảng 23 triệu dân, có điều kiện tương đối giống như vùng miền núi của tỉnh Thanh Hóa. Nếu nghiên cứu thành công đề tài “Nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa” sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách phát triển của các tỉnh có miền núi ở nước ta.

Trong tình hình như vậy, tác giả chọn vấn đề “Nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa” làm đề tài luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kinh tế phát triển nhằm góp phần làm rõ những vấn đề như đã trình bày ở trên. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu nghiên cứu của luận án là đề xuất định hướng phát triển và giải pháp nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa đến năm 2025; đồng thời cung cấp thêm căn cứ khoa học cho việc hoạch định chủ trương, chính sách phát triển kinh tế - xã hội nói chung và phát triển nông nghiệp nói riêng ở miền núi của tỉnh này. Nhiệm vụ nghiên cứu chủ yếu Để hoàn thành mục tiêu nghiên cứu như đã nêu trên luận án phải hoàn thành các nhiệm vụ nghiên cứu chính như sau: (1).

Làm rõ những vấn đề lý luận có liên quan, tạo cơ sở lý thuyết cho việc nghiên cứu của luận án. Trong đó, đặc biệt làm rõ: Hiệu quả phát triển nông nghiệp và nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, trong bối cảnh biến đổi khí hậu và toàn cầu hóa có nội hàm 4 ra sao? Các yếu tố ảnh hưởng tới hiệu quả phát triển nông nghiệp là gì? Đánh giá hiệu quả phát triển nông nghiệp thế nào trong điều kiện Việt Nam? (2). Xác định mặt được, mặt chưa được, nguyên nhân của tình trạng yếu kém trong quá trình phát triển nông nghiệp ở miền núi Thanh Hóa trong giai đoạn 2010- 2018 trên quan điểm hiệu quả. Chỉ ra trách nhiệm chính thuộc về ai và cách làm thế nào để phát triển có hiệu quả cao đối với sản xuất nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa? (3).

Đề xuất định hướng phát triển nông nghiệp và giải pháp nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa gắn với bền vững để góp phần phát triển kinh tế - xã hội tỉnh đến 2025 hiệu quả và bền vững hơn cho miền núi. Đồng thời, kiến nghị những việc mà Chính quyền tỉnh phải thực hiện để nông nghiệp ở miền núi của tỉnh phát triển có hiệu quả ngày càng cao trong bối cảnh biến đổi khí hậu và toàn cầu hóa. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là sản xuất nông nghiệp, hiệu quả phát triển nông nghiệp và nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa.

Trong quá trình nghiên cứu tác giả đặt nông nghiệp trong một tổng thể các mối quan hệ với lâm nghiệp và các ngành kinh tế - xã hội khác cũng như xem xét nó trong mối quan hệ với kinh tế của cả tỉnh. Đồng thời, tham khảo những trường hơp phát triển có hiệu quả ở khu vực miền núi của Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu + Về mặt nội dung: Nghiên cứu cả mặt lý thuyết và thực tiễn, cả hiện trạng và tương lai phát triển nông nghiệp và nâng cao hiệu quả phát triển nông nghiệp ở miền núi tỉnh Thanh Hóa có chú ý tới đặc điểm của nông nghiệp miền núi, điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội hội chủ nghĩa, biến đổi khí hậu, toàn cầu hóa và ảnh hưởng của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 diễn ra mạnh mẽ trong giai đoạn đến năm 2025. Trong quá trình nghiên cứu luận án chú ý đến sự phân dị các tiểu vùng núi cao, núi thấp và trung du của miền núi tỉnh Thanh Hóa.

Đồng thời, có xem xét mang tính so sánh với hiệu quả phát triển nông nghiệp qua các năm. 5 + Về mặt thời gian: Nghiên cứu hiện trạng giai đoạn 2010-2018. Đối với phát triển nông nghiệp yếu tố mang tính quy luật sinh học được coi trọng nên luận án sẽ dự báo đến năm 2025.