Luận án Tiến sĩ: Nâng cao năng lực cạnh tranh ngành trái cây Việt Nam - Ninh Đức Hùng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI NINH ĐỨC HÙNG NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÀNH TRÁI CÂY VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Chuyên ngành : Kinh tế phát triển Mã số : 62 31 01 05 Người hướng dẫn : GS. ĐỖ KIM CHUNG HÀ NỘI - 2013 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng, đây là công trình nghiên cứu của tôi. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án này là trung thực và chưa từng được dùng để bảo vệ một học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được chỉ rõ nguồn gốc.

Tác giả luận án Ninh Đức Hùng ii LỜI CẢM ƠN Luận án này được thực hiện và hoàn thành tại Bộ môn Kinh tế nông nghiệp và Chính sách thuộc Khoa kinh tế và Phát triển nông thôn của Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới GS.TS Đỗ Kim Chung, người hướng dẫn khoa học đã tận tình giúp đỡ và định hướng tôi trưởng thành trong công tác nghiên cứu khoa học và hoàn thiện luận án. Bản thân tôi đã học được ở GS. Đỗ Kim Chung rất nhiều kiến thức mới về công tác nghiên cứu khoa học, đặc biệt về phương pháp tư duy để giải quyết các vấn để trong nghiên cứu cũng như trong cuộc sống.

Trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu, tôi đã nhận được sự hướng dẫn và giúp đỡ tận tình của các thầy giáo, cô giáo trong Bộ môn Kinh tế nông nghiệp và Chính sách, Khoa kinh tế và Phát triển nông thôn, sự giúp đỡ của các thầy, cô trong Ban quản lý đào tạo. Tôi xin cảm ơn sâu sắc tới các thầy, cô về sự hỗ trợ quý báu này. Tôi xin cảm ơn đến lãnh đạo các Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Công thương, chính quyển địa phương của các Tỉnh Bắc Giang, Ninh Bình, Bình Thuận, Đồng Nai, Tiền Giang, Long An, Kiên Giang, đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong thời gian đi thực tế tại các địa phương. Tôi xin cảm ơn đến các ông Giám đốc, các anh chị ở các phòng ban, các đội sản xuất của các công ty; Công ty Cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao, Công ty Cổ phần Thực phẩm xuất khẩu Bắc Giang, Công ty Cổ phần Rau quả Tiền Giang, Công ty Cổ phần Chế biến thực phẩm xuất khẩu Kiên Giang, đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và tìm hiểu tại công ty.

Tôi xin cảm ơn đến các thầy, cô trong Bộ môn Nghiên cứu thị trường của Viện Cây ăn quả miền Nam, đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình đi điều tra số liệu tại các địa phương thuộc khu vực Miền Nam. Tôi xin trân trọng cảm ơn đến các Thầy trong Ban Giám hiệu, các thầy giáo, cô giáo Khoa kinh tế - Du lịch của Trường Cao đẳng nghề Cơ giới Ninh Bình đã tạo điều kiện giúp đỡ về vật chất và tinh thần trong suốt quá trình học tập của tôi. Cuối cùng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến các đồng nghiệp, bạn bè và gia đình: bố, mẹ, anh, chị, em, đặc biệt là vợ, con tôi luôn luôn động viên, chia sẻ và tạo điều kiện tốt nhất về tinh thần cũng như vật chất để tôi hoàn thành luận án này. Một lần nữa tôi xin trân trọng cảm ơn tới tất cả mọi người đã nhiệt tình giúp đỡ tôi hoàn thành luận án này.

Hà Nội, ngày tháng 05 năm 2013 Tác giả Luận án iii MỤC LỤC Lời cam đoan i Lời cảm ơn ii Mục lục iii Danh mục các ký hiệu và các chữ viết tắt vi Danh mục các bảng vii Danh mục sơ đồ và đồ thị xi MỞ ĐẦU 1 1 Tính cấp thiết của đề tài 1 2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 3 3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 3 4 Những đóng góp mới của Luận án 4 Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÀNH TRÁI CÂY VIỆT NAM 6 1.1 Cơ sở lý luận về năng lực cạnh tranh của ngành trái cây và nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành trái cây 6 1.1 Khái niệm, bản chất và nội hàm về năng lực cạnh tranh và nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành trái cây 6 1.2 Một số đặc điểm nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành trái cây 13 1.3 Nội dung nghiên cứu năng lực cạnh tranh của ngành trái cây13 1.4 Các nhân tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của ngành trái cây 18 1.2 Cơ sở thực tiễn về nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành trái cây 22 1.1 Kinh nghiệm thực tiễn nâng cao năng lực cạnh tranh ngành trái cây của một số nước 22 iv 1.2 Một số bài học kinh nghiệm của các nước về nâng cao năng lực cạnh tranh của trái cây Việt Nam 26 Chương 2 ĐẶC ĐIỂM NGÀNH TRÁI CÂY VIỆT NAM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 28 2.1 Đặc điểm của ngành trái cây Việt Nam 28 2.1 Ngành trái cây đa dạng với nhiều chủng loại trái cây 28 2.2 Ngành trái cây có thể phát triển theo lợi thế so sánh của từng vùng 28 2.3 Sản xuất kinh doanh trái cây có sự tham gia của nhiều tác nhân 30 2.4 Ngành trái cây đang tham gia hội nhập kinh tế quốc tế, nên còn phải đối mặt với nhiều thách thức 31 2.2 Phương pháp nghiên cứu 31 2.1 Phương pháp tiếp cận trong nghiên cứu 31 2.2 Nội dung nghiên cứu và khung phân tích 33 2.3 Chọn sản phẩm và điểm nghiên cứu 35 2.4 Phương pháp thu thập số liệu 38 2.5 Hệ thống các chỉ tiêu phân tích 41 2.6 Phương pháp phân tích 44 Chương 3 THỰC TRẠNG NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÀNH TRÁI CÂY VIỆT NAM 46 3.1 Thực trạng năng lực cạnh tranh của ngành trái cây ở khu vực đầu tư tư nhân 46 3.1 Năng lực cạnh tranh của hộ sản xuất trái cây 46 3.2 Năng lực cạnh tranh của thương lái 52 3.3 Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp 57 3.2 Thực trạng năng lực cạnh tranh của ngành trái cây ở khu vực đầu tư công 68 v 3.1 Năng lực cạnh tranh của đầu tư công ở các địa phương 68 3.2 Năng lực cạnh tranh của việc cung cấp dịch vụ công tại các địa phương 71 3.3 Năng lực cạnh tranh của các tỉnh 73 3.4 Năng lực cạnh tranh Quốc Gia 75 3.3 Kết quả về năng lực cạnh tranh của ngành trái cây Việt Nam so với một số nước 76 3.1 Những kết quả đạt được của ngành trái cây 76 3.2 Năng lực cạnh tranh của ngành trái cây Việt Nam so với một số nước 81 3.4 Các nhân tố ảnh hưởng đến nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành trái cây 86 3.1 Nhân tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh ở khu vực đầu tư tư nhân 86 3.2 Nhân tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh ở khu vực đầu tư công98 3.3 Các nhân tố ảnh hưởng khác 109 3.5 Đánh giá chung về ngành trái cây 113 3.1 Vị trí ngành trái cây của Việt Nam so với các nước trên thế giới 113 3.2 Thuận lợi và khó khăn của ngành trái cây Việt Nam 114 3.3 Điểm mạnh và điểm yếu của ngành trái cây 115 Chương 4 GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA NGÀNH TRÁI CÂY VIỆT NAM 119 4.1 Quan điểm và định hướng về nâng cao năng lực cạnh tranh ngành trái cây 119 4.2 Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành trái cây 120 4.1 Nâng cao năng lực cạnh tranh ở khu vực đầu tư tư nhân 121 vi 4.2 Giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh ở khu vực đầu tư công 133 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 137 1 Kết luận 137 2 Kiến nghị 140 Danh mục các công trình khoa học đã công bố có liên quan đến luận án 142 Tài liệu tham khảo 143 Phụ lục 147 vii DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nghĩa đầy đủ ASEAN Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á APO Tổ chức năng suất châu Á APHIS Cơ quan Kiểm dịch động thực vật Mỹ BAVECO Công ty cổ phần thực phẩm xuất khẩu Bắc Giang CBI Trung tâm Xúc tiến nhập khẩu từ các nước đang phát triển của Hà Lan DOVECO Công ty cổ phần thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao DN Doanh nghiệp ĐBSCL Đồng bằng sông cửu long EU Liên minh Châu Âu FOB Giá xuất khẩu hàng hóa tại cảng nước xuất khẩu GCI Năng lực cạnh tranh quốc gia GLOBALGAP Thực hành nông nghiệp tốt cho trái cây tươi theo tiêu chuẩn quốc tế HTX Hợp tác xã HACCP Hệ thống phân tích mối nguy hại và kiểm soát điểm tới hạn IPB Viện Gây giống cây trồng của Trường đại học Los Banos ISO Tổ chức Tiêu chuẩn quốc tế ITPC Trung tâm Xúc tiến Thương mại Đầu tư Thành phố Hồ Chí Minh KQKD Kết quả kinh doanh KHCN Khoa học công nghệ KIVECO Công ty cổ phần chế biến thực phẩm xuất khẩu Kiên Giang NK Nhập khẩu NLCT Năng lực cạnh tranh PCI Năng lực cạnh tranh tỉnh PHRTC Trung tâm nghiên cứu và công nghệ sau thu hoạch PRA Đánh giá nhanh có sự tham gia PTNT Phát triển nông thôn RRA Đánh giá nhanh nông thôn SXKD Sản xuất kinh doanh VietGAP Thực hành nông nghiệp tốt VCCI Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam VEGETIGI Công ty cổ phần rau quả Tiền Giang WEF Diễn đàn kinh tế thế giới WTO Tổ chức thương mại thế giới XK Xuất khẩu viii DANH MỤC CÁC BẢNG STT Tên Bảng Trang 2.1 Diện tích và cơ cấu diện tích trái cây phân theo 7 vùng 2009-2011 29 2.2 Diện tích đất nông nghiệp và diện tích cây ăn trái các tỉnh 2010 36 2.3 Một số chỉ tiêu về tình hình cơ bản của các huyện nghiên cứu năm 201037 2.4 Một số chỉ tiêu cơ bản của xã nghiên cứu năm 2010 37 2.5 Số mẫu được chọn theo loại mẫu điều tra, sản phẩm nghiên cứu và tỉnh41 3.1 Diện tích đất sản xuất cây ăn trái bình quân của một hộ 2010 47 3.2 Năng suất một số cây ăn trái bình quân của hộ năm 2010 47 3.3 Tỷ lệ sản phẩm trái cây đã được chứng nhận VietGAP các địa phương48 3.4 Đánh giá của người tiêu dùng về chất lượng và mức độ an toàn vệ sinh thực phẩm của trái cây trong nước, năm 2011 49 3.5 Giá thành 1kg dứa, thanh long và chôm chôm được sản xuất ở một số tỉnh năm 2010 50 3.6 Giá bán sản phẩm trái cây của hộ năm 2010 51 3.7 Sản lượng, doanh thu, chi phí và lợi nhuận của hộ 2010 52 3.