Luận án tiến sĩ nghiên cứu tính an toàn và hiệu quả giải độc của pháp GĐ-103 trên người phơi nhiễm chất da cam/dioxin

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO - BỘ QUỐC PHÒNG VIỆN Y HỌC CỔ TRUYỀN QUÂN ĐỘI DƯƠNG QUANG HIẾN NGHIÊN CỨU TÍNH AN TOÀN VÀ HIỆU QUẢ GIẢI ĐỘC CỦA PHÁP “GĐ-103” TRÊN NGƯỜI PHƠI NHIỄM CHẤT DA CAM/DIOXIN LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO - BỘ QUỐC PHÒNG VIỆN Y HỌC CỔ TRUYỀN QUÂN ĐỘI DƯƠNG QUANG HIẾN NGHIÊN CỨU TÍNH AN TOÀN VÀ HIỆU QUẢ GIẢI ĐỘC CỦA PHÁP “GĐ-103” TRÊN NGƯỜI PHƠI NHIỄM CHẤT DA CAM/DIOXIN Chuyên ngành: Y học cổ truyền Mã số : 62720201 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. TS ĐOÀN CHÍ CƯỜNG 2.TS LÊ VĂN ĐÔNG HÀ NỘI LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này, Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới Đảng ủy, Ban giám đốc và toàn thể cán bộ, nhân viên Trung tâm Huấn luyện và Đào tạo - Viện Y học cổ truyền Quân đội; Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới Đảng ủy, Ban giám đốc; Bộ môn Khoa Y học cổ truyền và Bộ môn Khoa Máu độc xạ và bệnh nghề nghiệp - Bệnh viện Quân y 103, Học viện Quân y, đã cho phép và tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu; Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất tới Tiến sĩ Đoàn Chí Cường và Phó giáo sư, tiến sĩ Lê Văn Đông những người thầy đã giành nhiều thời gian, công sức, trực tiếp hướng dẫn tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án; Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới Phó giáo sư, tiến sĩ Trần Quốc Bảo - Chủ nhiệm Bộ môn Khoa Y học cổ truyền; Phó giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Hoàng Thanh - Chủ nhiệm Bộ môn Khoa và Phó giáo sư, tiến sĩ Nguyễn Bá Vượng - phó Chủ nhiệm Bộ môn Khoa Máu độc xạ và bệnh nghề nghiệp, Bệnh viện Quân y 103, là những người trực tiếp chỉ đạo, luôn tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu; Tôi xin trân trọng cảm ơn các Thầy giáo, các Cô giáo, những người bệnh, bạn bè đồng nghiệp, người thân trong gia đình, vợ, con luôn động viên, khích lệ, tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Hà Nội, ngày tháng năm Tác giả Dương Quang Hiến LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan số liệu trong luận án này là một phần số liệu trong đề tài nhánh, tên đề tài: “Nghiên cứu xây dựng và đánh giá tác dụng giải độc không đặc hiệu của bài thuốc “GĐ-103” ở những người bị phơi nhiễm chất da cam/dioxin”. Thuộc đề tài cấp nhà nước, tên đề tài: “Nghiên cứu và ứng dụng một số biện pháp điều trị giải độc không đặc hiệu cho những người bị phơi nhiễm chất da cam/dioxin”.

Mã số đề tài: KHCN - 33. Kết quả đề tài là thành quả nghiên cứu của tập thể mà tôi là một thành viên chính. Tôi đã được Chủ nhiệm đề tài và toàn bộ các thành viên trong nhóm nghiên cứu đồng ý cho phép sử dụng số liệu của đề tài vào trong luận án để bảo vệ lấy bằng tiến sĩ. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác.

Hà Nội, ngày tháng năm Tác giả Dương Quang Hiến DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Viết tắt Viết đầy đủ 2,4,5-T 2,4,5-trichlorophenoxyacetic acid ADN Acid deoxyribonucleic AHR Aryl hydrocarbon receptor (thụ thể hydrocacbon thơm) ALDH Aldehyde dehydronase ALT Alanin transaminase AO Agent orange (chất da cam) ARNm Acid RiboNucleic messager ARNT AHR nuclear translocator (AHR trong nhân) AST Aspartat transaminase BHL Basic Helix - Loophelix BMI Body mass index (chỉ số trọng khối cơ thể) BN Bệnh nhân CCB Cựu chiến binh CD Cluster of Differentiation CCl4 Cacbontetraclorua CYP1A1 Cytochrome P450A1 protein DDT Dichlorodiphenyltrichloroethane DRE Dioxin-responsive element (yếu tố đáp ứng dioxin) DTBS Dị tật bẩm sinh GĐ-103 Giải độc -103 GĐU-103 Giải độc uống -103 GĐX-103 Giải độc xông -103 GGT Gamma glutamyltransferase GPx Glutathion peroxydase GSH Glutathion HCB Hexaclobenzen HSP 90 Heat-shock protein 90 (Protein sốc nhiệt 90) Ig Immunoglobulin (globulin miễn dịch ) IOM Institute of Medicine (viện Y khoa) LD50 Lethal dose- 50 (liều gây chết 50%) MDA Malondialdehyde N0 Ngày trước khi cho dùng thuốc nghiên cứu N15 Ngày thứ 15 N30 Ngày thứ 30 N45 Ngày thứ 45 ng Nanogram (1ng/kg = 1pg/g = 1ppt =10-12 gam ) NPN Người phơi nhiễm PCBs Polychlorinated biphenyls PCDD Polychlorinated dibenzo-p-dioxin PCDF Polychlorinated dibenzofuran pg Picogram POP Persistent Organic Pollutants (chất hữu cơ khó phân hủy) SOD Superoxid dismutase ppt Parts per trillion PVC Polyvinyl chloride TAS Total antioxidant status T½ Thời gian bán hủy TCDD 2,3,7,8-tetrachlorodibenzo-p-dioxin TEF Toxic Equivalency Factor (hệ số đương lượng độc) TEQ Toxic Equivalency Quotients (tổng đương lượng độc) US-EPA United States Environmental Protection Agency (Cục bảo vệ Môi trường - Hoa Kỳ) WHO World Health Organisation (tổ chức Y tế thế giới) VAO Veterans and Agent Orange: Cựu chiến binh và chất da cam XN Xét nghiệm YHCT Y học cổ truyền MỤC LỤC Trang ĐẶT VẤN ĐỀ 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 MỘT SỐ HIỂU BIẾT CƠ BẢN VÀ KHẢ NĂNG GÂY BỆNH CỦA DIOXIN…………………………………….1 Một số hiểu biết cơ bản về dioxin………………………….1 Dioxin và các hợp chất tương tự dioxin …….2 Tổng đương lượng độc (TEQ), Hệ số đương lượng độc (TEF) 4 1.3 Nguồn gốc của dioxin.4 Tính chất vật lý, tính chất hóa - sinh.5 Độc động học của dioxin…………………………………… 6 1.2 Khả năng gây bệnh của dioxin…………………………… 9 1.1 Cơ chế tác động thông qua thụ thể AHR ……………………… 10 1.2 Những cơ chế không qua thụ thể AHR…………………….3 Danh mục bệnh liên quan phơi nhiễm dioxin của Hoa Kỳ.4 Nghiên cứu về hậu quả chất da cam/dioxin trên đối tượng là người Việt Nam.5 Danh mục bệnh liên quan theo Quyết định số 09/QĐ-BYT của Bộ Y tế Việt Nam.2 QUAN NIỆM VỀ ĐỘC VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI ĐỘC CỦA YHCT………………………………………….1 Quan niệm về độc…………….2 Phân loại độc……………………………………………… 23 1.3 Đặc điểm gây độc…………………………………………… 25 1.4 Nguyên tắc trị độc ………………………………………….2 Phương pháp giải độc của y học cổ truyền ……………… 26 1.1 Giải độc trong nhiễm độc cấp……………………………… 26 1.2 Giải độc trong nhiễm độc mạn……………………………… 28 1.3 NGHIÊN CỨU VỀ GIẢI ĐỘC CỦA THUỐC YHCT 30 1.4 NHỮNG NGHIÊN CỨU VỀ BÀI BỔ TRUNG ÍCH KHÍ THANG……………………………………………………. 38 Chương 2: CHẤT LIỆU, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 CHẤT LIỆU NGHIÊN CỨU………………………….2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU…………………………… 42 2.1 Động vật thí nghiệm……………………………………….2 Người bị phơi nhiễm chất da cam/dioxin……………… 42 2.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU……………………… 43 2.1 Nghiên cứu trên thực nghiệm …………………………….1 Xác định độc tính cấp (LD50) của bài thuốc GĐU-103…….2 Nghiên cứu độc tính bán trường diễn của bài thuốc GĐU-103 44 2.3 Nghiên cứu phản ứng kích ứng da, niêm mạc của bài thuốc GĐX-103 ………………………………………………… 45 2.2 Nghiên cứu trên lâm sàng………………………………….1 Đối tượng nghiên cứu……………………………………… 49 2.2 Quy trình nghiên cứu trên lâm sàng………………………… 49 2.3 Kỹ thuật xét nghiệm dùng trong nghiên cứu 51 2.4 Các chỉ tiêu theo dõi……………………………………….5 Phương pháp đánh giá kết quả …………………………….4 ĐỊA ĐIỂM VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU………….5 ĐẠO ĐỨC TRONG NGHIÊN CỨU…………………….6 PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ SỐ LIỆU……………………. 66 Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 3.1 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM…………….1 Kết quả nghiên cứu độc tính cấp của bài thuốc GĐU-103 … 69 3.2 Kết quả nghiên cứu độc tính bán trường diễn của bài thuốc GĐU-103………………………………………… 69 3.1 Tình trạng chung của thỏ ………………………………….2 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐU-103 lên cân nặng thỏ….3 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐU -103 đối với chỉ số huyết học.4 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐU -103 đối với chỉ tiêu sinh hóa máu 74 3.5 kết quả nghiên cứu mô bệnh học (đại thể và vi thể) gan, thận thỏ 81 3.3 Đánh giá phản ứng kích ứng da, niêm mạc của bài thuốc 85 GĐX 103 3.1 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐX-103 trên da thỏ ………….2 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐX-103 lên niêm mạc của chuột nhắt trắng……………………………….2 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TRÊN LÂM SÀNG……….1 Đặc điểm chung của nhóm đối tượng nghiên cứu….1 Tình hình phơi nhiễm chất da cam/dioxin của NPN….2 Một số đặc điểm chung của nhóm đối tượng nghiên cứu 90 3.3 Đặc điểm về bệnh lý kèm theo……………………………… 92 3.2 Kết quả nghiên cứu về tác dụng của pháp GĐ-103…….1 Kết quả nghiên cứu các triệu chứng lâm sàng …………… 93 3.2 Kết quả nghiên cứu mét sè chỉ tiêu cận lâm sàng………… 95 3.3 Tác dụng không mong muốn của pháp GĐ-103 107 Chương 4: BÀN LUẬN 4.1 CĂN CỨ ĐỂ XÂY DỰNG PHÁP GĐ-103……………….2 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM…………….1 Kết quả nghiên cứu độc tính cấp của bài thuốc GĐU-103 111 4.2 Kết quả nghiên cứu độc tính bán trường diễn của bài thuốc GĐU-103………………………………………….1 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐU-103 đến tình trạng chung và cân nặng thỏ…………………………………………….2 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐU-103 nên chức năng cơ quan tạo máu…………………………………………………….3 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐU-103 đối với một số chỉ tiêu sinh hóa máu, mô bệnh học đánh giá chức năng gan, thận thỏ 113 4.4 Đánh giá phản ứng kích ứng da, niêm mạc của bài thuốc 117 GĐX-103 4.1 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐX-103 trên da thỏ…………….2 Ảnh hưởng của thuốc GĐX-103 trên niêm mạc của chuột nhắt trắng ……………………………….3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TRÊN LÂM SÀNG……….1 Đặc điểm chung của nhóm đối tượng trong nghiên cứu 120 4.1 Đặc điểm về tình trạng phơi nhiễm, tuổi, giới và thành phần 120 4.2 Đặc điểm về bệnh lý kèm theo…………………………….2 Kết quả nghiên cứu tác dụng giải độc của pháp GĐ-103 123 4.1 Cải thiện các triệu chứng lâm sàng.2 Thay đổi các chỉ tiêu cận lâm sàng.4 TÁC DỤNG KHÔNG MONG MUỐN CỦA PHÁP GĐ-103 139 4.5 HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI…………………………………. 140 KẾT LUẬN………………………………………………… 141 KIẾN NGHỊ.

143 TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng số Tên bảng Trang Bảng 1.1 LD50 của 2,3,7,8-TCDD đối với một số loài động vật 6 Bảng 2.1 Đánh giá tính điểm cho 2 triệu chứng ban đỏ và phù nề… 46 Bảng 2.2 Cách xếp loại và tính điểm kích ứng da……………….3 Giá trị tham chiếu một số chỉ số huyết học…………….4 Phương pháp định lượng, giá trị tham chiếu một số chỉ số hóa sinh máu………….5 Các đồng phân độc của nhóm PCDD và PCDF.6 Điểm các triệu chứng lâm sàng trước và sau điều trị… 64 Bảng 3.1 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐU-103 đến cân nặng thỏ 70 Bảng 3.2 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐU-103 đến số lượng HC 71 Bảng 3.3 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐU-103 đến nồng độ huyết sắc tố 71 Bảng 3.4 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐU-103 đến hematocrit… 72 Bảng 3.5 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐU-103 đến thể tích trung bình hồng cầu………………………………………… 72 Bảng 3.6 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐU-103 đến số lượng tiểu 73 cầu Bảng 3.7 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐU-103 đến số lượng BC 73 Bảng 3.8 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐU-103 đến số lượng bạch cầu trung tính…………………………………… 74 Bảng 3.9 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐU-103 đến bạch cầu lympho 74 Bảng 3.10 Ảnh hưởng của bài thuốc GĐU-103 đến hoạt độ AST 75 Bảng 3.