TÁC ĐỘNG CỦA GIA TĂNG CÁC BIỆN PHÁP KỸ THUẬT ĐẾN XUẤT KHẨU THỦY SẢN VIỆT NAM

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI ------------------------- DOÃN NGUYÊN MINH TÁC ĐỘNG CỦA GIA TĂNG CÁC BIỆN PHÁP KỸ THUẬT ĐẾN XUẤT KHẨU THỦY SẢN VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Hà Nội, Năm 2024 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI ------------------------- DOÃN NGUYÊN MINH TÁC ĐỘNG CỦA GIA TĂNG CÁC BIỆN PHÁP KỸ THUẬT ĐẾN XUẤT KHẨU THỦY SẢN VIỆT NAM Chuyên ngành : Kinh doanh thương mại Mã số : 9340121 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: 1. LÊ THỊ VIỆT NGA 2. ĐỖ THỊ BÌNH Hà Nội, Năm 2024 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của luận án Với 1 triệu km2 vùng đặc quyền kinh tế biển và 3.260 km đường bờ biển, điều kiện địa lý và tự nhiên cho phép Việt Nam phát triển mạnh mẽ về khai thác, nuôi trồng và xuất khẩu nhóm hàng thủy sản.

Số liệu của VASEP cho thấy, thủy sản có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế, ổn định xã hội và chính trị tại Việt Nam, theo đó, trong năm 2023, ngành thủy sản tạo việc làm cho hơn 4 triệu lao động, chiếm 5% tổng lượng sản xuất quốc nội và chiếm 9-10% tổng kim ngạch XK quốc gia (VASEP, 2023). Do đó, chiến lược phát triển thủy sản của Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 xác định ngành thủy sản được là ngành kinh tế mũi nhọn của Việt Nam, và được chính phủ đặc biệt quan tâm, thường xuyên tạo các hành lang pháp lý, các chính sách và chương trình hỗ trợ cho hoạt động sản xuất và xuất khẩu thủy sản. Các nỗ lực của chính phủ và doanh nghiệp Việt Nam đã giúp ngành thủy sản đạt được một số thành tựu nhất định, cụ thể, từ năm 1995 đến năm 2023, nuôi trồng thủy sản Việt nam tăng từ 415 nghìn tấn lên 9.2 triệu tấn, trong đó tập trung trọng điểm vào các sản phẩm như tôm và cá tra (Tổng cục hải quan, 2023). Ngành thủy sản Việt Nam cũng đang phát triển theo hướng bền vững, tăng nuôi trồng, giảm đánh bắt, năm 2023, sản lượng khai thác thủy sản đạt 3.8 triệu tấn và sản lượng nuôi trồng thủy sản đạt hơn 5.

Đồng thời, trong giai đoạn 1995-2023, kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam tăng 12 lần từ 758 triệu USD lên 9.2 tỷ USD, bao phủ 162 thị trường, trong đó xuất khẩu trọng điểm sang thị trường thuộc các quốc gia, khu vực phát triển như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, Australia, Anh, Canada và Nga (Tổng cục hải quan, 2023) Ngoài những tiềm lực sẵn có, ngành thủy sản Việt Nam còn có cơ hội mở rộng thị trường thông qua các hiệp định thương mại tự do đã được chính phủ ký kết. Tính đến tháng 12 năm 2023, Việt Nam đang có 16 hiệp định thương mại tự do có hiệu lực, bao phủ dòng thương mại đối với hơn 60 quốc gia, chiếm gần 90% tổng GDP toàn cầu (Trung tâm WTO, 2023). Các hiệp định thương mại tự do gỡ bỏ hàng rào thuế quan, từ đó tạo cơ hội mở rộng và tiếp cận thị trường đối với các doanh nghiệp, cũng như củng cố khả năng cạnh tranh của sản phẩm thủy sản xuất khẩu Việt Nam. Tuy nhiên, các hiệp định thương mại tự do cũng đưa ra thách thức cho doanh nghiệp thủy sản Việt Nam, khi các quốc gia trên thế giới có xu hướng sử dụng các biện pháp kỹ thuật thế chỗ cho các hàng rào thuế quan trong các hoạt động kiểm soát thương mại (Bacchetta & Berverelli, 2018).

Xu hướng này đặc biệt rõ ràng ở nhóm hàng thực phẩm như thủy 1 sản, do có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của người tiêu dùng và an toàn vệ sinh môi trường. Vì vậy, xuất khẩu thủy sản của các quốc gia trên thế giới nói chung và của Việt nam nói riêng đang phải đối mặt với sự gia tăng về cả số lượng và cường độ các biện pháp kỹ thuật (Curzi và cs. Xu hướng gia tăng biện pháp kỹ thuật đối với nhóm hàng thủy sản được thể hiện rõ ràng thông qua số liệu công bố bởi UNCTAD (2022), theo đó, mặt hàng thủy sản phải đối mặt với số lượng biện pháp kỹ thuật nhiều gấp 2.5 lần so với nhóm hàng công nghiệp, đồng thời số lượng này liên tục gia tăng với tốc độ tăng trưởng trong khoảng 10% đến 11.2% từ năm 2010, cũng như các quy định ngày càng có tính chất phức tạp và yêu cầu ngày càng cao. Đây là một xu hướng mới trong chính sách thương mại quốc tế và là sản phẩm tất yếu của quá trình tự do hóa toàn cầu.

Các doanh nghiệp và hiệp hội xuất khẩu thủy sản Việt Nam hiện nay đã có các nỗ lực nhằm đáp ứng các yêu cầu của quốc gia nhập khẩu, tuy nhiên, trong các năm gần đây, số lượng các lô hàng vi phạm còn ở mức tương đối cao (Chỉ thị số 9/CT- TTg, 2018). Từ đó cho thấy, trong bối cảnh gia tăng ngày càng nhanh về số lượng và cường độ của biện pháp kỹ thuật đối với nhóm hàng thủy sản, các biện pháp thích ứng truyền thống không còn phù hợp trong bối cảnh hiện nay, mà các doanh nghiệp Việt Nam cần một nhóm biện pháp thích ứng mới, giải quyết trực tiếp sự gia tăng về số lượng và cường độ các biện pháp kỹ thuật. Các biện pháp thích ứng với gia tăng biện pháp kỹ thuật có vai trò quan trọng, giúp doanh nghiệp đáp ứng được các yêu cầu biện pháp kỹ thuật ngày càng nhiều, giảm thiểu rủi ro sản phẩm thủy sản bị từ chối, trả lại hoặc tiêu hủy, từ đó đảm bảo tính ổn định và sự phát triển hoạt động kinh doanh của doanh nghiêp thủy sản Việt Nam, thúc đẩy kim ngạch xuất khẩu của ngành đạt yêu cầu đề ra theo chiến lược của chính phủ. Tuy nhiên, các biện pháp thích ứng với gia tăng biện pháp kỹ thuật chỉ hiệu quả, khi được xây dựng dựa trên nền tảng là sự hiểu biết về tác động của gia tăng biện pháp kỹ thuật đến xuất khẩu.

Hiện nay, các nghiên cứu về lý thuyết đang đề xuất các luận điểm thiếu thống nhất về tác động của gia tăng biện pháp kỹ thuật đến xuất khẩu nói chung và xuất khẩu thủy sản nói riêng (Fugazza, 2013; Vanzetti và cs. Trong đó, một số khung lý thuyết cho thấy sự xuất hiện của các biện pháp kỹ thuật tạo thêm chi phí sản xuất cho doanh nghiệp, đồng thời sự gia tăng về số lượng biện pháp kỹ thuật tạo hiệu ứng cộng dồn, chồng chéo, tạo rào cản đối với doanh nghiệp xuất khẩu (Fugazza, 2013; Vanzetti và cs. Ngược lại, 2 các khung lý thuyết của Bratt, (2017a) Marette & Beghin (2007b) cho thấy, sự gia tăng các biện pháp kỹ thuật sẽ có cả các tác động tích cực và tiêu cực đến xuất khẩu thông qua việc điều tiết các yếu tố về sản xuất và nhu cầu của người tiêu dùng. Ngoài ra, các nghiên cứu thực nghiệm hiện nay chỉ tập trung vào biện pháp kỹ thuật nói chung, các nghiên cứu đánh giá tác động của sự gia tăng về cường độ và số lượng biện pháp kỹ thuật đến thương mại còn hạn chế, chưa tạo được nền tảng cho các nghiên cứu đề xuất giải pháp thích ứng.

Các luận điểm trên cho thấy rằng, về phương diện thực tiễn, các nghiên cứu về tác động của gia tăng biện pháp kỹ thuật đến xuất khẩu thủy sản Việt Nam là cần thiết, nhằm tạo nền tảng lý thuyết và thực nghiệm cho hoạt động xây dựng biện pháp thích ứng với xu hướng này. Việc xây dựng và áp dụng biện pháp thích ứng với gia tăng biện pháp kỹ thuật là vấn đề mấu chốt, giúp đảm bảo tính ổn định và bền vững của hoạt động xuất khẩu thủy sản, hướng tới việc thực hiện mục tiêu đề ra trong Chiến lược phát triển thủy sản đến năm 2030 nhằm phát triển ngành thủy sản thành ngành kinh tế mũi nhọn, góp phần thúc đẩy kinh tế, giữ ổn định chính trị, xã hội của Việt Nam. Do đó, việc nghiên cứu tác động của gia tăng biện pháp kỹ thuật và đề xuất giải pháp thích ứng với các tác động này là điều cần thiết. Về phương diện khoa học, cần có các nghiên cứu thực nghiệm với mục tiêu lượng hóa tác động của gia tăng biện pháp kỹ thuật đến xuất khẩu để làm rõ các nhận định mâu thuẫn về mặt lý thuyết, cũng như làm nền tảng cho các nghiên cứu trong tương lai.

Từ đó có thể thấy, nghiên cứu luận án “Tác động của gia tăng các biện pháp kỹ thuật đến xuất khẩu thủy sản Việt Nam” có tính cấp thiết nhằm đánh giá tác động của gia tăng các biện pháp kỹ thuật đến xuất khẩu thủy sản Việt Nam, từ đó đề xuất giải pháp giúp các doanh nghiệp thích ứng được với sự gia tăng biện pháp kỹ thuật, thúc đẩy xuất khẩu thủy sản Việt nam; cũng như bổ sung vào khoảng trống nghiên cứu về lý thuyết và thực nghiệm trong lĩnh vực. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích của luận án là đánh giá tác động của gia tăng biện pháp kỹ thuật đến xuất khẩu thủy sản, phân tích thực trạng thích ứng với tác động của gia tăng các biện pháp kỹ thuật đến xuất khẩu thủy sản của các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản của Việt Nam và đề xuất các giải pháp thích ứng để thúc đẩy xuất khẩu thủy sản của các doanh nghiệp Việt Nam. Nhiệm vụ nghiên cứu 3 Luận án xác định những mục tiêu nghiên cứu cụ thể cần đạt được bao gồm: - Thứ nhất, luận giải và làm rõ được cơ sở lý luận về tác động của gia tăng các biện pháp kỹ thuật đối với xuất khẩu thủy sản.

Trong đó, làm rõ được vấn đề gia tăng các biện pháp kỹ thuật đối với xuất khẩu thủy sản, xác định và giải thích được cơ chế tác động và mô hình đánh giá tác động của gia tăng các biện pháp kỹ thuật đối với xuất khẩu thủy sản, luận giải được những biện pháp thích ứng với sự gia tăng các biện pháp kỹ thuật đến xuất khẩu thủy sản. - Thứ hai, phân tích được thực trạng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam, thực trạng gia tăng các biện pháp kỹ thuât tác động đến xuất khẩu thủy sản Việt Nam; đo lường và phân tích được tác động của gia tăng các biện pháp kỹ thuật đến xuất khẩu thủy sản Việt Nam; cũng như phân tích và đánh giá được thực trạng thích ứng với tác động của gia tăng các biện pháp kỹ thuật đến xuất khẩu thủy sản của các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam.