Luận án tiến sĩ Luật học: Hoàn thiện pháp luật về trưng cầu ý dân ở Việt Nam hiện nay

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI NCS: PHAM HONG DIEN CHUYEN NGANH: HIEN PHAP Mã số: 9.102 LUẬN ÁN TIEN SĨ LUẬT HOC Hà Nội, tháng 12/2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI NCS: PHAM HONG DIEN HOAN THIEN PHAP LUAT VE TRUNG CAU Y DAN O VIET NAM HIEN NAY CHUYEN NGANH: HIEN PHAP Mã số: 9.102 LUẬN ÁN TIEN SĨ LUAT HOC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Tô Văn Hoà Hà Nội, tháng 12/2022 LOI CAM ON Bang su biét on va kinh trọng, tôi xin gửi lời cam ơn đến: Ban Giám hiệu, khoa Sau Đại học, Khoa Pháp luật Hành chính — Nhà nước thuộc Trường Đại học Luật Hà Nội và tập thể Thầy, Cô giáo đã nhiệt tình giảng dạy và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong những năm học tập tại trường. Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn và lời cảm ơn sâu sắc tới PGS.TS Tô Văn Hòa, người thầy đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ tận tình tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài luận án. Tôi xin được chân thành cảm ơn đến GS. TS Thái Vĩnh Thắng, TS Trần Thái Dương đã tạo điều kiện thuận lợi, cung cấp tư liệu và nhiệt tình đóng góp ý kiến cho tôi trong quá trình nghiên cứu.

Cảm ơn lãnh đạo cơ quan cùng bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, khích lệ, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu khoa học. Mặc dù đã cố gắng rất nhiều, nhưng luận án không tránh khỏi những thiếu sót. Tác giả kính mong nhận được sự đóng góp ý kiến của quí Thầy/Cô giáo trong hội đồng khoa học, bạn bè và đồng nghiệp đề hoàn thiện luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn! DANH MỤC TU VIET TAT — Quốc hội: QH Uỷ ban Thường vụ Quốc hội: UBTVQH pwaoSe9t Hội đồng nhân dân: HĐND Uỷ ban nhân dân: UBND Trưng cầu ý dân: TCYD Luật Trưng cầu ý dân: LTCYD Dân chủ trực tiếp: DCTT Dân chủ đại diện: DCDD Cộng hoà xã hội chủ nghĩa: CHXHCN 10.

Xã hội chủ nghĩa: XHCN 11. Khiếu nại tố cáo: KNTC MỤC LỤC 0 W7. Tính cấp thiết của đề tài.- -:-sc©sSkSE E9 x2E1EE111111111111111 11111111 xe. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận AN.

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án. Những điểm mới của luận án.- --2- 2c + ©S£SE£EE£EE£EE£EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEErkrrkerkers 6 6.Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án. Kết cầu của luận án gỒm:.e, 7 NOI DUNG 8 CHUONG 1: TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU DE TÀI.

Tình hình nghiên cứu về đề tài luận án 8 1. Tinh hình nghiên cứu nước ngoài về dân chủ trực tiếp và trưng cau ý dân. Tình hình nghiên cứu trong nước về dân chủ trực tiếp và trưng câu ý dân. Đánh giá tong quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Luận án.

Các vấn dé đã được giải quyết trong các công trình nghiên cứn. Các vấn đề đặt ra để luận án giải QUuYVEl ooccecceccescescescesesessessessessessessessessesseeees 25 1. Mục tiêu, cơ sở lý thuyết của đề tai 26 SN a4. 27 Kết luận chương 1 29 CHUONG 2: NHỮNG VAN ĐÈ LÝ LUẬN VE TRƯNG CÂU Ý DÂN VÀ PHÁP LUAT TRUNG CAU Ý DAN 30 2.

Những van dé lý luận về dân chủ trực tiếp và trưng cầu ý dân. Khái quát về sự ra đời và phát triển của dân chủ trực tiếp và trưng câu ý dân30 2. Khái niệm, đặc điểm của TCYD và ý nghĩa của TCYD đối với tiễn trình thực /18/128/. Phân loại trưng câu ý dẬN.-- 5+ + SE E2 EEE21121122112112111211211 11x 1 reg 37 2.

Trưng câu ý dân là quyên hiến định của công đân. Những vấn đề lý luận về pháp luật trưng cầu ý dân 61 2. Khái niệm, đặc điểm của pháp luật trưng câu ý dân. Vai trò của pháp luật trưng câu ÿ AGN.

Yêu cầu đối với pháp luật trưng cầu ý dân 63 2. Yêu câu về mặt hình tÏiứC. YEU CGU VE NGI CUIG angg. Các diéu kiện đảm bảo thi hành qui định pháp luật về TCYD.

Pháp luật trưng cầu ý dân ở một số quốc gia 86 2. Qui định của pháp luật TCYD và thực tiễn TCYD ở một số quốc gia trên thé 2. Một số kinh nghiệm cho Việt Nam trong xây dựng pháp luật và tổ chức thực hiện TCYiD.-©-+2©c2E122E12221221122112211211121112112111112112 2e 107 Kết luận chương 2 110 CHƯƠNG 3: THUC TRẠNG PHÁP LUẬT TRƯNG CAU Ý DAN Ở VIỆT NAM 111 3. Thực trạng cơ sở pháp lý về TCYD 111 3.

Qui định của pháp luật về TCYD trong Sắc lệnh 63/SL-CTN/1945 và các bản Hiến phápD. Nhận xét chế định pháp luật TCYD qua các bản Hién pháp. Nội dung của Luật Trưng cầu ý dân 2015 118 3. Sự ra đời của Luật Trưng câu ý AGN 2015.

Nội dung cơ bản của Luật Trưng cẩu ý dân năm 2015. Đánh giá thực trạng các qui định của Luật Trưng cau ý dân 2015. Thực tiễn thi hành pháp luật trưng cẩu ý dân ở Việt Nam.------ 142 Kết luận chương 3 147 CHƯƠNG 4: MOT SO GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUAT VE TRUNG CAU Ý DÂN TRONG DIEU KIỆN HIỆN NAY Ở VIỆT NAM. Quan điểm, yêu cầu và phương hướng hoàn thiện pháp luật về trưng cầu ý dân 149 4.

Quan điểm hoàn thiện pháp luật về trưng câu ý dân. Yêu cau hoàn thiện pháp luật về trưng cẩu ý dân. Phương hướng hoàn thiện pháp luật trưng câu ý dân. Giải pháp hoàn thiện pháp luật trưng cầu ý dân 163 4.

Hoàn thiện các qui định pháp luật về trưng cầu ý dân.2 Hoàn thiện cơ chế pháp lý thực thi pháp luật trưng câu ý dân 168 Kết luận chương 4 179 TÀI LIỆU THAM KHẢO 185 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Là một hình thức của dân chủ trực tiếp, trưng cầu ý dan (TCYD) có lich sử tồn tại hàng nghìn năm trong hệ thống pháp luật của các quốc gia có truyền thống dân chủ. Ngày nay, rất nhiều quốc gia đã và đang sử dụng TCYD như một phương thức thực hiện va đảm bảo quyền tham gia trực tiếp của công dân vào công việc của đất nước. Có thể nói, TCYD là một chế định hiến pháp quan trọng dé các quốc gia xây dựng và thực thi nền dân chủ (DC) của mình.

Với phương châm phát huy hơn nữa quyền làm chủ của nhân dân, nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa (CHXHCN) Việt Nam đã từng bước hoàn thiện cơ chế pháp lý tạo điều kiện cho nhân dân tham gia tích cực vào công việc của đất nước. Trong tất cả các bản Hiến pháp, TCYD được ghi nhận là một hình thức dân chủ trực tiếp (DCTT) dưới các tên gọi khác nhau. Những qui định của Hiến pháp nước ta về TCYD cũng thể hiện mong muốn của Nhà nước trong việc tạo cơ chế cho nhân dân thực hành và phát huy quyền làm chủ trực tiếp của mình. Trong bối cảnh tông kết 15 năm thực hiện hai bản chiến lược đầu tiên trong lĩnh vực xây dựng pháp luật và cải cách tư pháp cùng với Chương trình tổng thé cải cách hành chính 2011-2020 ở nước ta, yêu cầu hoàn thiện pháp luật về DCTT nói chung, pháp luật TCYD nói riêng thật sự cần thiết, vừa có tính thời sự trước mắt, vừa có tính chiến lược lâu dài, thể hiện sự đổi mới trong nhận thức lý luận của Đảng và Nhà nước ta về thực hành dân chủ trong điều kiện mới.

Hai trụ cột cơ bản của các cải cách nêu trên và của Hiến pháp năm 2013 chính là công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con nguoi, quyén công dân và cai cach tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước theo nguyên tắc phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước giữa các cơ quan thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp trong Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam. Quyền được TCYD là quyền hiến định của công dân, một trong các quyền chính trị quan trọng nhất đề thực hành DCTT; đồng thời góp phần bé khuyết cho những hạn chế của nền dân chủ đại điện trong Nhà nước pháp quyền ở nước ta. Hiểu một cách khái quát, TCYD là việc các cơ quan nhà nước có thẩm quyền đưa phương án giải quyết vấn đề quan trọng của đất nước để nhân dân quyết định thông qua việc bỏ phiếu tán thành hoặc không tán thành. Với tỉnh thần đó, Luật Trưng cầu ý dân (LTCYD) được QH nước CHXHCN Việt Nam khóa XIII trong kỳ hop thứ 10 đã thông qua vào ngày 25 tháng 11 năm 2015.

Tuy nhiên ké cả trước va sau khi LTCYD ra đời, thực tiễn đời sống chính tri của nước ta đã và đang đặt ra rất nhiều vấn đề cấp thiết, ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn vong của chế độ, cũng như lợi ích chính đáng của nhân dân mà cơ chế dân chủ đại diện chưa giải quyết một cách thỏa đáng, cần thiết phải để nhân dân quyết định một cách trực tiếp thông qua các cuộc TCYD. Đó là những vấn đề liên quan đến sáp nhập các đơn vị hành chính, giải quyết tranh chấp về địa giới hành chính giữa một số địa phương, về chủ trương phát triển kinh tế xã hội với việc bảo đảm an sinh xã hội, môi trường, van dé thu hồi đất đai. Nổi bật như việc sáp nhập tỉnh Hà Tây vào Hà Nội, cơ quan đại diện đã quyết định mà không chú ý đến ý kiến của người dân khiến lòng dân ly tán; dự án Bauxite ở Tây Nguyên, trong quá trình vận hành, khai thác đã gây ra nhiều bất đồng trong việc đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội cũng như hậu quả môi trường, môi sinh và vấn đề an ninh quốc phòng; sự cố Fomorsa và dự luật thành lập đặc khu kinh tế Phú Quốc hay tranh chấp về địa giới hành chính giữa thành phó Đà Nẵng và tỉnh Thừa Thiên Huế liên quan đến mũi Cửa Khẻm. cũng như hàng loạt các van đề nóng bỏng về việc thu hồi đất nông nghiệp để xây dựng các công trình kinh tế - xã hội dẫn đến công tác khiếu kiện kéo dài, gây bất 6n không nhỏ đến tình hình an ninh, chính trị của nhiều địa phương.

Những thực tiễn đặt ra yêu cầu cần thiết phải tổ chức các cuộc TCYD, ở những cấp độ và qui mô khác nhau nhăm tạo điều kiện để người dân được nói tiếng nói, nguyện vọng của mình nhằm bảo vệ những lợi ích thiết thực nhất liên quan đến quyền lợi chính đáng của mình. Thực tiễn cuộc sống đã đặt ra nhu cầu TCYD, LTCYD đã có sẵn nhưng đến nay chúng ta chưa tổ chức được cuộc TCYD nào. Nguyên nhân do Luật không có tính khả thi hay các điều kiện dé tổ chức TCYD chưa sẵn sàng?