Nghiên cứu tìm năng đất đai, nguồn nước và mô hình sản xuất nông nghiệp nhằm khai thác hiệu quả kinh tế cao một số vùng úng trũng Đồng bằng Sông Hồng

ww Dak Supine aie -PThat tbo: co eranquae Srisrg ưa Thay Gr ` Hog, Điển + Wag 634.6 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP I - HÀ NỘI NGUYỄN ÍCH TÂN NGHIÊN CỨU TIỀM NĂNG ĐẤT ĐAI, NGUỒN NƯỚC VÀ XÂY DỰNG MÔ HÌNH SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP NHẰM KHAI THÁC CÓ HIỆU QUẢ KINH TẾ CAO MỘT SỐ VÙNG ÚNG TRŨNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG CHUYÊỀN NGÀNH: CẢI TẠO ĐẤT VÀ THUY NONG MÃ SỐ: 4-01 - 07 2 LUAN AN TIEN Si NONG NGHIEP Người hướng đẫn khoa học: 1- GS. HÀ HỌC NGÔ 2- PGS. ĐÀO CHÂU THƯ HÀ NỘI - 2000 LỜI CÁM ƠN Trong quá trình nghiên cứu, thực hiện để tài, tôi luôn nhận được sự giúp đỡ tạo điêu kiện thuận lợi của Bộ môn Thuỷ nông Canh tác, Khoa Quản lý Đất đai, Khoa Sau đại học, Phòng Phân tích trung tâm - trường Đại học Nông nghiệp I- Hà Nội; Trung tâm tư liệu khí tượng thuỷ văn, Tổng cục Khí tượng. Tôi xin chân thành cám ơn sự giúp đỡ quí báu đó.

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với sự giúp đỡ, hướng dẫn của cố Giáo sư Tiến sĩ Lê Duy Thước. Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với sự hướng dẫn và giúp đỡ tận tình về mọi mặt của Giáo sư Tiến sĩ Hà Học Ngô. Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với sự hướng dẫn và giúp đỡ của Phó giáo sự Tiến sĩ Đào Châu Thu. Tác giả xin chân thành cám ơn Tiến sĩ Tô Phúc Tường, Bộ phận Khoa học đất và nước, Viện nghiên cứa lúa Quốc tế (IRRI), Phó giáo sự Tiến sĩ Phạm Ngọc Dũng, Phó giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Đức Quý, và các cán bộ giảng dạy, cán bộ nghiên cứa khoa học trong và ngoài trường đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài.

Tác giả xin chân thành cám ơn sự cộng tác giúp đỡ, tạo điều kiện của lãnh đạo và cán bộ thuộc Uỷ ban nhân dân, Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Phòng Địa chính, Phòng Thuỷ lợi, Công ty Khai thác Thuỷ nông các huyện Châu Giang (Hưng Yên), Cẩm Bình (Hải Dương), Mê Linh (Vĩnh Phúc), Duy Tiên và Kim Bảng (Hà Nam) Tác giả xin chân thành cám ơn các hộ nông dân ở các địa phương đã cộng tác trong quá trình thực hiện để tài này. Nhân địp này, xin chân thành cám ơn những người thân trong gia đình đã luôn tạo điêu kiện, giúp đỡ, khích lệ tôi trong quá trình làm luận án. NGUYEN ICH TÂN LO! CAM DOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Người viết cam đoan Veen— Nguyén Ich Tan MỤC LỤC M6 DAU Trang: Tính cấp thiết của đề tài.

1 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài. 1 Mục tiêu nghiên cửu. no cu 62 Ow 08 5 Chuong 1: TONG QUAN NGHIEN CUU 1⁄1: Đất úng trũng ngập nước trên thế giới. Các mô hình sản xuất nông nghiệp trên vùng đất úng trũng ngập nước trên thể giới.

Đất úng trũng ngập nước ở Việt Nam. Các mô hình sản xuất nông nghiệp trên vùng đất úng trũng, ngập nước ở Việt Nam. 32 Chương 2: NỘI DƯNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Nội dung nghiền cứu,.

ị c {nen nà sẽ ven 47 2. Vùng và khu vực nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. 48 Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN Sal.

Đánh giá tiềm năng đất đai, nguồn nước ở một số vùng úng trũng đồng bằng sông Hồng. Tiểm năng đất dai, nguồn nước ở vùng úng trũng Phụng Công, Châu Giang, Hưng Yên. Tiém nang dat dai, nguồn nước vùng úng trũng Bạch Trữ, Mê Linh, Vĩnh Phúc. Tiểm năng đất đai, nguồn nước ở vùng úng trũng Yên Bắc, Duy Tiên, Hà Nam.

Thử nghiệm xây dựng các mô hình nông nghiệp đa canh trên một số vùng đất úng trũng đồng bằng sông Hồng. Cơ sở khoa học của việc xây dựng các mô hình nông nghiệp 3. Điều kiện thử nghiệm các mô hình nông nghiệp đa canh. Thiết kế mô hình.

Kết quả thử nghiệm các mô hình. 101 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ. 131 ye 133 TAI LIEU THAM KHẢO. TINH CAP THIET CUA DE TAI Vùng đất trũng đồng bằng sông Hồng trước đây bị úng ngập nghiêm trọng phải bỏ hoá vụ mùa.

Mấy chục năm qua, để giải quyết vấn đề tự túc lương thực, Nhà nước đã đâu tư hàng nghìn tỷ đồng xây dựng các hệ thống thuỷ lợi nhằm đảm bảo tưới tiêu, chống ting đưa vùng úng trững vào sản xuất hai vụ lúa/năm. Từ đó, biện pháp chống úng đã trở thành thường xuyên trong sản xuất lúa vụ mùa, chỉ phí rất tốn kém và luôn bị động trước sự diễn biến thất thường của thời tiết. Mặc dù vậy năm nào cũng có diện tích lúa vụ mùa bị ngập úng và gây thiệt hại ở các mức độ khác nhau. Sản xuất lúa vụ mùa ở vùng úng trũng nói chung không mang lại hiệu quả kinh tế như mong muốn, đời sống người dân trong vùng thấp, chậm được cải thiện hơn so với nhân dân ở các vùng khác của đồng bằng sông Hồng.

Do vậy đề tài "Nghiên cứu tiềm năng đất đai, nguồn nước và xây dựng mô hình sản xuất nông nghiệp nhàm khai thác có hiệu quả kinh tế cao một số vùng úng trũng đồng bàng sông Hồng” theo hướng da dạng hoá cây trồng, vật nuôi, xây dựng nền nông nghiệp sinh thái bền vững thích nghi với điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội vùng úng trũng đã trở thành yêu cầu cần thiết của thực tế sản xuất hiện nay. Ý NGHĨA LÝ LUẬN VÀ THỰC TIẾN CỦA ĐỀ TÀI - Về mặt lý luận: Biện pháp tiêu nước sản xuất lúa vụ mùa ở vùng úng trũng đến nay không còn sức thuyết phục cao vì trong nhiều năm qua năng suất lúa mùa đạt thấp, không ổn định, có năm bị mất trắng vì úng ngập nên hiệu quả kinh tế sản xuất lúa vụ mùa thấp, không thuyết phục được người nông dân đầu tư thâm canh như các vùng khác. Mac dau, hệ số tiêu thiết kế 5-6 1/s/ha nhưng trên thực tế hầu hết chỉ đạt 3-4 l/s/ha nên khi mưa 3 ngày max 300mm ứng với tân suất mưa thiết kế 10%, các công trình tiêu nước hoạt động 7 ngày liền thì mức nước mới trở lại bình thường. Do đó, dẫu ngập úng vào giai đoạn sinh trưởng nào những vùng ngập sâu từ 60-80cm cây lúa vẫn bị thiệt hại, làm giảm đáng kể, thậm chí có thể mất trắng ở giai đoạn sinh trưởng dinh dưỡng, khi cây lúa còn thấp cây.

Mấy chục năm qua, Nhà nước đã đầu tư hàng nghìn tỷ đồng để đâu tư xây dựng hệ thống thuỷ lợi và vẫn theo hướng này các nhà nghiên cứu hoạch định chính sách, những người làm công tác thuỷ lợi có chiều hướng đầu tư mở rộng, xây dựng mới các hệ thống tiêu để nâng hệ số tiêu nhằm đáp ứng nhu cầu tiêu, giảm tác hại của ngập úng. Mặt khác, việc tiêu nước ra sông biển đã lãng phí nguồn tài nguyên nước ngọt quý giá đối với phát triển sản xuất nông nghiệp và môi trường sống của chúng ta mà còn uy hiếp đến sự an toàn của hệ thống đê chống lũ lụt dọc theo các con sông vì khi úng ngập trùng với thời kỳ nước lũ dâng cao ở các triển sông. Phát triển sản xuất nông nghiệp trên vùng đất úng trũng không theo hướng đổ nước ra sông biển rất tốn kém và bị động để sản xuất lúa vụ mùa trên đây mà dựa trên chiến lược khai thác thích nghỉ với điều kiện ngập úng trên đồng ruộng, không đối đầu đây bất ngờ của mưa bão hàng năm, chung sống với ngập úng, đầu tư khoa học kỹ thuật, cơ sở vật chất cần thiết để khai thác tiểm năng đất đai, nguồn nước trên cơ sở đa dạng hoá cây trồng, vật nuôi để đảm bảo sản xuất nông nghiệp bền vững có hiệu quả kinh tế cao ở vùng úng trũng là mục tiêu nghiên cứu được chon cho dé tai nay. - Vé mặt thực tiễn: Trước đây, để phòng chống thiên tai phục vụ sản xuất các thế hệ nối tiếp nhau của dân tộc ta đã đắp đê và tôn đê lên cao, nhiều địa điểm lòng sông cao hơn mặt ruộng.

Để sản xuất lương thực bằng bất cứ giá nào, thậm chí không tính hiệu quả kinh tế nên vùng úng trũng được thiết kế xây dựng hệ thống kênh tiêu, trạm bơm tiêu để sản xuất 2 vụ lúa với khẩu hiệu "Nghiêng đồng đổ nước ra sông". Đến nay, do sự đầu tư của Nhà nước nên tất cả các vùng úng trũng đều nằm trong vùng khống chế tiêu, nhưng tình trạng ngập úng vẫn xẩy ra, đe doa sản xuất lúa vụ mùa. Kết quả vùng úng trũng sản xuất một lúa cho thu hoạch, một vụ bấp bênh, hiệu quả kinh tế của việc đầu tư thấp, đời sống nhân dân trong vùng chậm được cải thiện. Theo tính toán thống kê trong 18 năm, từ năm 1970 - 1987 có 15 năm bị ngập úng, có 3 năm gân như không ngập úng là 1976 - 1977 - 1978.

Tính bình quân trong 9 năm từ 1970 - 1980, ở 7 tỉnh đồng bằng sông Hồng vào vụ lúa mùa đã bị ngập úng 176.900 ha và thời kỳ 1982 - 1987 là 108. Trong diện tích bị úng ngập gần 24% diện tích bị thiệt hại hoàn toàn (Viện quy hoạch và TKNN, 1993 [84]). Để khắc phục thiên tai, phòng chống ngập lụt, các cơ quan nghiên cứu khoa học, các nhà khoa học đã nghiên cứu đưa ra nhiều giải pháp khác nhau và đã có kết quả nhất định. Biện pháp phòng tránh mưa bão, ngập lụt, khắc phục sản xuất lúa vụ mùa bấp bênh bằng biện pháp chuyển vụ lúa mùa này sang cấy vụ lúa hè thu cũng chưa đảm bảo chắc chắn, gặp khó khăn về thời vụ, lao động, không mang lại hiệu quả kinh tế với những năm úng ngập đến sớm.

- Biện pháp để chét trên lúa vụ đông xuân mới thu hoạch, thời gian để chét khoảng 55- 60 ngày, có thể đạt năng suất 0,8 - 1,0 tấn/ha đã tạo ra sản lượng lương thực đáng kể, góp phần giải quyết tình thế ở thời điểm thiếu lương thực. - Biện pháp chọn tạo, nhập nội những giống lúa có khả năng chống chịu điều kiện úng với các chỉ tiêu chính đặt ra: chịu được mức nước sâu cao, chịu được thời gian ngập nước lâu như những giống U9, U17, IR42, Mashuri,. Biện pháp này có hiệu quả đối với những năm mưa muộn khi lúa đã cao cây, không giải quyết được úng ngập vào giai đoạn lúa đẻ nhánh, cây lúa còn thấp cây.