Luận án tiến sĩ dược học: Thành phần hóa học và tác dụng sinh học của cây Chùa dù (Elsholtzia penduliflora W. W. Smith)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN DƯỢC LIỆU HOÀNG THỊ DIỆU HƯƠNG NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ MỘT SỐ TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CÂY CHÙA DÙ (Elsholtzia penduliflora W. Smith) LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƯỢC HỌC HÀ NỘI, 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN DƯỢC LIỆU HOÀNG THỊ DIỆU HƯƠNG NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ MỘT SỐ TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CÂY CHÙA DÙ (Elsholtzia penduliflora W. Smith) LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƯỢC HỌC CHUYÊN NGÀNH: Dược liệu - Dược học cổ truyền MÃ SỐ: 9720206 Người hướng dẫn khoa học: 1. Lê Thị Kim Vân HÀ NỘI, 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.

Đỗ Thị Hà và TS. Lê Thị Kim Vân. Các số liệu, kết quả trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ một công trình nào khác. Tác giả luận án NCS.

Hoàng Thị Diệu Hương LỜI CẢM ƠN Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án này, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ quý báu của các Thầy Cô giáo, các nhà khoa học cùng bạn bè, đồng nghiệp và gia đình. Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới PGS. Đỗ Thị Hà và TS. Lê Thị Kim Vân, những người Thầy đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo, giúp đỡ và hỗ trợ tôi hết mình trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Tôi xin chân thành cảm ơn PGS. Nguyễn Minh Khởi - Viện trưởng Viện Dược liệu đã động viên tinh thần và tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận án này. Tôi xin trân trọng cảm ơn các đồng nghiệp tại Khoa Hóa Phân tích Tiêu chuẩn, Khoa Hóa Thực vật, Khoa Tài nguyên Dược liệu và các Khoa Phòng của Viện Dược liệu đã nhiệt tình giúp đỡ, tạo điều kiện và cộng tác giúp tôi hoàn thành công trình này. Cuối cùng, tôi xin gửi lời cám ơn sâu sắc tới gia đình, người thân và bạn bè đã động viên, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu, học tập và hoàn thành luận án.

Một lần nữa, tôi xin chân thành cảm ơn những sự giúp đỡ quý báu đó! NCS. Hoàng Thị Diệu Hương MỤC LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ DANH MỤC CÁC BẢNG ĐẶT VẤN ĐỀ. TỔNG QUAN VỀ CHI Elsholtzia Willd. Vị trí phân loại.

Đặc điểm thực vật, phân bố và sinh thái. Thành phần hóa học. Một số hợp chất khác. Tác dụng sinh học.

Tác dụng chống viêm, giảm đau. Tác dụng chống ung thư. Tác dụng chống oxy hóa. Tác dụng kháng khuẩn.

Tác dụng kháng virus. Tác dụng bảo vệ tim mạch. Tác dụng điều trị bệnh Alzheimer. Một số tác dụng khác.

Công dụng trong y học cổ truyền. Công dụng trong y học cổ truyền thế giới. Công dụng trong y học cổ truyền Việt Nam. TỔNG QUAN VỀ LOÀI CHÙA DÙ (Elsholtzia penduliflora W.

Đặc điểm thực vật, sinh thái và phân bố của Chùa dù. Thành phần hóa học của Chùa dù. Acid phenolic và các hợp chất phenolic khác. Triterpenoid và phytosterol.

Tác dụng sinh học của Chùa dù. Công dụng của Chùa dù trong y học cổ truyền. TỔNG QUAN VỀ VIÊM VÀ UNG THƯ. Khái niệm viêm.

Nguyên nhân gây viêm. Phân loại viêm. Các chất trung gian hóa học gây viêm. Khái niệm ung thư.

Phân loại ung thư. Các yếu tố nguy cơ gây ung thư. Vai trò của viêm trong ung thư. NGUYÊN VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

NGUYÊN VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU. Nguyên liệu nghiên cứu. Thuốc thử, hóa chất, dung môi. Dụng cụ, máy móc và thiết bị nghiên cứu.

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU. Về hoá học. Về tác dụng sinh học. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Phương pháp nghiên cứu thành phần hóa học. Phương pháp xác định hàm lượng và thành phần tinh dầu. Phương pháp định tính các nhóm chất. Phương pháp chiết xuất, phân lập và xác định cấu trúc của các hợp chất.

Phương pháp nghiên cứu tác dụng dược lý. Phương pháp đánh giá tác dụng gây độc tế bào trên một số dòng tế bào ung thư in vitro. Phương pháp nghiên cứu tác dụng chống viêm in vitro. Xử lý số liệu.

ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU. Địa điểm nghiên cứu thành phần hóa học. Địa điểm nghiên cứu tác dụng dược lý. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VỀ THÀNH PHẦN HOÁ HỌC. Kết quả xác định hàm lượng và thành phần của tinh dầu. Kết quả định tính các nhóm hợp chất hữu cơ. Chiết xuất và phân lập các hợp chất.

Phân lập các hợp chất. Xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất phân lập. Hợp chất EP1. Hợp chất EP2.

Hợp chất EP3 (chất mới). Hợp chất EP4 (chất mới). Hợp chất EP5 (chất mới). Hợp chất EP6 (chất mới).

Hợp chất EP7 (chất mới). Hợp chất EP8 (chất mới). Hợp chất EP9. Hợp chất EP10.

Hợp chất EP11. Hợp chất EP12 (chất mới). Hợp chất EP13. Hợp chất EP14.

Hợp chất EP15. Hợp chất EP16. Hợp chất EP17. Hợp chất EP18.

Hợp chất EP19. Hợp chất EP20. Hợp chất EP21. Hợp chất EP22.

Hợp chất EP23. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TÁC DỤNG SINH HỌC. Kết quả đánh giá tác dụng chống viêm in vitro của các cao chiết và hợp chất tinh khiết phân lập được. Ảnh hưởng của các cao chiết và các hợp chất tinh khiết đến khả năng sống sót của tế bào RAW 264.

Kết quả đánh giá mức độ ức chế sản sinh PGE2 của các cao chiết và các hợp chất tinh khiết. Ảnh hưởng của cao chiết và các hợp chất tinh khiết tiềm năng lên mức độ biểu hiện mARN của COX-2. Kết quả đánh giá tác dụng gây độc tế bào ung thư in vitro của các cao chiết và hợp chất tinh khiết. Kết quả đánh giá tác dụng gây độc tế bào trên dòng tế bào ung thư A549 và MCF-7 của các cao chiết và hợp chất tinh khiết.

Kết quả đánh giá tác dụng gây độc tế bào trên dòng tế bào ung thư A549, MCF-7, HepG2, K562 của cao chiết và các hợp chất tiềm năng theo nồng độ. VỀ THÀNH PHẦN HÓA HỌC. VỀ TÁC DỤNG SINH HỌC. VỀ ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI .145 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT STT Phần viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt 1 1 H-NMR Proton Nuclear Magnetic Phổ cộng hưởng từ hạt nhân Resonance Spectroscopy proton 2 13 C-NMR Carbon-13 Nuclear Magnetic Phổ cộng hưởng từ carbon 13 Resonance Spectroscopy 3 A549 Tế bào ung thư phổi ở người 4 ABTS 2,2′-Azino-bis(3- ethylbenzothiazolin-6-sulfonic acid) 5 Ac Acetyl 6 AChE Acetylcholinesterase 7 ADN Deoxyribonucleic acid Acid deoxyribonucleic 8 AGS Tế bào ung thư biểu mô dạ dày người 9 Api Apinofuranosyl 10 Ara Arabinopyranosyl 11 ATCC American Type Culture Collection 12 CC50 Half-maximal cytotoxic Nồng độ gây độc tối đa 50% concentration 13 CD3OD Methanol 14 CDCl3 Chloroform 15 COSY 1 H–1H Correlation Spectroscopy Phổ COSY 16 COX Cyclooxygenase 17 DCM Dichloromethane 18 DEPT Distortionless Enhancement by Polarization Transfer 19 DMEM Dulbecco's Modified Eagle Medium 20 DMSO Dimethyl sulfoxid 21 DPPH 2,2-Diphenyl-1-picrylhydrazyl 22 EC50 Half maximal effective Nồng độ có hiệu quả tối đa concentration 50% 23 ELISA Enzyme-linked immunosorbent Miễn dịch hấp thụ liên kết với assay enzym 24 ESI-MS Electrospray Ionisation - Mass Phổ khối ion hóa phun mù Spectrometry điện tử 25 EtOAc Ethyl acetate 26 EtOH Ethanol 27 FBS Fetal bovine serum Huyết thanh thai bò 28 Fuc Fucopyranosyl 29 Gal Galactopyranosyl 30 GC-MS Gas Chromatography Mass Sắc ký khí khối phổ Spectrometry 31 Glc Glucopyranosyl 32 GlcA Glucuronic acid 33 HCV Hepatitis C Virus Virus viêm gan C 34 HepG2 Tế bào ung thư gan ở người 35 HIV Human Immunodeficiency Virus Virus gây suy giảm miễn dịch người 36 HMBC Heteronuclear Multiple Bond Phổ tương quan dị hạt nhân đa Correlation liên kết 37 HR-ESI-MS High-resolution electrospray Phổ khối phân giải cao ion ionisation mass spectrometry hóa phun mù điện tử 38 HSQC Heteronuclear Single Quantum Phổ tương tác dị hạt nhân Coherence lượng tử đơn 39 HT29 Tế bào ung thư biểu mô tuyến trực tràng người 40 IC50 Half-maximal inhibitory Nồng độ ức chế tối đa 50% concentration 41 IL-1β Interleukin-1β 42 IL-6 Interleukin-6 43 iNOS Inducible Nitric Oxide Synthase 44 J Hằng số tương tác (đơn vị là Hz) 45 K562 Tế bào bệnh bạch cầu nguyên bào tủy người 46 LD50 Median Lethal Dose Liều gây chết 50% 47 LPS Lipopolysaccharide 48 MAPK Mitogen - activated protein kinase Protein kinase được hoạt hóa bằng mitogen 49 mARN Messenger ARN ARN thông tin 50 MB49 Tế bào ung thư biểu mô bàng quang người 51 MCF-7 Tế bào ung thư vú ở người 52 MDA-MB Tế bào ung thư biểu mô tuyến 231 vú ở người 53 MeOH Methanol 54 MGC803 Tế bào ung thư biểu mô dạ dày người 55 MIC Minimal Inhibitory Concentration Nồng độ ức chế tối thiểu 56 MS Mass Spectrometry Phổ khối 57 MTT 3-(4,5-Dimethylthiazol-2-yl)-2,5- Diphenyltetrazolium Bromide 58 m/z Mass to charge ratio Tỉ lệ khối lượng/điện tích 59 NF-kB Nuclear Factor-kappa B Yếu tố nhân kappa B 60 NMR Nuclear Magnetic Resonance Cộng hưởng từ hạt nhân 61 NO Nitric oxide 62 NOESY Nuclear Overhauser Effect Spectroscopy 63 NXB Nhà xuất bản 64 PBS Dung dịch muối đệm phosphat 65 PC3 Tế bào ung thư tuyến tiền liệt 66 PG Prostaglandin 67 PGE2 Prostaglandin E2 68 ppm Part per million Phần triệu 69 Rha Rhamnopyranosyl 70 RI Retention Index Chỉ số lưu 71 RPMI Roswell Park Memorial Institute 72 ROESY Rotating-Frame Overhauser Enhancement Spectroscopy 73 ROS Reactive Oxygen Species Các gốc oxy hóa hoạt động 74 RT-PCR Real-Time Polymerase Chain Phản ứng khuếch đại gen Reaction 75 STT Số thứ tự 76 TLC Thin-layer chromatography Sắc ký lớp mỏng 77 TLTK Tài liệu tham khảo 78 TNF-α Tumor Necrosis Factor –alpha Yếu tố hoại tử khối u alpha 79 UV Ultra violet Tử ngoại 80 v/v Volume / volume Thể tích / thể tích 81 Xyl Xylopyranosyl 82 δ Độ dịch chuyển hóa học (đơn vị là ppm) DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ Hình 1.

Cấu trúc hóa học của các hợp chất flavon (1-49) trong chi Elsholtzia Willd. Cấu trúc hóa học của các dẫn chất flavon (50-54) trong chi Elsholtzia Willd. Cấu trúc hóa học của các hợp chất flavonol (55-71) trong chi Elsholtzia Willd. Cấu trúc hóa học của các hợp chất flavanon (72-80) trong chi Elsholtzia Willd.

Cấu trúc hóa học của các hợp chất flavonoid khác (81-85) trong chi Elsholtzia Willd. Cấu trúc hóa học của các hợp chất triterpenoid (86-101) trong chi Elsholtzia Willd.