Luận án tiến sĩ dược học: Nghiên cứu thực vật học, hóa học và tác dụng sinh học cây hế mọ (Psychotria prainii)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN DƢỢC LIỆU TRẦN PHI HÙNG NGHIÊN CỨU VỀ THỰC VẬT, THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ MỘT SỐ TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CÂY HẾ MỌ (Psychotria prainii H.) LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƢỢC HỌC Hà Nội - 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN DƢỢC LIỆU TRẦN PHI HÙNG NGHIÊN CỨU VỀ THỰC VẬT, THÀNH PHẦN HÓA HỌC VÀ MỘT SỐ TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA CÂY HẾ MỌ (Psychotria prainii H.) LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƢỢC HỌC Chuyên ngành: Dƣợc liệu - Dƣợc học cổ truyền Mã số: 9720206 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Trọng Thông 2. Lê Việt Dũng Hà Nội - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Trọng Thông và PGS.

Lê Việt Dũng. Các số liệu, kết quả trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ một công trình nào khác. Tác giả luận án NCS. Trần Phi Hùng LỜI CẢM ƠN Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án này, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ quí báu của các thầy cô giáo, các nhà khoa học thuộc mọi lĩnh lực cùng đồng nghiệp, bạn bè và gia đình.

Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS. Nguyễn Trọng Thông và PGS. Lê Việt Dũng, những người thầy đã tận tình hướng dẫn, hết lòng chỉ bảo và tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo, Phòng Quản lý Khoa học và Đào tạo - Viện Dược liệu; Đảng ủy, Ban Giám đốc Bệnh viện Y học cổ truyền đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu.

Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới: - PGS. Đỗ Thị Hà - Viện Dược liệu - PGS. Phương Thiện Thương - Viện Dược liệu - ThS. Nguyễn Quỳnh Nga - Viện Dược liệu - ThS.

Đậu Thùy Dương - Đại học Y Hà Nội Đã đóng góp những ý kiến quí báu cho tôi khi thực hiện luận án này. Cuối cùng, tôi xin gửi lời cám ơn sâu sắc đến những người thân trong gia đình, bạn bè đã ủng hộ và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Một lần nữa, tôi xin chân thành cảm ơn những sự giúp đỡ quý báu đó! NCS. Trần Phi Hùng MỤC LỤC DANH MỤC BẢNG DANH MỤC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ ĐẶT VẤN ĐỀ.

1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN. THỰC VẬT HỌC. Vị trí phân loại, đặc điểm thực vật và phân bố của chi Psychotria L. Vị trí phân loại, đặc điểm thực vật và phân bố của Hế mọ.

THÀNH PHẦN HÓA HỌC. Thành phần hóa học của một số loài thuộc chi Psychotria L. Thành phần hóa học Hế mọ. CÔNG DỤNG VÀ TÁC DỤNG SINH HỌC.

Công dụng của một số loài thuộc chi Psychotria L. theo y học cổ truyền. Tác dụng sinh học của một số loài thuộc chi Psychotria L. Công dụng và một số tác dụng sinh học của Hế mọ.

HỘI CHỨNG RUỘT KÍCH THÍCH. 41 Chƣơng 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. NGUYÊN VẬT LIỆU, TRANG THIẾT BỊ NGHIÊN CỨU. Động vật thí nghiệm.

Thuốc thử, hóa chất, dung môi. ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU. Nghiên cứu thực địa. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm.

PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Nghiên cứu về thực vật học. Nghiên cứu về hóa học. Nghiên cứu tác dụng sinh học.

Phương pháp xử lý số liệu thống kê. 56 Chƣơng 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. THỰC VẬT HỌC. Thẩm định tên khoa học.

Đặc điểm hình thái thực vật. Đặc điểm giải phẫu. Đặc điểm bột dược liệu lá, thân, rễ. THÀNH PHẦN HÓA HỌC PHẦN TRÊN MẶT ĐẤT CÂY HẾ MỌ.

Định tính các nhóm chất hữu cơ. Chiết xuất và phân lập các hợp chất. Xác định cấu trúc hóa học các hợp chất phân lập. TÁC DỤNG SINH HỌC.

Tác dụng của cao nước Hế mọ trên nhu động ruột. Tác dụng của cao nước Hế mọ trên mô hình gây hội chứng ruột kích thích trên động vật thực nghiệm. Tác dụng chống viêm của các chất phân lập được từ phần trên mặt đất cây Hế mọ trên mô hình gây ức chế sự tạo thành NO. 113 Chƣơng 4: BÀN LUẬN.

VỀ THỰC VẬT HỌC. Kết quả định tính. Kết quả phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất. VỀ TÁC DỤNG SINH HỌC.

Tác dụng chống viêm in vitro của các chất phân lập từ phần trên mặt đát Hế mọ trên mô hình ức chế sản sinh NO trong tế bào RAW 264. Tác dụng của cao nước Hế mọ trên hội chứng ruột kích thích. 123 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 136 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ABTS 2,2′-Azino-bis(3-ethylbenzothiazoline-6-sulphonic acid) Ac Aceton AChE Acetylcholinesterase ADN Acid deoxyribonucleic APG Angiosperm Phylogeny Group BChE Butyrylcholinesterase BuOH Butanol CC Column Chromatography (sắc ký cột) CMC Carboxymethyl cellulose COX Cyclooxygenase cs.

Cộng sự DCM Dichloromethan DEPT Distortionless Enhancement by Polarization Transfer DMEM Dulbecco’s Modified Eagle’s Medium DMSO Dimethyl sulphoxide DOPAC 3,4-Dihydroxyphenylacetic acid DPPH 1,1-Diphenyl-2-picrylhydrazyl đnc. Điểm nóng chảy ED50 Effective Dose 50% (liều có tác dụng 50%) Electron Spray Ionization Mass Spectrometry (phổ khối lượng ion ESI-MS hóa phun mù điện tử) EtOAc Ethyl acetat EtOH Ethanol FBS Fetal bovine serum (huyết thanh thai bò) Glc Glucose HCRKT Hội chứng ruột kích thích Human immunodeficiency virus (virut gây suy giảm miễn dịch ở HIV người) HMBC Heteronuclear Multiple Bond Correlation (phổ tương tác dị hạt nhân qua nhiều liên kết) Heteronuclear Single Quantum Coherence (phổ tương tác dị hạt HSQC nhân qua một liên kết) High-performance liquid chromatography (sắc ký HPLC lỏng hiệu năng cao) HSV Herpes simplex virus (virut Herpes) IC50 Inhibitory concentration 50% (nồng độ ức chế 50%) IR Infrared (phổ hồng ngoại) LPS Lipopolysaccharide MAO Monoamine oxidase mARN Messenger Acid Ribonucleic (ARN thông tin) Michigan Cancer Foundation-7 (human breast adenocarcinoma MCF-7 cell line/tế bào ung thư vú) Me Methyl (CH3) n-Hx n-hexan NMDA receptor N-methyl-D-aspartate receptor NMR Nuclear Magnetic Resonance (phổ cộng hưởng từ hạt nhân) NO Nitric oxyde P. Psychotria POP Prolyl oligopeptidase SD Standard Deviation (độ lệch chuẩn) STT Số thứ tự TLC Thin Layer Chromatography (sắc ký lớp mỏng) TLTK Tài liệu tham khảo TNF-α Tumor necrosis factor-alpha (yếu tố hoại tử khối u-α) TT Thuốc thử UV Ultra-violet (phổ tử ngoại) DANH MỤC BẢNG STT Tên bảng Trang 1 Bảng 1. Các hợp chất pyrrolidinoindolin trong chi Psychotria 9 2 Bảng 1.

Các hợp chất polypyrrolindinoindolin trong chi Psychotria 10 3 Bảng 1. Các hợp chất β-carbolin có khung B1 trong chi Psychotria 10 4 Bảng 1. Các hợp chất β-carbolin có khung B2 trong chi Psychotria 11 Bảng 1. Các hợp chất β-carbolin có cấu tạo theo khung B3 trong 5 13 chi Psychotria 6 Bảng 1.

Các hợp chất β-carbolin khác trong chi Psychotria 14 7 Bảng 1. Các indol alcaloid khác trong chi Psychotria 15 Bảng 1. Các hợp chất quinolin và isoquinolin có khung emetin 8 16 trong chi Psychotria Bảng 1. Các hợp chất quinolin và isoquinolin khác trong chi 9 17 Psychotria 10 Bảng 1.

Các hợp chất monoterpen trong chi Psychotria 18 11 Bảng 1. Các sesquiterpen trong chi Psychotria 19 12 Bảng 1. Các triterpenoid trong chi Psychotria 21 13 Bảng 1. Các steroid trong chi Psychotria 22 14 Bảng 1.

Các saponin trong chi Psychotria 23 15 Bảng 1. Các quinon trong chi Psychotria 24 16 Bảng 1. Các coumarin trong chi Psychotria 25 17 Bảng 1. Các flavonoid trong các loài thuộc chi Psychotria 26 18 Bảng 1.

Các hợp chất phenolic từ loài P. Công dụng của các loài thuộc chi Psychotria 28 20 Bảng 1. Một số tác dụng của các loài thuộc chi Psychotria 37 Bảng 2. Bảng tóm tắt mô hình nghiên cứu tác dụng phục hồi của 21 51 cao Hế mọ trên chuột có HCRKT bằng dầu mù tạt Bảng 2.

Bảng tóm tắt mô hình nghiên cứu tác dụng bảo vệ của cao 22 53 Hế mọ trên chuột gây HCRKT bằng dầu mù tạt 23 Bảng 2. Các chỉ số đại thể đại tràng 54 24 Bảng 2. Chỉ số vi thể đại tràng 54 25 Bảng 3. Kết quả định tính các nhóm chất bằng phản ứng hóa học 65 26 Bảng 3.

Dữ kiện phổ 1H-NMR và 13C-NMR của hợp chất 1 70 27 Bảng 3. Dữ kiện phổ 1H-NMR và 13C-NMR của hợp chất 2 78 28 Bảng 3. Dữ kiện phổ 1H-NMR và 13C-NMR của hợp chất 3 79 29 Bảng 3. Dữ kiện phổ 1H-NMR và 13C-NMR của hợp chất 4 81 30 Bảng 3.

Dữ kiện phổ 1H-NMR và 13C-NMR của hợp chất 5 82 31 Bảng 3. Dữ kiện phổ 1H-NMR và 13C-NMR của hợp chất 6 84 32 Bảng 3. Dữ kiện phổ 1H-NMR và 13C-NMR của hợp chất 7 86 33 Bảng 3. Dữ kiện phổ 1H-NMR và 13C-NMR của hợp chất 8 88 34 Bảng 3.

Dữ kiện phổ 1H-NMR và 13C-NMR của hợp chất 9 90 35 Bảng 3. Dữ kiện phổ 1H-NMR và 13C-NMR của hợp chất 10 92 Bảng 3. Ảnh hưởng của cao nước Hế mọ trên độ di động của than 36 93 hoạt trong lòng ruột Bảng 3. Ảnh hưởng của thuốc đến sự hấp thu nước từ lòng ruột 37 94 vào máu Bảng 3.

Ảnh hưởng của thuốc đến sự hấp thu điện giải từ lòng 38 95 ruột vào máu 39 Bảng 3. Ảnh hưởng của thuốc nghiên cứu lên cân nặng chuột 96 Bảng 3. Ảnh hưởng của thuốc trên độ di động của than hoạt trong 40 97 lòng ruột tại thời điểm 20 phút sau khi chuột uống than hoạt 41 Bảng 3. Ảnh hưởng của thuốc trên chỉ số đại thể 98 42 Bảng 1.

Ảnh hưởng của thuốc trên điểm chỉ số đại thể 99 43 Bảng 3. Ảnh hưởng của thuốc trên chỉ số vi thể 100 44 Bảng 3. Ảnh hưởng của thuốc nghiên cứu lên cân nặng chuột 105 Bảng 3. Ảnh hưởng của thuốc trên độ di động của than hoạt trong 45 106 lòng ruột tại thời điểm 20 phút sau khi chuột uống than hoạt 46 Bảng 3.

Ảnh hưởng của thuốc trên chỉ số đại thể 107 47 Bảng 3. Ảnh hưởng của thuốc trên điểm chỉ số đại thể 108 48 Bảng 3. Ảnh hưởng của thuốc trên chỉ số vi thể 109 Bảng 3. Kết quả thử tác dụng ức chế giải phóng NO của các chất 49 114 phân lập từ phần trên mặt đất cây Hế mọ 50 Bảng 4.

Các chất phân lập được từ Hế mọ 118 51 Bảng 4. Tác dụng chống viêm ruột của các flavonoid 130 DANH MỤC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ STT Tên hình vẽ, sơ đồ Trang 1 Hình 1. Cây Hế mọ 7 2 Hình 1. Khung polypyrrolindinoindolin 8 3 Hình 1.

Khung emetin 15 Hình 1. Công thức cấu tạo của hai hợp chất diterpenoid phân lập từ 4 19 P.