Biện pháp tích cực hóa hoạt động tiếp nhận của học sinh trong giờ học tác phẩm văn chương ở PTTH

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI I Trịnh Xuân Vũ NHỮNG BIỆN PHÁP TÍCH CỰC HÓA HOẠT ĐỘNG TIẾP NHẬN CỦA HỌC SINH TRONG GIỜ HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƢƠNG Ở NHÀ TRƢỜNG PHỔ THÔNG TRUNG HỌC Chuyên ngành: Phƣơng pháp giảng dạy văn học Mã số : 5.02 Luận án phó tiến sĩ khoa học Sƣ phạm-Tâm lý Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: Giáo sƣ Phan Trọng Luận Hà Nội - 1993 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT 1. PT Phổ thông 2. PTTH Phổ thông trung học 3. Tpvc Tác phẩm văn chƣơng 4.

PTCS Phổ thông cơ sở 8. NXB GD Nhà xuất bản Giáo dục 9. Sđd Sách đã dẫn 10 Sgk Sách giáo khoa 11. HN Hà Nội 12.

UBKHKT tp HCM Ủy ban khoa học kỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh 13. TTHL Trung tâm học liệu 14. XB Xuất bản 15. KHVN Khoa học Việt Nam 16.

TLđd Tài liệu đã dẫn 17. NXB ST Nhà xuất bản Sự thật 18. Lhnb Lƣu hành nội bộ 19. NXB VH Nhà xuất bản Văn hóa 20.

NXB Vh Nhà xuất bản Văn học 21. NXB KHXH Nhà xuất bản Khoa học xã hội 1 A- PHẦN MỞ ĐẦU Tên đề tài : "Những biện pháp tích cực hóa hoạt động tiếp nhận của học sinh trong giờ học tpvc ở nhà trƣờng PTTH" I. Tính cấp thiết của đề tài 1. Cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện nay đang đòi hỏi nhà trƣờng phải đổi mới phƣơng pháp dạy học.

Nếu nhìn lại lịch sử phát triển của khoa học thì nhất là từ những năm 30 của thế kỷ này, nhiều chuyên ngành khoa học, kể cả khoa học tự nhiên và xã hội đã tiến nhanh từ giai đoạn mô tả lên giai đoạn mô tả - cấu trúc. Vì thế, ngay từ bấy giờ nhiều chuyên ngành khoa học tự nhiên và xã hội đã đạt đƣợc những thành tựu đáng kể (1). Sự bùng nổ thông tin và các cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật đã và đang diễn ra ngày một mạnh mẽ trên phạm vi toàn cầu. Tâm lý, nhận thức cũng nhƣ nhu cầu, năng lực, trí tuệ và thể chất con ngƣời v.

đã có nhiều thay đổi. Tất cả đang đòi hỏi một hệ quy chiếu mới, một thang giá trị mới đặc biệt là một phƣơng pháp khoa học mới cho mỗi chuyên ngành. Nhà trƣờng, lí luận dạy học cũng nhƣ phƣơng pháp giảng dạy văn học đã và đang đứng trƣớc một yêu cầu đổi mới về phƣơng pháp. Thực tiễn nhà trƣờng PTTH đang yêu cầu nâng cao chất lƣợng dạy học : Đã nhiều năm nay tình trạng "thầy chán dạy, trò chán học" môn văn ở nhà trƣờng cấp 2 và cấp 3 PTTH vẫn đang kéo dài.

Đã có nhiều cách giải thích hiện tƣợng này. Có ý kiến thì cho rằng đó là do sự "xuống cấp" của đời sống xã hội về đời sống vật chất cũng nhƣ tinh thần. Có ý kiến thì quy cho chƣơng trình và Sgk đã đƣa vào nhà trƣờng những tp non yếu về văn 2 chƣơng, nghệ thuật và buộc ngƣời giáo viên phải truyền đạt những tri thức quá hạn hẹp, sơ lƣợc;lỗi thời và xa lạ với học sinh. Những tri thức ấy đã trở nên nhàm chán vì nó đƣợc nói đi nói lại nhiều lần suốt từ lớp 6 đến lớp 12 và giờ văn nhiều khi cũng na ná nhƣ giờ sử, giờ đạo đức và giờ chính trị.

Sự "xuống cấp" về chất lƣợng giảng dạy môn văn vẫn đang là một nỗi lo lắng của nhà trƣờng PTTH và toàn xã hội. Mặt khác, đã gần một thế kỷ nay, phƣơng pháp dạy học nói chung, phƣơng pháp dạy học tpvc nói riêng ở nhà trƣờng PTTH nƣớc ta ít có gì thay đổi về cơ bản. Đến nay chƣơng trình, sgk đã "cải cách" nhiều lần, nhƣng phƣơng pháp thì vẫn cũ, nhất là ở nhà trƣờng PTTH. Sự đổi mới về phƣơng pháp giảng dạy văn chƣơng đi và đang trở thành một yêu cầu bức bách.

Ý thức về hiệu năng của phƣơng pháp mới ở nhà trƣờng ngày nay : Theo cách nhìn bao quát nhất, thì con ngƣời cũng là một "thực thể phƣơng pháp", một "hữu thể đi tìm phƣơng pháp" để biến "vật tự nó" thành "vật cho ta". Sự tiến hóa từ "con ngƣời tiền sử" đến "con ngƣời thánh triết" thực chất chỉ là sự tiến hóa của phƣơng pháp và cách thức mà con ngƣời dùng để tác động vào giới tự nhiên, xã hội cũng nhƣ bản thân mình (2). Trong tiến trình lịch sử, phƣơng pháp luôn luôn thay đổi để phù hợp với đối tƣợng mà nó hƣớng tới. Vì vậy, muốn giảng dạy có phƣơng pháp, muốn đào tạo có hiệu quả, thì các nhà sƣ phạm, các nhà giáo phải hiểu biết các qui luật của giới tự nhiên, của xã hội cũng nhƣ chính bản thân con ngƣời.

Đó là những cơ sở khoa học để ngƣời T có thể tìm ra những phƣơng pháp thích hợp tác động vào chủ thể cũng nhƣ vào khách thể nhằm đem lại những hiệu 3 quả mong muốn. Do sử dụng những quan điểm mới nhƣ thế về phƣơng pháp mà nhà trƣờng ngày nay đã và đang đạt đƣợc những hiệu quả ngày càng cao trong dạy học và giáo dục từ tiểu học, trung học đến đại học. Còn hoạt động dạy học ở nhà trƣờng cũ về cơ bản là một hoạt động theo hệ phƣơng pháp cũ. Bởi vậy trong các giờ học, kể cả giờ học tpvc, "thực thể" trò chƣa đƣợc chú ý đúng mức, nhất là nhu cầu và khả năng biến "vật tự nó" thành "vật cho ta" của họ.

Mối liên hệ giữa thực thể trò với giới tự nhiên, xã hội và bản thân con ngƣời cũng chƣa đƣợc quan tâm đầy đủ, Nhƣng chính tiềm năng để tích cực hóa hoạt động tiếp nhận của mọi cá thể - trò lại là ở đó. Hiệu quả đào tạo ở nhà trƣờng cũ còn thấp là do thiếu những quan niệm nhƣ vậy. Ý thức đƣợc điều cấp thiết đó, đề tài này đã hƣớng vào con đƣờng phát huy tính năng động của bản thân chủ thể - tr. Lịch sử vấn đề nghiên cứu Vào những năm 20 hồi đầu thế kỷ này khi "giảng văn" mới hình thành nhƣ một môn học chính thức, thì ngƣời có nhiều công sức đóng góp cho khoa giảng văn đó là Dƣơng Quảng Hàm với cuốn sách "Quốc văn trích diễm" xuất bản 1925.

Trong tp này Dƣơng Quảng Hàm đã "phỏng theo lối bình giảng Âu-Tây" để đƣa ra nhiều biện pháp giảng văn truyền thống mà nhà trƣờng PTTH đến nay vẫn còn sử dụng. Tới những năm 1949-1950, khi giảng dạy tp "Chinh phụ ngâm" của Đoàn Thị Điểm, Đặng Thai Mai cũng đã sử dụng nhiều biện pháp giảng dạy tƣơng đồng với Dƣơng Quảng Hàm. Sau này, từ những năm 50 đến những năm 70 ở miền Nam, nhiều nhà giáo, nhà sƣ phạm đã dựa trên mô hình giảng văn Dƣơng Quảng Hàm để trình bày những cách "giảng luận" 4 "giảng bình". nhƣ "Việt Nam thi văn giảng luận" (1951) của Hà Nhƣ Chi, "Việt Nam văn học giảng bình" (1970) của Phạm Văn Diêu v.

trong giảng dạy tpvc ở nhà trƣờng PTTH. Tiếp tục những cố gắng cải tiến phƣơng pháp giảng văn tại các hội nghị chuyên đề liên tiếp trong những năm 60; từ những năm 70 đến nay, Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng nhƣ các nhà khoa học đã đặt vấn đề cải cách phƣơng pháp dạy học kể cả phƣơng pháp dạy học tác phẩm văn chƣơng. Bộ đã đƣa ra nhiều biện pháp nhƣ "biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo" "thầy chủ đạo, trò chủ động"(1970) hoặc "phát huy vai trò chủ thể của học sinh" (1980) "phát huy tính tích cực của học sinh" v. Nhiều công trình nghiên cứu của các nhà sƣ phạm cũng đã nêu ra những biện pháp khác nhau cho vấn đề này : + Giảng dạy tác phẩm văn học theo loại thể (3) + Xây dựng lại cơ chế giảng văn (4-tr 169) + Tiếp cận lịch sử chức năng trong giảng văn (5-tr 167) + Dạy cái hay cái đẹp trong giảng văn (6) + Phƣơng pháp giảng dạy các tp văn học dân gian (7) v.

Đó là những vấn đề lý luận dạy học, những lý thuyết về phƣơng pháp dạy học kể cả phƣơng pháp dạy học tp nói chung chứ chƣa phải là những biện pháp cụ thể cho một giờ học tpvc ở nhà trƣờng PTTH, nhất là những giờ học có khả năng tích cực hóa hoạt động tiếp nhận của mỗi cá thể trò nhƣ nhiệm vụ của luận án này. Nhiệm vụ của đề tài 1. Đề tài có nhiệm vụ xác định đƣợc cơ sở lí luận và thực tiễn của hoạt động tiếp nhận trong giờ học tpvc ở nhà trƣờng PTTH. Vì thế đề tài đi phải vận dụng những thành" tựu khoa học mới nhất của các chuyên ngành nhƣ : Tâm lí học hoạt động và nhận thức, 5 lí thuyết tiếp cận, lí thuyết hệ thống - cấu trúc và các cách tiếp cận nhƣ lịch sử - chức năng v.

kể cả những quan niệm mới về văn chƣơng, về tpvc, về dạy học và giáo dục v. để làm cơ sở khoa học cho luận án. Mặt khác đề tài còn phải khảo sát thực tiễn giảng dạy tpvc ở nhà trƣờng PTTH làm đối chứng cho giả thuyết tích cực hóa hoạt động tiếp nhận của chủ thể -trò. Nhiệm vụ cuối cùng của luận án là phải đề xuất đƣợc những phƣơng hƣớng cơ bản và nhất là những biện pháp tích cực hóa hoạt động tiếp nhận của chủ thể - trò để thể nghiệm cụ thể trong những giờ học tpvc ở nhà trƣờng PTTH.

Phƣơng pháp nghiên cứu Luận án đã sử dụng phƣơng pháp nghiên cứu, xử lí và phát hiện những tƣ liệu, những thông tin có ích cho đề tài theo quan điểm lịch sử - chức năng và hệ thống cấu trúc nhằm cá thể hóa hoạt động tiếp nhận của chủ thể - trò. Luận án cũng đã sử dụng các phƣơng pháp khảo sát, điều tra và thống kê các biện pháp dạy học tpvc, các hiện tƣợng, các khuynh hƣớng dạy học tpvc trong thực tiễn nhà trƣờng PTTH hiện nay. Ngoài ra cũng đã sử dụng phƣơng pháp thể nghiệm sƣ phạm nhiều giờ học tpvc ở nhiều trƣờng PTTH và PTCS có ghi hình video để kiểm chứng các giả thuyết, minh họa các biện pháp mới và đo lƣờng khả năng tích cực hóa hoạt động tiếp nhận của trò trong những giờ học theo phƣơng pháp mới. Những đóng góp của đề tài 1.

Về lí thuyết, luận án góp thêm những luận cứ khoa học cho phƣơng hƣớng tích cực hóa hoạt động tiếp nhận của chủ thể trò trong giờ học tpvc ở nhà trƣờng PTTH. Đề xuất thêm một vài biện pháp dạy học có khả năng tích cực hóa hoạt động tiếp nhận của trò trong giờ học tpvc ở nhà trƣờng PTTH.