Rèn luyện kĩ năng dạy học tích hợp môn toán ở trường trung học phổ thông - Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục Hà Nội - 2021

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM PHAN BÁ LÊ HIỀN RÈN LUYỆN KĨ NĂNG DẠY HỌC TÍCH HỢP CHO GIÁO VIÊN MÔN TOÁN Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC HÀ NỘI – 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM PHAN BÁ LÊ HIỀN RÈN LUYỆN KĨ NĂNG DẠY HỌC TÍCH HỢP CHO GIÁO VIÊN MÔN TOÁN Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Chuyên ngành: Lý luận và Phƣơng pháp dạy học bộ môn Mã số: 9.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: 1. PHẠM ĐỨC QUANG 2. NGUYỄN THANH HƢNG HÀ NỘI – 2021 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án tiến sĩ “Rèn luyện kĩ năng dạy học tích hợp cho giáo viên môn Toán ở trường Trung học phổ thông” là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện dƣới sự hƣớng dẫn khoa học của PGS. Phạm Đức Quang và PGS.

Nguyễn Thanh Hƣng tại Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam. Những kết quả nghiên cứu đã nêu trong Luận án là trung thực, chƣa từng đƣợc công bố trong bất kì công trình nghiên cứu nào. Các kết quả công bố chung đã đƣợc đồng tác giả cho phép sử dụng đƣa vào luận án. Tác giả Phan Bá Lê Hiền ii LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên, em xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc đến PGS.

Phạm Đức Quang và PGS. Nguyễn Thanh Hƣng, hai Thầy giáo đã tận tình hƣớng dẫn và giúp đỡ em trong suốt quá trình nghiên cứu, hoàn thành luận án. Tác giả xin gửi lời cảm ơn tới các Thầy cô giáo, các nhà Khoa học trong và ngoài Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam đã tạo điều kiện thuận lợi, giúp đỡ và đóng góp những ý kiến quí báu giúp tác giả hoàn thành luận án. Tác giả xin cảm ơn sự giúp đỡ từ Ban Giám đốc, Phòng Trung học Sở Giáo dục và Đào tạo Đắk Lắk, Ban Giám hiệu, Tổ Toán học, các Thầy cô giáo Trƣờng THPT Lê Duẩn và các trƣờng THPT trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk, Đắk Nông, Gia Lai, Kon Tum đã giúp tác giả khảo sát và thực nghiệm luận án.

Đặc biệt, tác giả xin chân thành cảm ơn tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn động viên, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện để tác giả hoàn thành luận án này. Vì nhiều lí do khác nhau nên luận án chắc chắn không tránh khỏi các thiếu sót. Tác giả rất mong muốn nhận đƣợc những ý kiến góp ý, phê bình từ các nhà khoa học và các đồng nghiệp, để công trình của tôi ngày càng đáp ứng tốt hơn thực tiễn giáo dục nƣớc nhà. Hà Nội, ngày.

năm 2021 Tác giả Phan Bá Lê Hiền iii MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC CÁC BẢNG. vii DANH MỤC BIỂU ĐỒ - HÌNH.

viii MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Mục tiêu nghiên cứu. Đối tƣợng, khách thể và phạm vi nghiên cứu.

Giả thuyết khoa học. Nội dung, nhiệm vụ nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận án. Những vấn đề đƣa ra bảo vệ.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Cấu trúc của luận án. 6 Chƣơng 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN RÈN LUYỆN KĨ NĂNG DẠY HỌC TÍCH HỢP MÔN TOÁN Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG.

Một số khái niệm, thuật ngữ liên quan. Về tích hợp và dạy học tích hợp. Tổng quan về các nghiên cứu liên quan đến đề tài. Một số nghiên cứu về dạy học tích hợp.

Một số nghiên cứu về rèn luyện kĩ năng dạy học. Đề xuất các nhóm kĩ năng dạy học tích hợp môn Toán ở THPT. Kết luận chƣơng I. 39 iv Chƣơng 2: TÌM HIỂU THỰC TRẠNG VỀ KĨ NĂNG DẠY HỌC TÍCH HỢP MÔN TOÁN Ở TRƢỜNG THPT.

Mục đích khảo sát. Đối tƣợng và công cụ khảo sát. Nội dung khảo sát đối với giáo viên dạy môn Toán. Phƣơng pháp khảo sát.

Kết quả khảo sát và phân tích. Theo phiếu hỏi. Theo phỏng vấn sâu. Kết luận chƣơng 2.

56 Chƣơng 3: BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG DẠY HỌC THEO HƢỚNG TÍCH HỢP CHO GIÁO VIÊN TOÁN Ở TRƢỜNG THPT. Định hƣớng đề xuất các biện pháp. Đáp ứng đƣợc mục tiêu dạy học Toán ở trƣờng THPT. Đảm bảo tính thống nhất giữa lí thuyết và thực hành.

Các biện pháp đƣa ra phải có tính khả thi và hiệu quả trong điều kiện chƣơng trình các môn học, cũng nhƣ cơ sở vật chất của trƣờng. Các biện pháp sƣ phạm nhằm rèn luyện cho giáo viên môn Toán ở trƣờng THPT kĩ năng dạy học theo hƣớng tích hợp. Biện pháp 1: Giúp giáo viên hiểu về dạy học tích hợp, nhất là kĩ năng DHTH, thông qua tự học, tự rèn luyện là chính. Biện pháp 2: Rèn kĩ năng thiết kế chủ đề tích hợp.

Biện pháp 3: Rèn kĩ năng tổ chức dạy học tích hợp môn Toán thông qua hình thức trải nghiệm. Biện pháp 4: Rèn kĩ năng nghiên cứu chủ đề/bài học tích hợp qua sinh hoạt tổ chuyên môn theo hƣớng nghiên cứu bài học. Kết luận chƣơng 3. 100 Chƣơng 4: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM.

Mục đích, yêu cầu thực nghiệm. Đối tƣợng thực nghiệm. Cách thức thực hiện. Cách thức đánh giá.

Đánh giá kết quả thực nghiệm. Đánh giá định tính. Đánh giá định lƣợng. Kết luận chƣơng 4.

121 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ. 122 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 123 PHỤ LỤC vi DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT Số thứ tự Viết tắt Viết đầy đủ 1 BP Biện pháp 2 CSC Cấp số cộng 3 CSN Cấp số nhân 4 CBQL Cán bộ quản lí 5 CĐ Chủ đề 6 DH Dạy học 7 DHTH Dạy học tích hợp 8 GD Giáo dục 9 GV Giáo viên 10 HĐTN Hoạt động trải nghiệm 11 HS Học sinh 12 KN Kĩ năng 13 MĐ Mô-đun 14 NCS Nghiên cứu sinh 15 SGK Sách giáo khoa 16 SP Sƣ phạm 17 TH Tích hợp 18 THPT Trung học phổ thông 19 TN Thực nghiệm 20 TNSP Thực nghiệm sƣ phạm vii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. Các KNDH môn Toán THPT.

Khác biệt cơ bản giữa mục tiêu DHTH và DH một môn. Các KN DH của B. Các kĩ năng giảng dạy của Hoa Kỳ. Các KN DH của khối EU.

Các KNDHTH môn Toán THPT. Kết quả khảo sát về các KN DHTH môn Toán. Phỏng vấn CBQL về công tác triển khai, khó khăn của GV về DHTH trong nhà trƣờng THPT. Phỏng vấn giáo viên giảng dạy về DHTH môn Toán trong nhà trƣờng THPT.

Thống kê số lƣợng hoạt động thực hành, ví dụ và bài tập chứa. Thống kê số lƣợng hoạt động gợi động cơ vào vấn đề mới chứa. 62 nội dung tích hợp trong SGK hiện hành. Mối liên hệ giữa véc tơ và Vật lí trong CTPT hiện hành.

Định hƣớng xây dựng và tổ chức dạy học chủ đề CSC và CSN. Liệt kê cuộc mua bán kì lạ của nhà toán học và tên trọc phú. Công cụ đánh giá học sinh. Mô tả hoạt động bồi dƣỡng trải nghiệm DHTH môn Toán.

Các bƣớc thực hiện CĐ TH. Các bƣớc thực hiện nghiên cứu bài học/CĐ TH. Thống kê tính hiệu quả của đợt tập huấn. Qui trình tổ chức hoạt động DH CĐ TH.

Quá trình giảng dạy CĐ thống kê và sức khỏe. Thang đánh giá về KN DHTH. Số lƣợng các KN DHTH đƣợc rèn luyện. Kết quả khảo sát KN DHTH trƣớc và sau TN.

117 viii DANH MỤC BIỂU ĐỒ - HÌNH Biểu đồ 2. Các mức độ cần thiết về sử dụng KNDHTH Toán. Những biện pháp rèn luyện mà GV đã lựa chọn để hình thành các kĩ năng DHTH môn Toán ở trƣờng THPT. Nội dung có nhiều cơ hội để dạy học tích hợp, liên môn với môn Toán ở THPT.

Mức độ thực hiện KN DH TH của GV Toán. Tính hiệu quả của đợt tập huấn. Chỉ số BMI cho ngƣời dƣới 20 tuổi. Số lƣợng các KN đƣợc rèn luyện thông qua các chủ đề.

Kết quả đạt đƣợc trƣớc và sau TNSP. Giá trị trung bình đạt đƣợc trƣớc và sau TNSP. Các giai đoạn hình thành kĩ năng. Lí do chọn đề tài Trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại cho thấy quá trình phát sinh, phát triển của Toán học luôn gắn với thực tiễn, gắn với sự phát triển của các lĩnh vực khoa học khác.

Sự tác động lẫn nhau giúp cho Toán học và các khoa học khác luôn phát triển song hành, bổ trợ cho nhau để hoàn thiện. Hơn nữa, do Toán học bắt nguồn từ thực tế nên kết quả nghiên cứu đƣợc luôn hƣớng vào giúp giải quyết các vấn đề nảy sinh từ thực tế để ngày càng phát triển rực rỡ hơn. Theo hƣớng này, Chƣơng trình Giáo dục phổ thông 2018 đã xác định: “Giáo dục toán học hình thành và phát triển cho học sinh những phẩm chất chủ yếu, năng lực chung và năng lực toán học với các thành tố cốt lõi là: năng lực tư duy và lập luận toán học, năng lực mô hình hóa toán học, năng lực giải quyết vấn đề toán học, năng lực giao tiếp toán học, năng lực sử dụng các công cụ và phương tiện học toán; phát triển kiến thức, kĩ năng then chốt và tạo cơ hội để học sinh được trải nghiệm, áp dụng toán học vào đời sống thực tiễn. Giáo dục toán học tạo dựng sự kết nối giữa các ý tưởng toán học, giữa Toán học với các môn học khác và giữa Toán học với đời sống thực tiễn.

Giáo dục toán học được thực hiện ở nhiều môn học như Toán, Vật lí, Hoá học, Sinh học, Công nghệ, Tin học, Hoạt động trải nghiệm,. trong đó Toán là môn học cốt lõi” [8]. Thông tƣ số 20/2018/TT-BGDĐT, ngày 22 tháng 8 năm 2018, của Bộ trƣởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, quy định chuẩn GV cơ sở giáo dục phổ thông, kh ng định r : “ ác ti u chuẩn trong chuẩn nghề nghiệp V trung học thể hiện như các nấc thang nghề mà m i V phải phấn đấu li n tục trong suốt sự nghiệp của m nh”. Để đáp ứng đƣợc chuẩn nghề nghiệp mỗi GV luôn xác định trau dồi kiến thức và rèn luyện KN nghề nghiệp không ngừng, góp phần nâng cao chất lƣợng giáo dục.

Để đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục nƣớc nhà, GV Toán cần biết dạy học tích hợp. Theo đó, các kĩ năng dạy học tích hợp môn Toán là cần thiết với mỗi GV.