Mô hình hoạt động dạy đọc hiểu văn bản ở THPT - Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM NGUYỄN THỊ THU HIỀN MÔ HÌNH HOẠT ĐỘNG CỦA GIÁO VIÊN TRONG DẠY ĐỌC HIỂU VĂN BẢN Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC HÀ NỘI – 2021 1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM NGUYỄN THỊ THU HIỀN MÔ HÌNH HOẠT ĐỘNG CỦA GIÁO VIÊN TRONG DẠY ĐỌC HIỂU VĂN BẢN Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Mã số: 9 14 01 11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC CÁN BỘ HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. NGUYỄN THÀNH THI 2. NGUYỄN THỊ HẠNH HÀ NỘI – 2021 2 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi được hoàn thành với sự hướng dẫn và cố vấn của các nhà khoa học. Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác.

Hà Nội, ngày 26 tháng 12 năm 2021 Tác giả luận án Nguyễn Thị Thu Hiền i LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện luận án tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ của các tập thể và cá nhân. Luận án của tôi được hoàn thành dưới sự hướng dẫn tận tình của PGS.TS Nguyễn Thành Thi, PGS.TS Nguyễn Thị Hạnh và đặc biệt là sự cố vấn của các nhà khoa học: PGS.TS Đỗ Ngọc Thống, PGS.TS Phan Huy Dũng, PGS.TS Nguyễn Văn Kha. Tôi xin bày tỏ tình cảm quý trọng và tri ân sâu sắc đến các cán bộ hướng dẫn, các nhà khoa học đã nhiệt tình chỉ dẫn, định hướng, chia sẻ các tài liệu, các ý kiến hết sức quý báu trong suốt quá trình tôi thực hiện luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban lãnh đạo Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, Phòng Quản lí khoa học, Đào tạo và Hợp tác quốc tế; Ban lãnh đạo Bộ giáo dục và Đào tạo, Vụ Giáo dục Đại học, Vụ Pháp chế; các nhà khoa học, các chuyên gia đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành nhiệm vụ học tập và nghiên cứu trong tình hình khó khăn do đại dịch Covid-19.

Tôi cũng xin được gửi lời cảm ơn chân thành tới các giáo viên đã tích cực hỗ trợ và hợp tác cùng tôi trong suốt quá trình khảo sát và thực nghiệm đề tài luận án. Xin trân trọng cảm ơn các thầy, cô và anh chị em đồng nghiệp đã luôn ủng hộ, chia sẻ công việc cũng như động viên tinh thần trong suốt quá trình viết luận án. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới những người thân trong gia đình cùng anh chị em bạn bè thân thiết đã tận tâm tận lực hỗ trợ ở mọi phương diện, cho tôi động lực mạnh mẽ để vững tin hoàn thành luận án. Với tôi, luận án Tiến sĩ được hoàn thành chính là một niềm hạnh phúc lớn lao, tôi xin thành thật cảm ơn! Hà Nội, ngày 26 tháng 12 năm 2021 Tác giả luận án Nguyễn Thị Thu Hiền ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN I LỜI CẢM ƠN II MỤC LỤC III DANH MỤC BẢNG VII DANH MỤC HÌNH VIII DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT IX MỞ ĐẦU 1 1.

Lý do chọn đề tài 1 2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu 3 3. Mục đích nghiên cứu 32 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 32 5.

Nhiệm vụ nghiên cứu 33 6. Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu 33 7. Giả thuyết khoa học 34 8. Dự kiến đóng góp của luận án 34 9.

Bố cục của luận án 35 CHƯƠNG 1 36 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH HOẠT ĐỘNG CỦA GIÁO VIÊN TRONG DẠY ĐỌC HIỂU VĂN BẢN Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 36 1. Yêu cầu đổi mới dạy học Ngữ văn đáp ứng mục tiêu phát triển năng lực 36 1. Xu thế đổi mới hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực đọc hiểu cho học sinh.

Yêu cầu về dạy học đọc hiểu của chương trình môn học Ngữ văn cấp THPT. Bản chất của đọc hiểu văn bản và mục tiêu của hoạt động dạy học đọc hiểu theo định hướng phát triển năng lực 45 1. Khái niệm “văn bản” và “đọc hiểu văn bản”. Về khái niệm “văn bản”.

Thế nào là “đọc hiểu văn bản”?. Cơ sở của hoạt động dạy học đọc hiểu theo hướng phát triển năng lực. Khái niệm “hoạt động dạy học”. Năng lực đọc hiểu và cấu trúc năng lực đọc hiểu.

Thực trạng hoạt động dạy học đọc hiểu văn bản và yêu cầu về năng lực dạy học đọc hiểu của GV Ngữ văn ở trường trung học phổ thông 63 1. Thực trạng dạy học đọc hiểu văn bản của GV trong nhà trường trung học phổ thông hiện nay. CT và SGK với việc rèn luyện kĩ năng đọc hiểu văn bản văn học. Khảo sát thực trạng dạy và học đọc hiểu văn bản ở THPT.

Chuẩn nghề nghiệp và yêu cầu về năng lực dạy học của giáo viên Ngữ văn. Quan điểm chuẩn hóa nghề nghiệp và khung năng lực của GV. Những năng lực cơ bản của GV trong dạy học đọc hiểu văn bản. Quan niệm về mô hình HĐ và yêu cầu xây dựng mô hình HĐ của GV trong dạy ĐHVB theo định hướng rèn luyện NL cho HS trung học phổ thông 74 1.

Cách hiểu khái niệm “hoạt động” và “mô hình hoạt động”. Yêu cầu của việc xây dựng mô hình hoạt động của GV trong dạy học ĐHVB theo định hướng rèn luyện năng lực cho HS trung học phổ thông. Vấn đề dạy đọc hiểu theo thể loại và kiểu văn bản 75 1. Dạy đọc hiểu văn bản thơ (trữ tình).

Dạy đọc hiểu văn bản truyện. Dạy đọc hiểu văn bản kịch. Dạy đọc hiểu văn bản kí. Dạy đọc hiểu văn bản nghị luận .87 Tiểu kết chương 1 91 CHƯƠNG 2 94 MÔ HÌNH HOẠT ĐỘNG CỦA GV TRONG DẠY ĐỌC HIỂU VĂN BẢN Ở THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC 94 2.

Khái quát quá trình tổ chức hoạt động của GV trong dạy học đọc hiểu văn bản ở THPT theo định hướng phát triển NL 94 2. Các hoạt động cụ thể của GV trong dạy đọc hiểu văn bản 97 2. Chuẩn bị bài dạy đọc hiểu (CBDĐ). Xác định yêu cầu cần đạt của bài dạy đọc hiểu.

Nghiên cứu VB được chọn trong bài dạy đọc hiểu. GV thiết kế HĐ dạy học cho giáo án (còn gọi là Kế hoạch bài học). Hướng dẫn HS tự đọc VB, chuẩn bị bài ở nhà. Tổ chức hoạt động cho HS đọc hiểu trên lớp (ĐHTL).

Đọc lướt, tìm hiểu chung về văn bản. Hướng dẫn HS đọc kĩ, tìm hiểu ý nghĩa, giá trị của VB. Tổng kết và hướng dẫn HS cách đọc hiểu thể loại VB đã học. HĐ hướng dẫn thực hành, vận dụng (THVD).

GV hướng dẫn HS thực hành đọc hiểu văn bản. GV hướng dẫn HS vận dụng kết quả đọc. Hoạt động kiểm tra – đánh giá (KTĐG). Xác định mục đích KTĐG năng lực đọc hiểu VB của HS THPT.

Xác định các tiêu chí đánh giá và chuẩn đánh giá NL ĐHVB. Thiết kế những công cụ đánh giá. Tổ chức đánh giá để thu thập kết quả. Thu thập kết quả .134 Tiểu kết chương 2 136 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 138 3.

Mục đích và yêu cầu của hoạt động thực nghiệm sư phạm 138 3. Mục đích thực nghiệm. Yêu cầu thực nghiệm. Đối tượng, địa bàn, thời gian thực nghiệm và quy trình thực nghiệm 138 3.

Đối tượng và địa bàn thực nghiệm. Tiêu chuẩn chọn địa bàn thực nghiệm. Lựa chọn GV thực nghiệm. Chọn lớp và HS thực nghiệm.

Thời gian thực nghiệm. Tổ chức thực nghiệm. Quy trình thực nghiệm. Thiết kế giáo án thực nghiệm 141 3.

Thuyết minh về mô hình hoạt động của GV trong dạy học đọc hiểu văn bản Vội vàng. Giáo án thực nghiệm bài dạy đọc hiểu văn bản Vội vàng. Đánh giá kết quả thực nghiệm 177 3. Tiêu chuẩn đánh giá.

Đề kiểm tra và giải thích sơ bộ về đề kiểm tra. Đánh giá kết quả thực nghiệm qua quan sát giờ dạy của GV. Đánh giá kết quả thực nghiệm từ phía HS. Đánh giá qua quan sát giờ học ĐHVB trên lớp, bài kiểm tra.

Một số nhận xét từ kết quả thăm dò bằng bảng hỏi đối với HS THPT liên quan đến HĐ dạy học ĐHVB .181 Tiểu kết chương 3 184 KẾT LUẬN 187 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN 191 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 193 PHỤ LỤC MÔ HÌNH DẠY ĐỌC HIỂU VĂN BẢN THÔNG TIN. vi DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: CT mức độ cần đạt về ĐH với HS THPT.2: Các chỉ số hành vi trong HĐ ĐHVB theo hướng tiếp cận NL.1: Bảng hệ thống các hoạt động của GV trong dạy học đọc hiểu văn bản theo định hướng phát triển năng lực.2: Cách tổ chức cho HS ĐHVB theo thể loại.1: Bảng thống kê danh sách các lớp học và các GV tham gia dạy thực nghiệm, đối chứng.2: Mối liên hệ giữa biến cảm xúc và tâm trạng.3: Bảng kết quả điểm số bài kiểm tra của học sinh lớp thực nghiệm và đối chứng tại các trường khảo sát.4: Bảng đánh giá kết quả xếp loại của học sinh lớp thực nghiệm và đối chứng trường trung học phổ thông EaH’leo (Sở Giáo dục và Đào tạo ĐakLak). 181 vii DANH MỤC HÌNH Hình 2. Sơ đồ Chuẩn bị bài dạy đọc hiểu………………………………………….135 viii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT CBDĐ : Chuẩn bị bài dạy đọc hiểu CT : Chương trình CT NV 2006 : Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn, Hà Nội, năm 2006 ĐH : Đọc hiểu ĐHĐ : Định hướng đọc ĐHTL : Đọc hiểu trên lớp ĐHVB : Đọc hiểu văn bản GA : Giáo án GV : Giáo viên HD : Hướng dẫn HĐ : Hoạt động HĐDH : Hoạt động dạy học HS : Học sinh KTĐG : Kiểm tra – đánh giá MHHĐ : Mô hình hoạt động NL : Năng lực NLĐHVB : Năng lực đọc hiểu văn bản Nxb : Nhà xuất bản PHT : Phiếu học tập PPDH : Phương pháp dạy học SGK : Sách giáo khoa SGV : Sách giáo viên THPT : Trung học phổ thông THVD : Thực hành, vận dụng TPVC : Tác phẩm văn chương TL : Tự luận TNKQ : Trắc nghiệm khách quan VB : Văn bản ix MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài – Yêu cầu đổi mới dạy học trong nhà trường phổ thông những năm gần đây đòi hỏi phải chuyển từ việc truyền thụ, nhồi nhét nội dung sang hình thành và phát triển năng lực (NL) cho người học.