Luận án tiến sĩ khoa học giáo dục: Dạy học hình học lớp 9 theo hướng tích hợp - Phạm Văn Hiệu

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM PHẠM VĂN HIỆU DẠY HỌC HÌNH HỌC Ở CÁC LỚP CUỐI CẤP TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƯỚNG TÍCH HỢP LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC THÁI NGUYÊN - 2022 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM PHẠM VĂN HIỆU DẠY HỌC HÌNH HỌC Ở CÁC LỚP CUỐI CẤP TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO HƯỚNG TÍCH HỢP N : uậ v P ọ T ọc M số: 9 4 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC N ời ớng dẫn khoa học: 1.TS TRẦN VIỆT CƯỜNG 2.TS ĐÀO TAM THÁI NGUYÊN - 2022 ỜI CAM ĐOAN Tác giả xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tác giả. Các số liệu, kết quả được trình bày trong luận án là trung thực. Những kết quả khoa học trong luận án chưa từng được tác giả dùng để công nhận công trình nào khác. Tác giả luận án Ph Vă Hiệu i ỜI CẢM ƠN Tôi xin chân thành cảm ơn sâu sắc tới các thầy giáo GS.

Đào Tam và PGS.TS Trần Việt Cường, những người thầy đã hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện và hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo, các thầy cô giáo Khoa Toán Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo điều kiện giúp đỡ để tôi hoàn thành luận án này. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các thầy cô giáo, các em học sinh ở các trường THCS tham gia vào quá trình khảo sát, thực nghiệm sư phạm. Xin chân thành cảm ơn các nhà khoa học, các giáo viên đã gửi ý kiến đóng góp để luận án được hoàn thiện hơn.

Xin chân thành cảm ơn Quận uỷ, UBND quận Hồng Bàng, Phòng Giáo dục và Đào tạo quận Hồng Bàng đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi được học tập và hoàn thiện luận án này. Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến những người bạn, các đồng nghiệp và gia đình đã động viên, tạo điều kiện về vật chất và tinh thần, giúp đỡ tôi hết mình trong quá trình nghiên cứu và thực hiện luận án. Tác giả luận án Ph Vă Hiệu ii MỤC ỤC LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC.

iii DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ. viii DANH MỤC CÁC HÌNH. ix MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. Khách thể và đối tượng nghiên cứu. Giả thuyết khoa học.

Phương pháp nghiên cứu. Những luận điểm đưa ra bảo vệ. Những đóng góp của luận án. Cấu trúc luận án.

Tổng quan nghiên cứu về dạy học theo tích hợp. Nghiên cứu ở nước ngoài. Nghiên cứu ở trong nước. Một số đánh giá về các nghiên cứu trong và ngoài nước.

Tổng quan về dạy học tích hợp. Dạy học tích hợp. Ý nghĩa phương pháp luận nhận thức Toán học đối với việc dạy học tích hợp. Tư tưởng chủ đạo của phương pháp luận nhận thức Toán học.

Ý nghĩa của phương pháp luận nhận thức Toán học với việc dạy học Toán theo hướng tích hợp. Tích hợp trong dạy học hình học các lớp cuối cấp THCS. Khả năng phát triển các định hướng khác nhau để giải quyết các vấn đề trong nội bộ toán. Vai trò của hình học các lớp cuối cấp với các môn học khác.

Khả năng kết nối hình học các lớp cuối cấp THCS với thực tiễn. Tiềm năng chương trình sách giáo khoa hình học các lớp cuối cấp THCS đối với việc DHTH. Kết luận chương 1. CƠ SỞ THỰC TIỄN.

Mục đích khảo sát. Nội dung khảo sát. Đối với GV. Đối với HS.

Phương pháp điều tra khảo sát. Xây dựng phiếu khảo sát. Thu thập và xử lý kết quả. Đối tượng được khảo sát.

Đối với giáo viên. Đối với học sinh. Công cụ khảo sát. Hình thức khảo sát.

Hệ thống câu hỏi trắc nghiệm. Hệ thống câu hỏi dành cho giáo viên (theo phụ lục 1). Hệ thống câu hỏi dành cho học sinh. Phân tích kết quả khảo sát.

Phân tích kết quả khảo sát giáo viên. Phân tích kết quả khảo sát học sinh. Kết luận chương 2. THIẾT KẾ VÀ VẬN DỤNG CÁC TÌNH HUỐNG DẠY HỌC HÌNH HỌC Ở CÁC ỚP CUỐI CẤP THCS THEO HƯỚNG CỤ THỂ HÓA HƯỚNG DẠY HỌC TÍCH HỢP.

Quy trình thiết kế và vận dụng các tình huống dạy học hình học ở các lớp cuối cấp trung học cơ sở theo hướng cụ thể hóa dạy học tích hợp. Sự cần thiết về việc thiết kế các tình huống dạy học hình học ở các lớp cuối cấp trung học cơ sở theo hướng cụ thể hóa dạy học tích hợp. Quy trình thiết kế các tình huống trong dạy học hình học ở các lớp cuối cấp THCS theo hướng DHTH. Quy trình vận dụng các tình huống được thiết kế trong dạy học các tình huống điển hình trong hình học ở các lớp cuối cấp THCS.

Cụ thể hóa quy trình thiết kế và vận dụng vào các tình huống điển hình trong dạy học hình học các lớp cuối cấp THCS theo hướng tích hợp. Kịch bản dạy học khái niệm Hình học theo hướng cụ thể hóa quan điểm DHTH thể hiện qua các quy trình thiết kế và vận dụng các tình huống. Kịch bản dạy học phát hiện định lý và các quy luật Hình học theo hướng cụ thể hóa quan điểm DHTH thể hiện qua các quy trình thiết kế và vận dụng các tình huống. Kịch bản dạy giải bài tập toán theo hướng cụ thể hóa quan điểm DHTH thể hiện qua các quy trình thiết kế và vận dụng các tình huống.

Kết luận chương 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM. Mục đích thực nghiệm sư phạm. Đối tượng và dữ liệu thực nghiệm sư phạm.

Đối với giáo viên. Đối với học sinh. Hình thức thực nghiệm sư phạm. Nội dung thực nghiệm.

Đối với giáo viên. Đối với HS. Công cụ thực nghiệm: Đưa ra tình huống và các bảng hỏi. Đối với giáo viên.

Đối với học sinh. Hình thức khảo sát. Tổ chức khảo sát. Đánh giá thực nghiệm.

Phân tích tiên nghiệm. Phân tích hậu nghiệm. 140 Kết luận chương 4. 145 KẾT UẬN CỦA UẬN ÁN.

148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRINH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CÓ IÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI UẬN ÁN. 149 TÀI IỆU THAM KHẢO. 149 PHỤ LỤC vi PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Stt Từ viết tắt Viết đầ đủ 1. CTGDPT Chương trình giáo dục phổ thông 2.

CSKH Cơ sở khoa học 3. DHTH Dạy học tích hợp 4. ĐHSP Đại học Sư phạm 5. GV Giáo viên 6.

GQVĐ Giải quyết vấn đề 7. HS Học sinh 8. NXB Nhà xuất bản 9. THPT Trung học phổ thông 10.

THCS Trung học cơ sở 11. TNSP Thực nghiệm sư phạm vii DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 2. Nhận thức của giáo viên về các quan niệm DHTH nói chung và DHTH trong dạy học Toán ở trường trung học cơ sở. Tìm hiểu nhận thức của giáo viên về cơ sở khoa học của DHTH - Quan niệm về cơ sở Triết học của DHTH trong dạy học Toán.

Tìm hiểu nhận thức của GV về vai trò, mục tiêu của DHTH. 61 viii DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1. Hình ảnh HS đang thảo luận làm các tình huống 3- 4. Bài làm của HS các tình huống 3- 4.

Hình ảnh HS đang thảo luận làm tình huống 7. 144 xii MỞ ĐẦU 1. Lý do chọ đề tài Quan điểm dạy học tích hợp (DHTH) được nhiều quốc gia trên thế giới quan tâm, như là một chiến lược giáo dục phổ thông, chẳng hạn như: Nhật; Nga; Úc… quan điểm này được cụ thể hóa trên các bình diện như: khai thác dạy học Toán theo hướng khắc sâu các mối liên hệ bên trong giữa các chương mục khác nhau; khai thác dạy học Toán theo mối liên hệ liên môn; dạy học theo hướng kết nối Toán học với thực tiễn. Đã có nhiều công trình ở trong nước nghiên cứu về DHTH như “DHTH trong chương trình giáo dục phổ thông” của tác giả Nguyễn Thị Kim Dung; “Tích hợp trong dạy học bộ môn ở trường phổ thông” của tác giả Võ Văn Duyên Em; “Tư tưởng sư phạm tích hợp: Từ ngữ nghĩa và triết lý” của tác giả Hoàng Ngọc Hùng; “Thực trạng DHTH, phân hóa hiện nay và đề xuất phát triển chương trình, sách giáo khoa cho giáo dục phổ thông Việt Nam sau 2015” của tác giả Ngô Minh Oanh, Trương Công Thanh; “Mức độ sẵn sàng của giáo viên (GV) trung học cơ sở (THCS) các môn Lý - Hóa - Sinh trên địa bàn thành phố Đà Nẵng đối với việc triển khai DHTH” của tác giả Trương Thị Thanh Mai và Thái Thị Thùy Trang; “Mức độ chuẩn bị thực hiện đổi mới chương trình, DHTH và dạy học phân hóa của GV trung học phổ thông tại thành phố Hồ Chí Minh” của tác giả Phạm Thị Lan Phượng.

Trong mục tiêu giáo dục các môn học chương trình tổng thể cũng như mục tiêu giáo dục Toán học ở các cấp học đã nhấn mạnh quan điểm DHTH, hướng việc dạy học môn Toán ở trường phổ thông nói chung, trường Trung học cơ sở (THCS) nói riêng vào dạy học theo hướng tích hợp. Tuy nhiên, để thực hiện dạy học tích hợp ở trường THCS đòi hỏi phải chuẩn bị tiềm năng cho GV sẵn sàng đáp ứng mục tiêu đặt ra. Những vấn đề cụ thể liên quan như vậy bao gồm: GV cần nắm nội dung tích hợp trong nội bộ môn học, xác lập mối quan hệ giữa các khái niệm, định lý, quy tắc, mối quan hệ giữa các chương mục khác nhau của môn Toán, tạo tiềm năng cho HS huy động nhiều kiến thức khác nhau trong cùng một môn học để giải quyết một vấn đề Toán học nào đó. 1 Cần trang bị cho GV kiến thức về tích hợp liên môn, làm sáng tỏ các định hướng chung về một nội dung dạy học, biết vận dụng kiến thức môn Toán nói chung vào việc nghiên cứu các nội dung của môn học khác như Vật lý, Hóa học, Sinh học… đặc biệt người GV cần nắm được tư tưởng bao quát của việc vận dụng kiến thức Toán học vào các môn học nói trên, những tư tưởng như vậy liên quan với việc chuyển thể các nội dung Vật lý, Công Nghệ… sang ngôn ngữ, ký hiệu Toán học để từ đó giải thích các hiện tượng nhờ sử dụng công cụ Toán học.