Luận án tiến sĩ: Câu hỏi đọc hiểu văn bản tự sự cho học sinh THPT theo định hướng phát triển năng lực - Nguyễn Thị Ngọc Thúy

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM NGUYỄN THỊ NGỌC THÚY CÂU HỎI ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TỰ SỰ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC HÀ NỘI, 2020 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM NGUYỄN THỊ NGỌC THÚY CÂU HỎI ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TỰ SỰ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC Chuyên ngành: Lí luận và Phương pháp dạy học bộ môn Văn - Tiếng Việt Mã số: 9 14 01 11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: 1. BÙI MẠNH HÙNG HÀ NỘI, 2020 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Kết quả nghiên cứu và ý tưởng của các tác giả khác, nếu có đều được trích dẫn có nguồn gốc rõ ràng.

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về những điều tôi đã cam đoan ở trên. Hà Nội, ngày 23 tháng 02 năm 2020 Tác giả Nguyễn Thị Ngọc Thúy luan an LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc nhất đến PGS. Hoàng Hòa Bình và PGS. Bùi Mạnh Hùng đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ để tôi hoàn thành luận án này.

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các nhà khoa học, ban giám hiệu, giáo viên và học sinh của một số trường trung học phổ thông đã hỗ trợ tôi trong quá trình thực hiện đề tài luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Ban lãnh đạo, quý Thầy Cô, Trung tâm Đào tạo và Bồi dưỡng của Viện Khoa học giáo dục Việt Nam; Ban Giám hiệu Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh; Ban Chủ nhiệm Khoa Ngữ Văn, Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh; cùng gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã luôn tạo mọi điều kiện thuận lợi, động viên, giúp đỡ để tôi hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập của mình.

Tác giả Nguyễn Thị Ngọc Thúy luan an DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Viết tắt Viết đầy đủ GV Giáo viên HS Học sinh VB Văn bản VBTS Văn bản tự sự CT Chương trình GDPT Giáo dục phổ thông SGK Sách giáo khoa THPT Trung học phổ thông THCS Trung học cơ sở TP.HCM Thành phố Hồ Chí Minh NL Năng lực CH Câu hỏi ĐTB Điểm trung bình ĐLTC Độ lệch tiêu chuẩn VD Ví dụ TN Thực nghiệm ĐC Đối chứng luan an MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT MỤC LỤC DANH MỤC CÁC BẢNG PHẦN MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Lịch sử vấn đề nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu.

Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Giả thuyết khoa học.

Dự kiến đóng góp của luận án. Bố cục của luận án.30 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC ĐỀ XUẤT CÂU HỎI ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TỰ SỰ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC. Những vấn đề cơ bản về đọc hiểu văn bản. Năng lực đọc hiểu văn bản tự sự.

Dạy học đọc hiểu văn bản tự sự theo định hướng phát triển năng lực. Câu hỏi đọc hiểu theo định hướng phát triển năng lực. Cơ sở thực tiễn. Thực tiễn sử dụng câu hỏi đọc hiểu văn bản tự sự trong sách giáo khoa Ngữ văn THPT ở Việt Nam.

Câu hỏi đọc hiểu văn bản tự sự trong sách giáo khoa Ngữ văn của nước ngoài .73 Tiểu kết chương 1.82 luan an CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ CÂU HỎI ĐỌC HIỂU VĂN BẢN TỰ SỰ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC. Mục tiêu thiết kế. Nguyên tắc thiết kế. Phù hợp với các định hướng dạy học của chương trình giáo dục phổ thông 2018.

Phù hợp với đặc điểm của hoạt động đọc hiểu. Chú ý hướng dẫn người học khai thác các đặc trưng thể loại của văn bản. Có tính hệ thống. Thể hiện được đặc điểm, mục đích và ý đồ sư phạm của từng bài học cụ thể.

Các kiểu câu hỏi đọc hiểu văn bản tự sự theo hướng phát triển năng lực. Các kiểu câu hỏi đọc hiểu ở giai đoạn trước khi đọc. Các kiểu câu hỏi đọc hiểu ở giai đoạn trong khi đọc. Các kiểu câu hỏi đọc hiểu ở giai đoạn sau khi đọc.

Định hướng sử dụng hệ thống câu hỏi đọc hiểu VBTS trong thực tế dạy học ở trường phổ thông. Lưu ý đến những câu hỏi then chốt trong hệ thống câu hỏi đọc hiểu. Sử dụng hệ thống câu hỏi đọc hiểu trong việc tổ chức tiến trình dạy học đọc hiểu văn bản tự sự. Sử dụng hệ thống câu hỏi đọc hiểu trong việc đánh giá năng lực đọc hiểu văn bản tự sự của học sinh.

Sử dụng hệ thống câu hỏi đọc hiểu với mô hình bài học đọc hiểu văn bản tự sự tương ứng. 122 Tiểu kết chương 2.123 CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm. Mục đích thực nghiệm.

Nhiệm vụ thực nghiệm. Cách thức lựa chọn đối tượng, địa bàn, thời gian thực nghiệm. Đối tượng và địa bàn thực nghiệm. Thời gian thực nghiệm.

Quy trình thực nghiệm. Thiết kế bài học thực nghiệm. Cách thức lựa chọn văn bản thực nghiệm. Nội dung bài học thực nghiệm.

Giáo án thực nghiệm minh họa. Đánh giá kết quả thực nghiệm. Tiêu chí đánh giá. Thiết kế đề kiểm tra.

Kết quả đánh giá thực nghiệm về mặt định lượng. Kết quả đánh giá thực nghiệm về mặt định tính. Đánh giá chung về kết quả thực nghiệm. Kết luận thực nghiệm.163 Tiểu kết chương 3.165 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.168 TÀI LIỆU THAM KHẢO.169 luan an DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 0.

Tổng hợp số lượng đối tượng khảo sát và phiếu điều tra. Danh mục các bài học đọc hiểu VBTS trong SGK Ngữ văn hiện hành. Tóm tắt các kiểu CH đọc hiểu VBTS theo định hướng phát triển NL. Tổng số HS và GV tham gia các lớp TN và ĐC ở hai trường TN.

Phân tích sự thể hiện của một số đặc trưng thể loại ở 3 VBTS dùng trong TN. Kết quả so sánh độ khó của VBTS ở cả hai bài kiểm tra NL. ĐTB bài kiểm tra đầu vào giữa các nhóm ĐC và TN của trường THTH và NAN. ĐTB bài kiểm tra đầu ra giữa các nhóm ĐC và TN của trường THTH và NAN.

ĐTB bài kiểm tra đầu vào và đầu ra của nhóm ĐC và TN trường THTH. ĐTB bài kiểm tra đầu vào và đầu ra của nhóm ĐC và TN trường NAN. Kết quả ĐTB kiểm tra đầu ra của hai lớp TN trường THTH. Kết quả ĐTB kiểm tra đầu ra của hai lớp TN trường NAN.

Kết quả ĐTB từng nhóm kĩ năng ở hai bài kiểm tra của nhóm TN trường THTH và NAN. 146 luan an PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1. Đọc hiểu VB là nhân tố quan trọng quyết định khả năng tổng hợp và xử lí thông tin của mỗi cá nhân, giúp họ nâng cao NL bản thân, giải quyết các vấn đề của cá nhân và xã hội; đồng thời còn là điều kiện cần thiết để thiết lập mối quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng.

Do đó, CT Ngữ văn của nhiều quốc gia phát triển như Mỹ, Australia, Anh, New Zealand, Singapore,…rất quan tâm đến việc hình thành và phát triển NL đọc hiểu cho người học để HS sẵn sàng thích ứng với cuộc sống có sự kết nối toàn cầu, sự “bùng nổ thông tin” và phát triển dựa trên nền kinh tế tri thức. Ở Việt Nam, CT Ngữ văn 2006 có sự thay đổi lớn về mục tiêu và phương pháp dạy học VB khi chuyển từ giảng văn sang đọc hiểu VB. Với định hướng thay đổi ấy, cách dạy đọc hiểu không hướng đến việc truyền thụ một chiều cảm nhận của GV về VB cho HS, mà chủ yếu nhằm đến việc rèn luyện cho HS phương pháp đọc để khám phá nội dung và nghệ thuật của VB, từ đó phát triển cho HS NL đọc hiểu một cách tích cực, chủ động. Định hướng ấy đã ảnh hưởng phần nào đến việc đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn trong những năm gần đây.

Tuy định hướng CT đúng đắn và hợp lí nhưng trên thực tế dạy học, mục tiêu phát triển NL đọc hiểu cho HS chủ yếu chỉ mới dừng lại ở nhận thức [80]. Định hướng ấy chưa được hiện thực hóa một cách toàn diện, đồng bộ và hiệu quả. Ở trường phổ thông hiện nay, phần nhiều GV “vẫn thực hiện lối dạy bắt người học chỉ ghi nhớ, học thuộc để ứng phó nhu cầu thi cử rất phổ biến, bởi cung cách thi cử, ra đề, soạn đáp án, chấm bài, đếm ý vẫn như cũ” [72]. Phương pháp dạy học vì thế, vẫn chủ yếu là truyền thụ và hướng dẫn HS khai thác nội dung và nghệ thuật của VB mà chưa chú trọng hướng dẫn HS các thao tác, kĩ năng giải mã VB, dẫn đến việc HS chưa thể phát triển NL đọc hiểu theo định hướng, mục tiêu đề ra của CT.

Trong bối cảnh đổi mới CT GDPT từ chú trọng trang bị kiến thức sang giúp người học phát triển phẩm chất và NL, môn Ngữ văn nói chung và việc dạy học đọc hiểu VB nói riêng tất yếu cũng cần thay đổi theo tinh thần ấy. Theo đó, quá trình dạy học cần có sự đổi mới mạnh mẽ về phương pháp, hạn chế lối truyền thụ một chiều, ghi nhớ máy móc để HS tích cực, chủ động kiến tạo tri thức và vận dụng kiến thức, kĩ năng vào cuộc sống. Theo giáo dục học và tâm lí học hiện đại, để hình thành và phát triển các NL có liên quan, người học cần trực tiếp tham gia vào các hoạt động giáo dục có tính tương tác hơn là chỉ nghe GV thuyết giảng. Điều đó có nghĩa là GV không phát hiện thay, làm thay mà cần hướng dẫn người học tiếp cận kiến thức và hình thành ở họ NL thực hiện những hoạt động tương tự trong những hoàn cảnh khác.

Từ trước đến nay, một trong những cách thức tích cực hóa vai trò của người học trong các hoạt động giáo dục tương tác là sử dụng CH. 1 luan an Đó là công cụ quan trọng để hướng dẫn người học chiếm lĩnh tri thức và hình thành kĩ năng.