Luận án phát triển tư duy bậc cao cho học sinh trung học phổ thông theo hướng dạy học giới hạn

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ––––––––––––––––––––––– NGUYỄN THỊ QUỐC HÒA DẠY HỌC CHỦ ĐỀ GIỚI HẠN CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN TƯ DUY BẬC CAO LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC THÁI NGUYÊN - 2019 luan an ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ––––––––––––––––––––––– NGUYỄN THỊ QUỐC HÒA DẠY HỌC CHỦ ĐỀ GIỚI HẠN CHO HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN TƯ DUY BẬC CAO Ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Toán học Mã số: 9 14 01 11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. TS ĐÀO THÁI LAI 2. TS CAO THỊ HÀ THÁI NGUYÊN - 2019 luan an i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, được hoàn thành với sự hướng dẫn và giúp đỡ tận tình của nhiều nhà khoa học. Các số liệu, kết quả được trình bày trong luận án là trung thực.

Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Thái Nguyên, ngày 28 tháng 10 năm 2019 Tác giả luận án Nguyễn Thị Quốc Hòa luan an ii LỜI CẢM ƠN Luận án được hoàn thành tại Bộ môn Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Toán, khoa Toán, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên. Trong quá trình nghiên cứu, tác giả đã nhận được nhiều sự giúp đỡ quý báu của các tập thể và cá nhân. Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.

Đào Thái Lai và PGS. Cao Thị Hà đã tận tình hướng dẫn tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện luận án. Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các phòng, ban chức năng; tập thể các thầy giáo, cô giáo Khoa Toán; các thầy, cô giáo chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Toán trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tác giả trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu tại trường. Tác giả xin chân thành cảm ơn lãnh đạo Sở Giáo dục và Đào tạo Thái Nguyên, lãnh đạo trường trung học phổ thông Chu Văn An đã tạo điều kiện giúp đỡ và thời gian để tôi học tập và nghiên cứu.

Xin trân trọng cảm ơn lãnh đạo, giáo viên và các em học sinh các trường trung học phổ thông đã giúp đỡ tác giả tổ chức khảo sát và thực nghiệm đề tài. Tác giả cũng xin cảm ơn các thầy giáo, cô giáo, các nhà nghiên cứu sư phạm đã gửi ý kiến đóng góp để luận án được hoàn thiện hơn. Cuối cùng, tác giả xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn động viên, khích lệ trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Thái Nguyên, ngày 28 tháng 10 năm 2019 Tác giả luận án Nguyễn Thị Quốc Hòa luan an iii MỤC LỤC Lời cam đoan.ii Mục lục.

iii Bảng ghi chú những cụm từ viết tắt.iv Danh mục các bảng.v Danh mục biểu đồ và sơ đồ. Lý do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Đối tượng và khách thể nghiên cứu.

Giả thuyết khoa học. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Những đóng góp của luận án.

Những luận điểm được đưa ra bảo vệ. Cấu trúc luận án. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN.

Tổng quan các kết quả nghiên cứu về tư duy và tư bậc cao. Nghiên cứu về tư duy. Các nghiên cứu về tư duy bậc cao. Phân loại tư duy.

Con đường hình thành và phát triển tư duy. Nhận thức và siêu nhận thức. Siêu nhận thức. Tư duy bậc cao.18 luan an iv 1.

Thành tố của tư duy bậc cao. Biểu hiện và các mức độ của TDBC. Phát triển TDBC cho HS trong dạy học môn toán ở trường THPT. Sự cần thiết hình thành và phát triển TDBC cho học sinh THPT.

Định hướng chung về DH phát triển TDBC cho học sinh THPT. Một số PP DH theo hướng phát triển tư duy bậc cao cho HS THPT. Tổ chức dạy học phát triển tư duy bậc cao cho học sinh THPT. Thực trạng của việc rèn luyện và phát triển TDBC cho HS trong DH môn Toán nói chung và DH Giải tích ở trường THPT nói riêng.

Kết quả khảo sát đối với giáo viên. Nhận xét rút ra từ kết quả khảo sát.61 Kết luận chương 1. DẠY HỌC CHỦ ĐỀ GIỚI HẠN THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN TƯ DUY BẬC CAO CHO HS TRUNG HỌC PHỔ THÔNG. Nguyên tắc chung trong việc đề xuất các biện pháp DH theo hướng phát triển TDBC cho học sinh THPT.

Đảm bảo các mục tiêu DH của môn Toán đồng thời rèn luyện và phát triển TDBC cho học sinh THPT. Đảm bảo tích cực hoá hoạt động người học thông qua giao việc, tạo điều kiện để người học phát huy hết phẩm chất, năng lực và chủ động chiếm lĩnh tri thức. Khả thi trong điều kiện thực tiễn ở Việt Nam giúp GV có thể vận dụng vào việc DH tại các trường THPT. Một số biện pháp DH theo hướng phát triển TDBC cho HS THPT.

Rèn luyện kỹ năng đặt câu hỏi cho HS trong dạy học theo hướng phát triển TDBC. Biện pháp 2: Thiết kế và sử dụng hệ thống các tình huống DH theo hướng phát triển TDBC cho học sinh. Biện pháp 3: Tổ chức DH theo dự án nhằm phát triển TDBC cho HS.94 Kết luận chương 2.105 luan an v Chương 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM.

Mục đích thực nghiệm. Đối tượng thực nghiệm. Thời gian và phương án thực nghiệm. Thực nghiệm thăm dò.

Thực nghiệm chính thức. Nội dung thực nghiệm. Kết quả thực nghiệm và biện luận. Các bình diện được đánh giá.

Phân tích kết quả thực nghiệm và biện luận.110 Kết luận chương 3. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ.142 TÀI LIỆU THAM KHẢO.145 PHỤ LỤC luan an BẢNG GHI CHÚ NHỮNG CỤM TỪ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Đọc là 1. DH Dạy học 2. DHDA Dạy học theo dự án 3.

ĐHSP Đại học Sư phạm 4. GV Giáo viên 5. HS Học sinh 6. KT - ĐG Kiểm tra, đánh giá 8.

NXB Nhà xuất bản 9. PP Phương pháp 10. QT Quá trình 11. SGK Sách giáo khoa 12.

SNT Siêu nhận thức 13. TDBC Tư duy bậc cao 14. TDPP Tư duy phê phán 15. TDST Tư duy sáng tạo 16.

THDH Tình huống dạy học 17. THPT Trung học phổ thông 18. TN Thực nghiệm luan an DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. Các mức độ biểu hiện của từng thành tố của tư duy bậc cao.

Phân bố mẫu điều tra khảo sát thực trạng (tháng 5/2016). Mức độ hiểu biết của giáo viên về tư duy. Hiểu biết của GV về các đặc trưng cơ bản của tư duy sáng tạo. Hiểu biết của GV về các đặc trưng cơ bản của tư duy phê phán.

Hiểu biết của GV về đặc trưng cơ bản của Siêu nhận thức. Thực trạng việc rèn luyện TDBC cho HS ở các trường THPT. Thực trạng của việc sử dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học trong dạy học môn toán ở trường THPT. Những khó khăn gặp phải khi DH phát triển TDPP, TDST cho HS.

Những vấn đề cần quan tâm trong dạy học theo hướng phát triển TDBC cho HS. Thực trạng sử dụng các cách thức dạy học của GV. Những biểu hiện về TDBC trong học toán của HS THPT. Mong muốn của HS về DH nhằm phát triển TDBC.

So sánh giữa quan điểm của GV với mong muốn của HS về cách dạy học theo định hướng phát triển TDBC. Các bước rèn luyện kỹ năng đặt câu hỏi cho học sinh. Thống kê hệ thống các THDH chủ đề Giới hạn. Các bước tổ chức dạy học theo dự án.

Ma trận kiểm tra, đánh giá mức độ phát triển từng thành tố TDBC trong quá trình thực nghiệm. Bảng quy đổi mức độ đạt được của từng thành tố của TDBC. Thống kê mô tả điểm trung bình TDBC của HS qua 9 giáo án TN. Phân loại mức độ TDBC của HS qua các giáo án thực nghiệm.

Mối tương quan về TDBC đạt được giữa các chủ đề thực nghiệm. Điểm trung bình toàn mẫu từng thành tố của TDBC. Kết quả kiểm định mối quan hệ giữa thành tố phân tích thông tin có tính định hướng, có tính phê phán thông qua tổng hợp với thành luan an tố So sánh đối chiếu các hệ thống với nhau và với các quan điểm khác nhau để tìm ra các mối quan hệ mới ở giáo án 2. Kết quả kiểm định mối quan hệ giữa thành tố Phân tích thông tin có tính định hướng, có tính phê phán thông qua tổng hợp với thành tố So sánh đối chiếu các hệ thống với nhau và với các quan điểm khác nhau để tìm ra các mối quan hệ mới của HS ở giáo án 3.

Kết quả kiểm định mối quan hệ giữa thành tố phân tích thông tin có tính định hướng, có tính phê phán thông qua tổng hợp với thành tố So sánh đối chiếu các hệ thống với nhau và với các quan điểm khác nhau để tìm ra các mối quan hệ mới của HS ở giáo án 5. Mối tương quan giữa mức độ chiếm lĩnh kiến thức Giới hạn với sự phát triển TDBC của HS ở giáo án 1. Mối tương quan giữa mức độ chiếm lĩnh kiến thức Giới hạn với sự phát triển TDBC của HS ở giáo án 2. Mối tương quan giữa mức độ chiếm lĩnh kiến thức Giới hạn với sự phát triển TDBC của HS ở giáo án 3.

Mối tương quan giữa mức độ chiếm lĩnh kiến thức Giới hạn với sự phát triển TDBC của HS ở giáo án 4. Mối tương quan giữa mức độ chiếm lĩnh kiến thức Giới hạn với sự phát triển TDBC của HS ở giáo án 5. Mối tương quan giữa mức độ chiếm lĩnh kiến thức Giới hạn với sự phát triển TDBC của HS ở giáo án 6. Mối tương quan giữa mức độ chiếm lĩnh kiến thức Giới hạn với sự phát triển TDBC của HS ở giáo án 9.

Thống kê chi tiết một số thành tố của TDBC được thể hiện qua bài làm và quá trình học tập của học sinh. Kết quả các bài kiểm tra kiến thức Giới hạn của 4 HS trong quá trình thực nghiệm. Kết quả phát triển TDBC của 4 HS trong quá trình thực nghiệm.131 luan an DANH MỤC SƠ ĐỒ VÀ BIỂU ĐỒ Sơ đồ 1. Quá trình tư duy của K.

Quy trình tổ chức dạy học theo dự án. Quy trình dạy học phát triển TDBC. Tác động của các biện pháp đến việc phát triển TDBC trong DH theo hướng phát triển TDBC cho HS THPT. Quy trình tổ chức dạy thực nghiệm.

Mức độ phân hóa về TDBC của HS qua các giáo án TN. Điểm trung bình toàn mẫu về thành tố: Tiếp nhận một cách có chọn lọc; phân loại, sắp xếp thông tin thành các hệ thống qua các giáo án TN.