Luận án: Giáo dục hướng nghiệp trong dạy học các môn khoa học tự nhiên ở trường THPT khu vực Trung Nam Bộ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN PHẠM VĂN KHANH GIÁO DỤC HƢỚNG NGHIỆP TRONG DẠY HỌC CÁC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG KHU VỰC TRUNG NAM BỘ Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ GIÁO DỤC Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ GIÁO DỤC HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. NGUYỄN VĂN HỘ THÁI NGUYÊN - 2012 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn i LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu riêng của tôi. Các số liệu và kết quả nêu trong Luận án này là trung thực. Nếu nội dung Luận án có sự sai sót, sao chép thành quả của ngƣời khác, tôi sẽ hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Tác giả Luận án Phạm Văn Khanh Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn ii LỜI CẢM ƠN Luận án này đƣợc thực hiện và hoàn thành với sự giúp đỡ của các tập thể, cá nhân, quí thầy cô, bạn bè đồng nghiệp và các em học sinh, tác giả luận án xin bày tỏ lời cảm ơn trân trọng tới: Với tấm lòng tri ơn sâu sắc, xin chân thành cảm ơn GS.TSKH Nguyễn Văn Hộ và PGS.TS Nguyễn Thị Tính đã tận tình giúp đỡ, hƣớng dẫn và động viên tôi trong suốt quá trình làm luận án. Xin chân thành cảm ơn quí Thầy, Cô Trƣờng Đại học Sƣ phạm - Đại học Thái Nguyên, Cán bộ chuyên viên Sở Giáo dục và Đào tạo các tỉnh khu vực Trung Nam bộ, các bạn đồng nghiệp, quí Thầy Cô và các em học sinh các trƣờng Trung học phổ thông đã giúp đỡ tạo điều kiện tốt cho tôi hoàn thành Luận án này. Trân trọng! Tác giả Luận án Phạm Văn Khanh Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn iii MỤC LỤC Lời cam đoan. ii Mục lục.

iii Danh mục các kí hiệu, các chữ viết tắt. vii Danh mục các bảng. viii Danh mục các biểu đồ. Lý do chọn đề tài.

Mục đích nghiên cứu. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu. Khách thể nghiên cứu. Đối tƣợng nghiên cứu.

Giả thuyết khoa học. Nhiệm vụ nghiên cứu. Giới hạn nghiên cứu. Về phạm vi.

Về địa bàn. Về thời gian. Các luận điểm bảo vệ. Quan điểm tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu.

Quan điểm tiếp cận. Phƣơng pháp nghiên cứu. Những đóng góp của luận án. Về thực tiễn.

Kết cấu luận án. 8 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn iv Chƣơng 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ GIÁO DỤC HƢỚNG NGHIỆP TRONG TRƯỜNG PHỔ THÔNG. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu.

Sơ lƣợc lịch sử phát triển các tƣ tƣởng hƣớng nghiệp. GDHN của một số nƣớc trên thế giới. GDHN trong các trƣờng phổ thông Việt Nam. Một số công trình nghiên cứu ở Việt Nam về GDHN trong dạy học các môn học ở trƣờng phổ thông.

Một số khái niệm cơ bản của đề tài. Về khái niệm hƣớng nghiệp. Giáo dục hƣớng nghiệp. GDHN qua môn học.

Quy trình GDHN trong dạy học các môn học. Phân luồng HS sau trung học. Các khái niệm liên quan với GDHN. GDHN trong trƣờng THPT.

Mục đích, yêu cầu, chức năng, nhiệm vụ GDHN. Nội dung GDHN ở trƣờng THPT. Con đƣờng, nguyên tắc và biện pháp GDHN ở trƣờng THPT. GDHN trong dạy học các môn học ở trƣờng THPT.

Sự cần thiết phải GDHN trong dạy học các môn học ở trƣờng THPT. Khả năng GDHN trong dạy học các môn học ở trƣờng THPT. Cách thức lồng ghép, tích hợp GDHN trong dạy học các môn học ở trƣờng THPT. GDHN cho HS trong dạy học các môn KHTN ở trƣờng THPT.

36 Tiểu kết chương 1. 41 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn v Chƣơng 2. CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA GIÁO DỤC HƢỚNG NGHIỆP TRONG DẠY HỌC CÁC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG KHU VỰC TRUNG NAM BỘ. Tổ chức nghiên cứu thực tiễn.

Mục đích và nội dung nghiên cứu. Địa bàn nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu thực tiễn. Thực trạng nhận thức về GDHN cho HS THPT khu vực Trung Nam Bộ.

Nhận thức của GV và CB quản lý giáo dục về GDHN. Nhận thức của HS và phụ huynh. Thực trạng GDHN trong dạy học các môn khoa học ở trƣờng THPT khu vực Trung Nam Bộ. Thực trạng GDHN qua các môn khoa học trong trƣờng THPT.

Thực trạng GDHN trong dạy học các môn KHTN. Thực trạng về sử dụng các hình thức, phƣơng pháp GDHN trong dạy học các môn KHTN. Thực trạng về kết quả GDHN trong dạy học các môn khoa học. Thực trạng về kết quả phân luồng HS sau THPT.

Thực trạng về sử dụng các biện pháp GDHN trong dạy học các môn khoa học ở trƣờng THPT khu vực Trung Nam Bộ. Thực trạng sử dụng các biện pháp GDHN. Những khó khăn và nguyên nhân của thực trạng. 69 Tiểu kết chương 2.

71 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn vi Chƣơng 3. CÁC BIỆN PHÁP GIÁO DỤC HƢỚNG NGHIỆP TRONG DẠY HỌC CÁC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG KHU VỰC TRUNG NAM BỘ. Cơ sở và nguyên tắc đề xuất biện pháp GDHN. Cơ sở lý luận và thực tiễn đề xuất biện pháp.

Nguyên tắc đề xuất biện pháp. Các biện pháp GDHN trong dạy học các môn KHTN ở trƣờng THPT khu vực Trung Nam Bộ. Giai đoạn 1: Biên soạn tài liệu và xây dựng quy trình GDHN trong dạy học các môn KHTN ở trƣờng THPT. Mục đích yêu cầu biên soạn tài liệu và xây dựng Quy trình.

Nguyên tắc, tiêu chuẩn, cấu trúc nội dung GDHN trong Quy trình. Các bƣớc thực hiện Quy trình. Xây dựng chuẩn đánh giá, thang đánh giá Quy trình. Giai đoạn 2: Thực nghiệm sƣ phạm.

Mục đích thực nghiệm. Cách thức tiến hành thực nghiệm sƣ phạm. Cách thức đánh giá tính khả thi của Quy trình. Thực nghiệm vòng 1.

Thực nghiệm vòng 2. Phân tích kết quả thực nghiệm sƣ phạm và tính khả thi của Quy trình. 102 Tiểu kết chương 3. 105 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ.

109 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ. 111 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 113 PHỤ LỤC Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn vii DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT TT Viết tắt là Diễn giải 01 CB, GV, HS Cán bộ, giáo viên, học sinh 02 GDTX, GDTX-HN Giáo dục thƣờng xuyên - Hƣớng nghiệp 03 GD&ĐT Giáo dục và Đào tạo 04 GDHN Giáo dục hƣớng nghiệp 05 GDNN Giáo dục nghề nghiệp 06 KHTN Khoa học tự nhiên 07 KHXH&NV Khoa học xã hội và nhân văn 08 KTTH-HN Kỹ thuật tổng hợp - hƣớng nghiệp 09 TCCN, CĐ, ĐH Trung cấp chuyên nghiệp, Cao đẳng, Đại học 10 THPT, THCS Trung học phổ thông, Trung học cơ sở 11 Quy trình Quy trình giáo dục hƣớng nghiệp Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn viii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1: Danh sách và đặc điểm của 12 trƣờng đƣợc khảo sát .2: Thực trạng về sử dụng phƣơng pháp GDHN trong dạy học các môn KHTN .3: Thực trạng về sử dụng hình thức GDHN trong dạy học các môn KHTN .4: Tỷ lệ % chọn phân ban của HS THPT theo địa bàn năm học 2009-2010 .5: Tỷ lệ % chọn phân ban của HS THPT theo tỉnh thuộc khu vực Trung Nam bộ năm học 2009-2010 .6: Mức độ ảnh hƣởng của đặc điểm ngành nghề đào tạo đối với việc chọn ngành, nghề của HS .7: Những hƣớng dự định của HS lớp 12 sau khi tốt nghiệp THPT theo năng lực học tập .8: Tỷ lệ% phân luồng HS sau THPT khu vực Trung Nam bộ qua 3 năm học .1: Bảng mô tả chi tiết cấu trúc nội dung GDHN đƣợc lồng ghép .2: Thang đánh giá và tiêu chí đánh giá, xếp loại bài soạn .3: Thang đánh giá và tiêu chí đánh giá xếp loại bài giảng .4: Thang đánh giá và tiêu chí đánh giá Quy trình .5: Thang đánh giá và tiêu chí tự đánh giá của HS sau khi dự tiết học có lồng ghép nội dung GDHN theo Quy trình .6: Số lƣợng GV, HS của 6 trƣờng tham gia thực nghiệm .7: Kết quả tự đánh giá của HS qua 6 tiết Vật lý thực nghiệm .8: Kết quả tự đánh giá của HS qua 6 tiết Sinh học thực nghiệm .9: Số lƣợng GV, HS của 3 trƣờng tham gia thực nghiệm .10: Kết quả tự đánh giá của HS qua 6 tiết Vật lý. 100 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn ix Bảng 3.11: Kết quả tự đánh giá của HS qua 6 tiết Sinh học (vòng 2) .12: So sánh kết quả thực nghiệm sƣ phạm soạn, giảng môn Vật lý .13: So sánh kết quả thực nghiệm sƣ phạm soạn, giảng môn Sinh học .14: So sánh kết quả tự đánh giá của HS qua thực nghiệm sƣ phạm môn Vật lý .15: So sánh kết quả tự đánh giá của HS qua thực nghiệm sƣ phạm môn Sinh học.

104 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn x DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 2.1: Thái độ sẵn sàng của HS lớp 12 trong chọn trƣờng dự thi .1: Kết quả đánh giá Quy trình của GV và chuyên gia.1: Hƣớng nghiệp theo quan điểm mới .2: Các bộ phận hợp thành hệ thống hƣớng nghiệp .3: Nhiệm vụ của GV THPT trong công tác hƣớng nghiệp .4: Miền chọn nghề tối ƣu của HS .5: Hệ thống tổ chức hoạt động GDHN trong trƣờng THPT .1: Sơ đồ chi tiết 6 bƣớc thực hiện lồng ghép nội dung GDHN vào soạn, giảng.2: Quy trình lồng ghép nội dung GDHN trong soạn, giảng của GV. 84 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1. GDHN là một trong những thành phần tạo nên giáo dục toàn diện nhằm hình thành và phát triển nhân cách HS.

GDHN giúp HS lựa chọn nghề đúng đắn, phù hợp với năng lực của bản thân và yêu cầu của xã hội. GDHN góp phần cho việc phân luồng HS sau trung học đƣợc hợp lý. Trong trƣờng THPT, GDHN có vai trò quan trọng trong việc hình thành cho HS tri thức về thế giới nghề nghiệp, những hiểu biết về về hệ thống giáo dục nghề nghiệp, các trƣờng đào tạo và nhu cầu lao động của xã hội bên cạnh hệ thống tri thức nền tảng của học vấn phổ thông.