Luận án tiến sĩ: Bồi dưỡng năng lực củng cố kiến thức môn Toán lớp 10 cho học sinh miền núi phía Bắc - Phạm Duy Hiển

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM PHẠM DUY HIỂN BỒI DƢỠNG NĂNG LỰC CỦNG CỐ KIẾN THỨC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG MIỀN NÚI PHÍA BẮC TRONG DẠY HỌC ĐẠI SỐ LỚP 10 Chuyên ngành: Lý luận và phƣơng pháp dạy học bộ môn Toán Mã số: 9 14 01 11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: 1. LÊ VĂN HỒNG HÀ NỘI - 2020 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu, kết quả đƣợc nêu trong luận án là trung thực, có nguồn trích dẫn. Các kết quả công bố chung đều đƣợc đồng nghiệp cho phép và sử dụng đƣa vào luận án. Tác giả luận án Phạm Duy Hiển ii QUY ƢỚC VỀ CÁC CHỮ VIẾT TẮT SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN Viết tắt Viết đầy đủ BP Biện pháp BTTCĐT Bản tóm tắt các điểm tựa BT Bài tập BĐTD Bản đồ tƣ duy CC Củng cố CH Câu hỏi DH Dạy học ĐG Đánh giá ĐC Đối chứng GD Giáo dục GQVĐ Giải quyết vấn đề GV Giáo viên HĐ Hoạt động HS Học sinh HT Học tập KN Kỹ năng KT Kiến thức NL Năng lực NXB Nhà xuất bản PP Phƣơng pháp PPDH Phƣơng pháp dạy học PT Phƣơng trình SGK Sách giáo khoa SP Sƣ phạm THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông TN Thực nghiệm iii MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU.

TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU. KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC.

NỘI DUNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. NƠI THỰC HIỆN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU. DỰ KIẾN NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN.

CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN. 5 Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Những vấn đề nghiên cứu về NL và NL Toán học.

Những vấn đề nghiên cứu về năng lực học tập và củng cố. NĂNG LỰC CỦNG CỐ KIẾN THỨC. Vai tr của củng cố kiến thức. Một số vấn đề về củng cố kiến thức.

Cấu tr c của năng lực củng cố kiến thức. Củng cố kiến thức trong dạy học Toán. Năng lực củng cố kiến thức môn Toán. ĐẶC ĐIỂM HS Ở CÁC TRƢỜNG THPT MIỀN NÚI PHÍA BẮC.

Khái quát về trƣờng THPT miền n i phía Bắc. Đặc điểm tâm sinh lý và nhận thức của HS THPT miền n i phía Bắc. THỰC TRẠNG DH TOÁN CHO HS THPT Ở MIỀN NÚI PHÍA BẮC .1 Khảo sát thực trạng DH Toán cho HS THPT ở miền n i phía Bắc. Một số nhận xét về tình hình DH Toán ở trƣờng THPT miền n i phía Bắc với yêu cầu bồi dƣỡng NL CC KT.

55 Kết luận chƣơng 1. 57 Chƣơng 2 - MỘT SỐ BIỆN PHÁP BỒI DƢỠNG NĂNG LỰC CỦNG CỐ KIẾN iv THỨC MÔN TOÁN CHO HS MIỀN NÚI PHÍA BẮC TRONG DẠY HỌC ĐẠI SỐ 10 THPT. ĐỊNH HƢỚNG XÂY DỰNG CÁC BIỆN PHÁP. Đảm bảo thực hiện mục tiêu, chƣơng trình DH môn Toán trong các trƣờng THPT phù hợp với yêu cầu đổi mới căn bản toàn diện nền GD Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

Thực hiện định hƣớng DH Toán nhằm bồi dƣỡng NL CC KT cho HS. Tôn trọng những nét riêng về đặc điểm tâm lý, phù hợp với trình độ nhận thức và vốn tri thức của HS miền n i trƣớc yêu cầu phát triển NL để tập trung vào việc tổ chức các HĐ CC KT. Đảm bảo sự đồng bộ, phối hợp hiệu quả giữa các BP nhằm phát huy đƣợc tính tích cực của HS trong các HĐ CC KT. Đảm bảo tính thực tiễn nhằm khai thác, phát huy bản sắc văn hóa địa phƣơng trong thiết kế nội dung, hình thức tổ chức HĐ, CC KT cho HS.

Đảm bảo tính khả thi trong điều kiện DH tại các trƣờng THPT miền n i phía Bắc. MỘT SỐ BP SP BỒI DƢỠNG NL CC KT MÔN TOÁN CHO HS Ở CÁC TRƢỜNG THPT MIỀN NÚI PHÍA BẮC. BP 1: Gợi động cơ, gây hứng th học toán gi p HS miền n i tự tin, tích cực thực hiện HĐ củng cố. Nhóm BP 2: Một số kỹ thuật rèn luyện KN CC KT môn Toán cho HS.

Nhóm BP 3: Xây dựng hệ thống CH và BT củng cố kiến thức, rèn luyện KN cho học sinh 89 2. Nhóm BP 4: Tăng cƣờng các hoạt động ngoại khoá gắn nội dung toán học với thực tiễn để củng cố kiến thức và rèn luyện KN vận dụng môn Toán. 98 Kết luận chƣơng 2. 110 Chƣơng 3 - THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM.

MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ VÀ NỘI DUNG THỰC NGHIỆM. Mục đích thực nghiệm. Yêu cầu thực nghiệm. Nhiệm vụ thực nghiệm.

Nguyên tắc tổ chức thực nghiệm. Nội dung thực nghiệm. KẾ HOẠCH, ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM. Thời gian, đối tƣợng thực nghiệm.

Quy trình, cách thức triển khai nội dung thực nghiệm. Đánh giá kết quả thực nghiệm. TIẾN TRÌNH VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM. Thực nghiệm sƣ phạm đợt 1.

Thực nghiệm sƣ phạm đợt 2 (Từ tháng 9 đến tháng 12 năm 2017). 138 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ. 155 CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 155 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

156 PHỤ LỤC vi DANH MỤC BẢNG Trang Bảng 1. Thực trạng KN ghi nhớ. tái hiện KT đã học. Thực trạng KN sử dụng ngôn ngữ toán học.

Thực trạng KN ghi nhớ BTTCĐT. Thực trạng KN xây dựng BĐTD. Thực trạng KN giải bài tập. Thực trạng KN thảo luận nhóm.

Thực trạng KN tự ĐG kết quả HT. Những khó khăn đối với HS trong việc rèn luyện KN CC. Nhận thức của GV về tầm quan trọng của việc hƣớng dẫn HS CC KT. Thực trạng áp dụng các BP bồi dƣỡng NL CC KT môn Toán cho HS.

Nhận thức của GV về những khó khăn của HS trong việc bồi dƣỡng NL CC KT. Khó khăn của GV trong việc bồi dƣỡng NL CC KT môn Toán cho HS. Thống kê về dinh dƣỡng và tuổi thọ. Kết quả HT của HS lớp 10A THPT Thạch Kiệt – Ph Thọ.

Kết quả HT của HS lớp 10E THPT Thạch Kiệt – Ph Thọ. Kết quả về khả năng sử dụng các KN CC KT môn Toán. Kết quả về mức độ sử dụng các KN CC KT môn Toán của HS. Thống kê số lƣợng HS đạt đƣợc các KN của lớp 10A và 10E.

Bảng thống kê các điểm số (Xi) bài kiểm tra đầu vào. Kết quả về mức độ sử dụng các KN CC KT môn Toán của HS (lần 1). Kết quả về mức độ sử dụng các KN CC KT môn Toán của HS (lần 2). Số HS đạt đƣợc các KN của lớp TN và ĐC (lần 2).

Bảng thống kê các điểm số (Xi) bài kiểm tra của HS (lần 2). Mức độ thực hiện các KN CC KT của nhóm HS nghiên cứu trƣờng hợp. 155 vii DANH MỤC HÌNH Trang Hình 1. Bảng tóm tắt cách giải PT bậc hai một ẩn.

Thành nhà Hồ (huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa). Mô hình cầu dây cáp treo. Biểu đồ Ven thể hiện giao của hai tập hợp. Cầu vƣợt ngã ba Huế, Thành phố Đà Nẵng.

Đồ thị minh họa hình dáng cầu vượt ngã ba Huế, Thành phố Đà Nẵng. Hình ảnh thành nhà Hồ ở Thanh Hóa. Hình ảnh cổng trƣờng Đại học Bách khoa Hà Nội. Hình ảnh Cổng Gateway Arch.

Đồ thị hàm số bậc hai minh họa hình ảnh parabol của công trình. Bản đồ tƣ duy về PT bậc nhất một ẩn. Bản đồ tƣ duy về PT bậc hai một ẩn. Bản đồ tƣ duy về định lý Viet và ứng dụng.

BTTCĐT về PT quy về bậc nhất, bậc hai. Bản tóm tắt các điểm tựa công thức lƣợng giác cơ bản. Bản tóm tắt các điểm tựa về “phƣơng trình”. Bản đồ tƣ duy về “Dấu của nhị thức bậc nhất”.

Bản đồ tƣ duy (khuyết thiếu) về Hàm số bậc hai. Bản đồ tƣ duy hệ thống hóa về phƣơng trình. Bản đồ tƣ duy hệ thống hóa về hệ phƣơng trình. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI 1.

Mục tiêu phát triển đất nƣớc trong giai đoạn hội nhập toàn cầu đã đặt ra cho GD phổ thông Việt Nam những yêu cầu mới về các NL cần hình thành và phát triển cho HS. Điều đó đã đƣợc thể chế hóa trong Luật GD: “GD THPT nhằm trang bị KT công dân; bảo đảm cho HS CC, phát triển kết quả của GD THCS, hoàn thiện học vấn phổ thông và có hiểu biết thông thường về kỹ thuật, hướng nghiệp; có điều kiện phát huy NL cá nhân để lựa chọn hướng phát triển, tiếp tục học chương trình GD đại học, GD nghề nghiệp hoặc tham gia lao động, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” (Điều 29, mục 4, chƣơng II, Luật GD 2019). Để thực hiện mục tiêu trên, thì: “PP GD phổ thông phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS phù hợp với đặc trưng từng môn học, lớp học và đặc điểm đối tượng HS; bồi dưỡng PP tự học, hứng thú HT, KN hợp tác, khả năng tư duy độc lập; phát triển toàn diện phẩm chất và NL của người học; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào quá trình GD. Nhƣ vậy, phát triển những NL cá nhân của HS, trong đó có NL tự học, tự GD vừa là một mục tiêu quan trọng, vừa là định hƣớng chiến lƣợc của GD Việt Nam, là nhân tố th c đẩy sự phát triển xã hội.

GD góp phần đáng kể cho phát triển xã hội trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc hiện nay qua việc phát triển tiềm lực con ngƣời. Trong đó, vấn đề chuẩn bị, tạo nguồn cán bộ cho các địa phƣơng vùng sâu, vùng xa,… đã đƣợc Nhà nƣớc ta coi là một trong những nhiệm vụ quan trọng. Đối với các trƣờng THPT ở miền n i phía Bắc, vấn đề phát huy tính tích cực, tự giác của HS, khai thác tiềm lực từng cá nhân kết hợp điều kiện thuận lợi cho các HĐ tập thể của HS đã đƣợc xác định là một trong những vấn đề trọng tâm của định hƣớng đổi mới giáo dục ngay từ những năm 2000:“. đẩy mạnh đổi mới PPDH, giúp HS biết cách tự học và hợp tác trong tự học, tích cực chủ động, sáng tạo trong phát hiện và GQVĐ, tự chiếm lĩnh tri thức mới, giúp HS tự ĐG NL của bản thân” [60].

Thực tế GD tại các trƣờng THPT ở miền n i phía Bắc hiện nay cho thấy, kết quả HT nói chung, kết quả HT môn Toán của HS chƣa cao.