Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu tác dụng cải thiện trí nhớ và chống trầm cảm của hương nhu tía (Ocimum sanctum L.) - Nguyễn Thu Hiền

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN DƯỢC LIỆU NGUYỄN THU HIỀN NGHIÊN CỨU TÁC DỤNG CẢI THIỆN SUY GIẢM TRÍ NHỚ VÀ CHỐNG TRẦM CẢM CỦA HƯƠNG NHU TÍA (Ocimum sanctum L.) TRÊN THỰC NGHIỆM LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƯỢC HỌC CHUYÊN NGÀNH: DƯỢC LÝ – DƯỢC LÂM SÀNG MÃ SỐ: 9720205 Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Minh Khởi 2. Lê Thị Xoan HÀ NỘI - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Minh Khởi và TS.

Lê Thị Xoan. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Thu Hiền LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ quý báu của các tập thể, các thầy cô giáo, các nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực cùng đồng nghiệp, bạn bè và người thân. Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc nhất tới PGS.

Nguyễn Minh Khởi và TS. Lê Thị Xoan – hai thầy cô hướng dẫn đã tận tình dìu dắt, chỉ bảo, giúp đỡ và động viên tôi từ những bước đầu tiên cho đến khi tôi hoàn thành luận án này. Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Lãnh Đạo Viện Dược liệu; Đảng ủy, Ban Giám Hiệu Trường Cao đẳng Y tế Hà Đông đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới: PGS.

Phạm Thị Nguyệt Hằng, ThS. Phí Thị Xuyến, ThS. Nguyễn Thị Phượng, các anh chị em Khoa Dược lý – Sinh hóa; TS. Nguyễn Văn Tài, Khoa Hóa Thực vật; TS.

Phạm Thanh Huyền, Khoa Tài nguyên Dược liệu, Viện Dược liệu; đã giúp tôi rất nhiều về mặt phương pháp luận cũng như hỗ trợ cho quá trình nghiên cứu của tôi. Tôi xin chân thành cảm ơn Quỹ phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) đã tài trợ kinh phí để tôi thực hiện luận án này. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới tập thể Phòng Quản lý khoa học và Đào tạo cùng các phòng ban có liên quan của Viện Dược liệu đã hết lòng giúp đỡ tôi trong suốt thời gian tôi học tập tại Viện. Tôi xin cảm ơn các em sinh viên Dương Thúy Linh, Nguyễn Thị Hương và Vũ Quang Huy đã đồng hành và gắn bó cùng tôi những ngày miệt mài nghiên cứu trong phòng thí nghiệm.

Lời cuối cùng, từ tận đáy lòng, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới gia đình yêu thương, bạn bè thân thiết và đồng nghiệp của tôi, những người luôn sát cánh bên tôi, cùng sẻ chia những lúc khó khăn nhất, tiếp thêm cho tôi sức mạnh và nghị lực để tôi hoàn thành luận án này. Nguyễn Thu Hiền MỤC LỤC DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT DANH MỤC CÁC BẢNG DANH MỤC CÁC HÌNH ĐẶT VẤN ĐỀ. Hội chứng sa sút trí tuệ (dementia) và suy giảm trí nhớ. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh.

Thuốc điều trị. Một số mô hình dược lý gây suy giảm trí nhớ trên thực nghiệm. Bệnh trầm cảm. Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh.

Thuốc điều trị. Một số mô hình dược lý gây trầm cảm trên thực nghiệm. Mối liên quan giữa sa sút trí tuệ và trầm cảm. Tên khoa học và vùng phân bố.

Đặc điểm hình thái. Bộ phận dùng. Thành phần hóa học. Tác dụng sinh học.

NGUYÊN LIỆU, PHƯƠNG TIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Nguyên liệu, phương tiện nghiên cứu, địa điểm nghiên cứu. Dược liệu nghiên cứu. Động vật thí nghiệm.

Hóa chất, thuốc thử. Trang thiết bị, dụng cụ. Địa điểm nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Sơ đồ nghiên cứu tổng thể. Phương pháp chiết xuất dược liệu. Gây mô hình dược lý. Các thử nghiệm hành vi.

Phương pháp nghiên cứu cơ chế tác dụng. Thiết kế nghiên cứu. Nghiên cứu tác dụng và cơ chế tác dụng cải thiện trí nhớ của hương nhu tía. Nghiên cứu tác dụng và cơ chế tác dụng chống trầm cảm của hương nhu tía.

Xử lý số liệu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Tác dụng và cơ chế tác dụng cải thiện trí nhớ của hương nhu tía. Tác dụng và cơ chế tác dụng cải thiện trí nhớ của cao chiết cồn toàn phần hương nhu tía (OS) trên mô hình chuột nhắt bị loại bỏ thùy khứu giác (OBX).

Tác dụng của các cao chiết phân đoạn hương nhu tía lên trí nhớ không gian ngắn hạn của chuột OBX trong thử nghiệm mê lộ chữ Y cải tiến. Tác dụng và cơ chế tác dụng cải thiện trí nhớ của các hoạt chất tiềm năng (acid ursolic - UA và acid oleanolic - OA) trong hương nhu tía trên chuột OBX. Tác dụng ức chế enzym acetylcholinesterase in vitro của cao chiết cồn, phân đoạn ethyl acetat và một số chất phân lập được từ hương nhu tía. Tác dụng chống trầm cảm của hương nhu tía.

Tác dụng chống trầm cảm của cao chiết cồn và các cao chiết phân đoạn hương nhu tía trên mô hình chuột OBX. Tác dụng và cơ chế tác dụng chống trầm cảm của cao chiết phân đoạn n-butanol (OS-B) trên mô hình chuột bị gây stress nhẹ trường diễn không dự đoán trước (UCMS). Nguyên liệu nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu.

Lựa chọn động vật thí nghiệm. Lựa chọn thuốc chứng dương. Mô hình dược lý. Mô hình loại bỏ thùy khứu giác (OBX).

Mô hình gây stress nhẹ trường diễn không dự đoán trước (UCMS). Tác dụng và cơ chế tác dụng cải thiện trí nhớ của hương nhu tía. Tác dụng và cơ chế tác dụng cải thiện trí nhớ của cao chiết cồn OS toàn phần. Tác dụng cải thiện trí nhớ của các cao chiết phân đoạn hương nhu tía.

Cơ sở lựa chọn chất phân lập tiềm năng từ hương nhu tía để đánh giá tác dụng cải thiện trí nhớ trên thực nghiệm. Tác dụng và cơ chế tác dụng cải thiện trí nhớ của các hoạt chất tiềm năng. Tác dụng và cơ chế tác dụng chống trầm cảm của hương nhu tía. Tác dụng chống trầm cảm của các cao chiết phân đoạn hương nhu tía trên mô hình OBX.

Tác dụng và cơ chế tác dụng chống trầm cảm của cao OS-B trên mô hình UCMS. Bàn luận chung về tác dụng và cơ chế tác dụng chống trầm cảm của OS-B. Dự đoán thành phần hóa học có thể đóng vai trò quan trọng trong tác dụng chống trầm cảm của OS. Bàn luận chung.

133 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 1 PHỤ LỤC 2 PHỤ LỤC 3 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết STT Tiếng Anh Giải nghĩa tắt 1 ACh acetylcholine acetylcholin 2 AChE acetylcholinesterase enzyme enzym acetylcholinesterase 3 ACTH adrenocorticotropic hormone hormon vỏ thượng thận 4 AMPT α-methyl-p-tyrosine α-methyl-p-tyrosin 5 APP amyloid precursor protein protein tiền chất amyloid 6 ATP adenosine triphosphate adenosin triphosphat yếu tố dinh dưỡng thần kinh có 7 BDNF brain-derived neurotrophic factor nguồn gốc từ não 8 BSA bovine serum albumin albumin huyết thanh bò 9 ChAT choline acetyltransferase enzyme enzym cholin acetyltransferase 10 COMT catechol-O-methyl transferase catechol-O-methyl transferase 11 CRF corticotropin-releasing factor yếu tố giải phóng corticotropin 12 CRH corticotropin releasing hormone hormon giải phóng corticotrophin corticotropin releasing hormone thụ thể 1 của hormone giải phóng 13 CRHR1 receptor 1 corticotropin chỉ dấu protein tế bào thần kinh mới 14 DCX doublecortin sinh ở hồi răng hồi hải mã 15 DNA deoxyribonucleic acid acid deoxyribonucleic 16 DNCB dinitrochlorobenzene dinitrochlorobenzen 17 DZP diazepam diazepam enzyme linked immunosorbent Thử nghiệm hấp thụ miễn dịch liên 18 ELISA assay kết enzym 19 FST forced swimming test thử nghiệm bơi cưỡng bức 20 GSH glutathione glutathion human cerebral microvascular 21 HCMECs tế bào nội mô vi mạch não người endothelial cells 22 IMP imipramine imipramin 23 i. intraperitoneal đường tiêm phúc mạc Chữ viết STT Tiếng Anh Giải nghĩa tắt 24 kl/kl khối lượng/khối lượng 25 kl/tt khối lượng/thể tích 26 MAO monoamine oxidase monoamin oxidase 27 MAOI monoamine oxydase inhibitors các chất ức chế monoamin oxydase 28 MDD major depressive disorder rối loạn trầm cảm chủ yếu 29 MI myocardial infarction nhồi máu cơ tim 30 MRI magnetic resonance imaging chụp cộng hưởng từ 31 NFTs neurofibrillary tangles đám rối thần kinh 32 NMDA N-methyl-D-aspartate N-methyl-D-aspartat 33 OA oleanolic acid acid oleanolic 34 OBX olfactory bulbectomized mice chuột bị loại bỏ thùy khứu giác 35 ORT object recognition test thử nghiệm nhận diện vật thể 36 OS Ocimum sanctum ethanol extract cao chiết cồn hương nhu tía Ocimum sanctum n-butanol cao chiết phân đoạn n-butanol hương 37 OS-B fractioned extract nhu tía Ocimum sanctum ethylacetat cao chiết phân đoạn ethylacetat 38 OS-E fractioned extract hương nhu tía Ocimum sanctum n-hexan cao chiết phân đoạn n-hexan hương 39 OS-H fractioned extract nhu tía 40 PCPA ρ-chlorophenylalanine ρ-chlorophenylalanin 41 mRNA message ribonucleic acid acid ribonucleic - RNA thông tin 42 SEM standard error of the mean sai số chuẩn của giá trị trung bình 43 SPT sucrose preference test thử nghiệm tiêu thụ saccharose 44 TCAs tricyclic antidepressants các thuốc chống trầm cảm ba vòng 45 TST tail suspension test thử nghiệm treo đuôi stress nhẹ trường diễn không dự đoán 46 UCMS unpredictable chronic mild stress trước 47 UA ursolic acid acid ursolic 48 VEGF vascular endothelial growth factor yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. Các thuốc chống trầm cảm hiện có. Một số hóa chất, thuốc thử chính sử dụng trong luận án.

Một số trang thiết bị, dụng cụ chính sử dụng trong luận án. Cặp mồi cho các gen mục tiêu trong Real-time PCR. Tác dụng ức chế enzym acetylcholinesterase (AChE) in vitro của các cao chiết và các hợp chất được phân lập từ phân đoạn ethyl acetat .85 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1. Các giai đoạn hình thành thần kinh hồi hải mã ở người trưởng thành và phân tích hóa mô miễn dịch trong trầm cảm và bệnh Alzheimer.

Hương nhu tía (Ocimum sanctum L.) trồng ở Trung tâm nghiên cứu trồng và chế biến cây thuốc Hà Nội, Viện dược liệu. Sơ đồ nghiên cứu tổng thể. Sơ đồ chiết xuất dược liệu. Phẫu thuật loại bỏ thùy khứu giác (OBX).

Gò bó chuột vào lọ nhỏ - một trong các tác nhân gây stress của mô hình gây stress nhẹ trường diễn không dự đoán trước (UCMS). Thử nghiệm nhận diện vật thể. Thử nghiệm mê lộ chữ Y cải tiến. Thử nghiệm mê lộ nước Morris.

Thử nghiệm treo đuôi. Thử nghiệm bơi cưỡng bức. Thử nghiệm môi trường mở. (A) Dụng cụ cắt lát não; (B) Phần não đem đúc parafin.

Lấy não chuột tách vùng hồi hải mã và vỏ não. Sơ đồ thiết kế nghiên cứu tác dụng cải thiện trí nhớ của OS. Sơ đồ thiết kế thí nghiệm đánh giá tác dụng cải thiện trí nhớ của các cao chiết phân đoạn hương nhu tía .