Luận án phát triển mô hình AI phân vùng nguy cơ lũ quét - ĐH Mỏ Địa chất

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỎ - ĐỊA CHẤT NGÔ THỊ PHƯƠNG THẢO NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN MÔ HÌNH TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG PHÂN VÙNG NGUY CƠ LŨ QUÉT Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KỸ THUẬT Hà Nội - 2024 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỎ - ĐỊA CHẤT NGÔ THỊ PHƯƠNG THẢO NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN MÔ HÌNH TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG PHÂN VÙNG NGUY CƠ LŨ QUÉT Ở VIỆT NAM NGÀNH: KỸ THUẬT TRẮC ĐỊA - BẢN ĐỒ MÃ SỐ: 9520503 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KỸ THUẬT NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. TS Nguyễn Quang Khánh 2.TS Bùi Tiến Diệu Hà Nội - 2024 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi. Tất cả dữ liệu được sử dụng trong luận án này có nguồn gốc rõ ràng và đã được trích dẫn đầy đủ theo quy định. Nghiên cứu sinh ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

ii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. iv DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU. vi DANH MỤC CÁC HÌNH. vii MỞ ĐẦU.

1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU LŨ QUÉT.2 Khái niệm về lũ quét .3 Tổng quan tình hình nghiên cứu lũ quét trên thế giới .4 Tổng quan tình hình nghiên cứu lũ quét tại Việt Nam .5 Điểm mới được phát triển trong luận án. 21 CHƯƠNG 2: KHU VỰC NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC .1 Lựa chọn khu vực nghiên cứu .2 Cơ sở khoa học. Phương pháp luận phát hiện lũ quét sử dụng ảnh Radar Sar Sentinel- .2 Nghiên cứu xây dựng mô hình mạng Nơ-ron nhân tạo FA-LM- ANN cho phân vùng nguy cơ lũ quét .3 Nghiên cứu xây dựng mô hình PSO-ELM cho phân vùng nguy cơ lũ quét .4 Nghiên cứu xây dựng mô hình Ensemble learning trong phân vùng nguy cơ lũ quét .3 Đánh giá độ chính xác mô hình. 42 CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM VÀ KẾT QUẢ.

Quy trình xây dựng mô hình trí tuệ nhân tạo trong phân vùng nguy cơ lũ quét. Xây dựng cơ sở dữ liệu lũ quét. Thành lập bản đồ hiện trạng lũ quét. Xây dựng các bản đồ thành phần.

Xây dựng dữ liệu huấn luyện và dữ liệu kiểm tra. Phân tích đa cộng tuyến và lựa chọn các bản đồ thành phần. Xây dựng mô hình tích hợp FA-LM-ANN cho phân vùng nguy cơ lũ quét. Quy trình xây dựng mô hình tích hợp FA-LM-ANN.2 Kết quả của mô hình .3 Thành lập bản đồ phân vùng nguy cơ lũ quét.

Xây dựng mô hình tích hợp PSO-ELM cho phân vùng nguy cơ lũ quét .1 Quy trình xây dựng mô hình tích hợp PSO-ELM. Kết quả của mô hình .3 Thành lập bản đồ phân vùng nguy cơ lũ quét. Xây dựng mô hình Ensemble learning cho phân vùng nguy cơ lũ quét .1 Quy trình xây dựng mô hình tích hợp PSO-ELM cho phân vùng nguy cơ lũ quét .2 Kết quả của mô hình .3 Thành lập bản đồ phân vùng nguy cơ lũ quét. 84 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

89 NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA NCS. 92 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 94 PHỤ LỤC iv DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ AHP Analytical Hierarchy Process AI Artificial Intelligence ANN Artificial Neural Network AUC Area Under the Curve BO Bat Optimization CSO Cuckoo Search Optimization DT Decision Tree ELM Extreme Learning Machines FA Firefly Algorithm FA-LM -ANN Firefly Algorithm- Levenberg–Marquardt - Artificial Neural Network FN False Negative FP False Postive FR Frequency Ratio FURIA Fuzzy Unordered Rule Induction Algorithm GA Genetic Algorithm GRD Ground Range Detected LM Levenberg–Marquardt LMB Levenberg–Marquardt Backpropagation LMS Least Means Squares v Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ LMT Logistic Model Tree LVQ Learning Vector Quantization MAE Mean Absolute Error MBO Monarch ButterflyOptimizaation ME Mean Error ML Machine Learning MLPNN Multilayer Perceptron Neural Network MSE Mean Squared Error PSO Particle Swarm Optimization RMSE Root Mean Squared Error ROC Receiver Operating Characteristic SPI Stream Power Index SVM Support Vector Machine TN True Negative TOL Tolerance TP True Postive TWI Topgraphic Wetness Index VIF Variance Inflation Factor vi DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU TT Tên bảng Trang Bảng 2. Đặc điểm của ảnh vệ tinh Sentinel-1.

Ảnh SAR Sentinel-1A sử dụng cho việc phát hiện lũ quét. Phân tích đa cộng tuyến cho các bản đồ thành phần. Hiệu suất dự báo của mô hình FA-LM ANN. So sánh hiệu suất của mô hình FA-LM-ANN với các mô hình LM-ANN, FA-ANN, SVM, và CT.

Hiệu suất của mô hình với phương pháp kiểm tra chéo ten-fold. Đánh giá hiệu suất của mô hình PSO-EML. Đánh giá độ chính xác của các mô hình. Đặc điểm của các lớp có nguy cơ cao lũ quét cho khu vực nghiên cứu từ mô hình PSO-ELM.

Đánh giá sử dụng FSMs và độ chính xác phân loại. Đánh giá tầm quan trọng của bản đồ thành phần lũ quét theo phương pháp VLQ. Hiệu suất của mô hình trên tập dữ liệu huấn luyện. Đánh giá độ chính xác mô hình kiểm tra.

Tỷ lệ phần trăm mật độ tương đối lũ quét trên tập dữ liệu huấn luyện. Tỷ lệ phần trăm mật độ tương đối lũ quét trên tập dữ liệu kiểm tra. Kết quả kiểm nghiệm thống kê Wilicoxon trên bộ dữ liệu kiểm tra. 87 vii DANH MỤC CÁC HÌNH TT Tên hình Trang Hình 1.

Khung quy trình đánh giá rủi ro thảm họa thiên tai - UNISDR .1 Vị trí khu vực nghiên cứu. Phương pháp luận phát hiện lũ quét sử dụng ảnh Sentinel-1. Phát hiện lũ quét trên ảnh tổ hợp màu Sentinel-1A đa thời gian. Cấu trúc một mô hình ANN cho phân vùng nguy cơ lũ quét.

Quy trình xây dựng mô hình trí tuệ nhân tạo trong phân vùng nguy cơ lũ quét. Vị trí các điểm khảo sát khu vực nghiên cứu. Quy trình xây dưng cơ sở dữ liệu lũ quét. Khu vực lũ quét từ ảnh SAR Sentinel-1 của vùng nghiên cứu.

Các bản đồ thành phần cho nghiên cứu lũ quét .5 Sơ đồ quy trình xây dựng mô hình tích hợp FA-LM-ANN cho phân vùng nguy cơ lũ quét. Quá trình tối ưu hóa của của phương pháp hỗn hợp FA-LM. Mô hình FA-LM-ANN cho phân vùng nguy cơ lũ quét. So sánh tốc độ hội tụ giữa FA-LM ANN và LM-ANN.

Bản đồ phân vùng nguy cơ lũ quét khu vực nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu PSO-ELM. Giá trị tối ưu so với vòng lặp trong quá trình huấn luyện mô hình. Độ khớp của mô hình PSO-ELM với tập dữ liệu huấn luyện.

Hiệu suất dự báo của mô hình PSO-ELM trên bộ dữ liệu kiểm tra. AUC của mô hình PSO-ELM. Bản đồ phân vùng nguy cơ lũ quét khu vực nghiên cứu. Đường cong phân tách các lớp nguy cơ lũ quét của khu vực nghiên cứu.

Quy trình xây dựng bản đồ phân vùng nguy cơ lũ quét với Ensemble Learning. Phân tích ROC, Recall, Precision của mô hình. Bản đồ phân vùng nguy cơ lũ quét theo mô hình FURIA-GA- LogitBoost. Bản đồ phân vùng nguy cơ lũ quét theo mô hình FURIA-GA- AdaBoost.

Bản đồ phân vùng nguy cơ lũ quét theo mô hình FURIA-GA- Bagging. Phân tích ROC. Tính cấp thiết của luận án Lũ lụt đứng đầu trong danh sách những thảm họa thiên nhiên, bao gồm cả số lượng thương vong lẫn thiệt hại về tài sản [197, 232], đặc biệt là tại các khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của bão và áp thấp nhiệt đới [50, 173, 227]. Năm 2013, thiệt hại do lũ gây ra trên toàn thế giới ước tính hơn 50 tỷ USD [228].

Theo các dự báo, đến năm 2050, thiệt hại từ lũ có thể tăng lên đáng kể, với mức ước tính lên đến một nghìn tỷ USD mỗi năm do sự tăng đột biến về dân số và biến đổi khí hậu [50, 101]. Theo báo cáo của Trung tâm nghiên cứu dịch tễ học về thảm họa sau thiên tai (Centre for Research on the Epidemiology of Disasters - CRED), Việt Nam thuộc khu vực Đông Nam Á, nơi chịu ảnh hưởng của bão và áp thấp nhiệt đới. Báo cáo cho biết Việt Nam được xác định là một trong 10 quốc gia đứng đầu chịu ảnh hưởng do biến đổi khí hậu [64]. Hậu quả, Việt Nam đã liên tục bị ảnh hưởng nặng do các tai biến thiên nhiên gây ra như bão và áp thấp nhiệt đới, lũ lụt và trượt lở đất.

Đặc biệt, chỉ với lũ lụt đã ước tính khoảng 71% dân số và 59% diện tích đất của Việt Nam bị ảnh hưởng trong vài năm qua [37, 56, 185, 196]. Tổng thiệt hại ước tính sơ bộ do bão và lũ trong giai đoạn 1996-2015 đã chiếm 0,62% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Việt Nam. Điều này tương đương với khoảng 2,12 tỷ USD [134]. Dự báo cho thấy trong các năm tới, biến đổi khí hậu tiếp tục phức tạp, dẫn đến các hiện tượng thời tiết bất thường và không theo quy luật, như bão nhiệt đới hay mưa lớn bất thường gây lũ quét.

Do đó, việc nghiên cứu về lũ lụt đang trở nên ngày càng quan trọng hơn bao giờ hết. Điều này giúp đảm bảo sự ổn định trong cuộc sống của cộng đồng dân cư, bảo vệ tài sản, môi trường sống và nguồn tài nguyên tự nhiên khỏi những tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu. Nghiên cứu về lũ lụt 2 không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu và dự báo các tác động của biến đổi khí hậu, mà còn cung cấp cơ sở để xây dựng các biện pháp phòng ngừa và ứng phó hiệu quả để bảo vệ cuộc sống và tài sản của người dân. Đây là nhiệm vụ nằm trong chương trình mục tiêu ứng phó với biến đổi khí hậu và tăng trưởng xanh của Chính phủ Việt Nam (Quyết định Số: 1670/QĐ-TTg, ngày 31 tháng 10 năm 2017).

Trong các loại hình lũ lụt, lũ quét là hiện tượng thiên tai điển hình và khác biệt so với lũ thường, do tính chất diễn biến nhanh với cường độ mạnh, thường xảy ra trong khoảng thời gian ngắn, chẳng hạn dưới 6 giờ [169]. Ở Việt Nam, đặc biệt tại các tỉnh miền núi phía Bắc, lũ quét là một vấn đề thường xuyên xảy ra và nghiêm trọng. Điều này do ảnh hưởng của mưa lớn, xối xả, hoặc do mưa kéo dài trong các cơn bão nhiệt đới kết hợp với tính chất đặc thù của địa hình như chênh cao lớn, độ dốc cao và cắt xẻ sâu. Ngoài ra, sự phát triển dân số và gia tăng các hoạt động dân sinh như chặt phá rừng và sử dụng đất không theo quy hoạch trong những năm gần đây đã làm lũ quét có diễn biễn rất khốc liệt và mức độ tàn phá cao.