Luận án Lê Lêna: Vai trò ASEAN hợp tác an ninh chính trị Đông Á (1991-2015)

Sau Chiến tranh Lạnh, Đông Á đối mặt với nhiều thách thức an ninh mới. Sự vắng mặt của cấu trúc an ninh tập thể đã tạo ra khoảng trống quyền lực. Các cường quốc khu vực và bên ngoài tìm cách định hình trật tự mới. Trong bối cảnh này, nhu cầu về một diễn đàn đối thoại và hợp tác an ninh trở nên cấp thiết. ASEAN, với nguyên tắc đồng thuận và không can thiệp, được coi là một nền tảng tiềm năng. Tổ chức này có thể thu hút sự tham gia của các bên liên quan. Khu vực cần một cơ chế để quản lý xung đột, xây dựng lòng tin và thúc đẩy ổn định. ASEAN đã nhận thức vai trò tiềm năng của mình. Hiệp hội bắt đầu chuyển dịch trọng tâm sang hợp tác an ninh chính trị.

Mục tiêu chính là làm rõ vai trò của ASEAN trong hợp tác an ninh chính trị Đông Á từ 1991 đến 2015. Nghiên cứu xác định các yếu tố tác động đến vai trò này. Phân tích quá trình định hình, củng cố và phát huy vai trò trung tâm của ASEAN. Đánh giá hiệu quả các cơ chế do ASEAN dẫn dắt, như Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF). So sánh thành công và hạn chế trong các giai đoạn khác nhau. Từ đó, đưa ra cái nhìn toàn diện về đóng góp của ASEAN đối với an ninh khu vực. Nghiên cứu cũng dự báo về vai trò tương lai và đề xuất các khuyến nghị chính sách. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc hiểu rõ hơn về trung tâm ASEAN.

Tài liệu sử dụng lý thuyết Vai trò và cách tiếp cận Phân tích Mạng lưới Xã hội. Phương pháp này giúp phân tích cách các chủ thể trong quan hệ quốc tế thực thi vai trò của mình. Nó tập trung vào các liên kết, quan hệ và tương tác giữa ASEAN với các đối tác. Phân tích cách ASEAN mở rộng liên kết, duy trì khả năng điều phối và đảm bảo tính trung lập. Điều này giúp ASEAN kết nối các bên, tạo ra mạng lưới hợp tác đa phương. Khung phân tích này cũng đánh giá khả năng của ASEAN trong việc duy trì tính chính danh. Phương pháp cho phép hiểu sâu sắc hơn về cơ chế vận hành vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc an ninh Đông Á.

Một số yếu tố then chốt đã định hình vai trò của ASEAN giai đoạn này. Sự chấm dứt Chiến tranh Lạnh tạo ra khoảng trống an ninh. Không còn mối đe dọa chung, nhưng xuất hiện các vấn đề an ninh phi truyền thống. Sự trỗi dậy của Trung Quốc và sự hiện diện của Mỹ đòi hỏi một cơ chế cân bằng. Nhu cầu về một trật tự khu vực ổn định ngày càng tăng. Các thành viên ASEAN mong muốn tăng cường ảnh hưởng khu vực. Họ muốn tránh bị các cường quốc lớn chi phối. Nguyên tắc đồng thuận, không can thiệp và phương cách ASEAN trở thành nền tảng. Các yếu tố này thúc đẩy ASEAN chủ động xây dựng một kiến trúc an ninh mới cho Đông Á.

Năm 1994, ASEAN thành lập Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF). Đây là cơ chế đối thoại an ninh đa phương đầu tiên của Đông Á. ARF tập hợp 27 thành viên, bao gồm các cường quốc lớn như Mỹ, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản. Mục tiêu của ARF là xây dựng lòng tin, ngoại giao phòng ngừa và hợp tác trong các vấn đề an ninh. ARF đã tạo ra một không gian độc đáo để các quốc gia thảo luận các thách thức an ninh nhạy cảm. Diễn đàn này cho phép các Bộ trưởng Ngoại giao đối thoại cởi mở. ARF không phải là một cơ chế phòng thủ tập thể. Thay vào đó, nó tập trung vào việc tạo ra sự hiểu biết lẫn nhau. Diễn đàn này giúp giảm thiểu nguy cơ xung đột và tăng cường sự ổn định khu vực. ARF là minh chứng cho khả năng lãnh đạo của ASEAN trong việc kiến tạo trật tự an ninh khu vực.

Việc thành lập ARF là một bước đột phá quan trọng. Nó đánh dấu sự phát triển của đối thoại an ninh đa phương tại Đông Á. Trước đó, các cuộc đối thoại an ninh thường diễn ra song phương. ARF đã thay đổi cục diện này bằng cách thiết lập một nền tảng đa phương. ASEAN đóng vai trò trung tâm trong việc đặt ra chương trình nghị sự. Tổ chức cũng điều phối các cuộc thảo luận. ARF đã khuyến khích các quốc gia tham gia vào các hoạt động xây dựng lòng tin. Các hoạt động bao gồm trao đổi thông tin quốc phòng, huấn luyện chung, và hợp tác chống khủng bố. Điều này giúp nâng cao nhận thức chung về an ninh. Nó cũng thúc đẩy hợp tác thiết thực giữa các bên. ARF là một thành công lớn của ASEAN trong việc định hình kiến trúc an ninh khu vực.

Trong giai đoạn này, ASEAN triển khai nhiều hoạt động nhằm củng cố vai trò trung tâm. Hiệp hội đã đẩy mạnh việc ký kết Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác (TAC) với các quốc gia bên ngoài. TAC trở thành một công cụ quan trọng để thiết lập các chuẩn mực ứng xử khu vực. ASEAN cũng tăng cường đối thoại và tham vấn thường xuyên với các đối tác. Các cuộc họp cấp cao ASEAN+1, ASEAN+3 trở thành nền tảng cho hợp tác đa phương. Những hoạt động này giúp ASEAN duy trì khả năng điều phối. Tổ chức này cũng đảm bảo rằng các sáng kiến khu vực vẫn nằm dưới sự dẫn dắt của mình. ASEAN đã chứng tỏ sự linh hoạt và khả năng tập hợp lực lượng.

ARF tiếp tục được mở rộng cả về thành viên và phạm vi hoạt động. Các nước tham gia ARF đã tăng lên, bao gồm nhiều quốc gia quan trọng khác. ARF không chỉ giới hạn ở xây dựng lòng tin mà còn tiến tới ngoại giao phòng ngừa. Các hoạt động như Hội thảo liên ngành về An ninh Hàng hải, Đối phó Thảm họa đã được triển khai. Điều này cho thấy sự đa dạng hóa trong hợp tác an ninh khu vực. ASEAN đã sử dụng ARF như một công cụ để thúc đẩy đối thoại sâu hơn về các vấn đề phức tạp. Các vấn đề như an ninh phi truyền thống, chống khủng bố và tội phạm xuyên quốc gia được đưa ra thảo luận. Sự mở rộng của ARF khẳng định vai trò không thể thiếu của ASEAN trong quản lý an ninh khu vực.

Năm 2003, các nhà lãnh đạo ASEAN nhất trí thành lập Cộng đồng An ninh Chính trị ASEAN (APSC). Kế hoạch này là một tầm nhìn táo bạo nhằm tăng cường gắn kết nội khối. APSC hướng tới một khu vực hòa bình, an toàn và ổn định. Cộng đồng này hoạt động dựa trên các nguyên tắc chung. Các nguyên tắc như giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, không can thiệp vào công việc nội bộ. APSC bao gồm ba trụ cột: chính trị, an ninh và kinh tế. Mục tiêu là thúc đẩy sự gắn kết và hiểu biết lẫn nhau giữa các quốc gia thành viên. Việc xây dựng APSC thể hiện cam kết của ASEAN đối với an ninh toàn diện. Nó khẳng định quyết tâm của tổ chức trong việc tự định đoạt tương lai an ninh khu vực. APSC là một cột mốc quan trọng trong quá trình củng cố vai trò của ASEAN.

ASEAN đã nỗ lực không ngừng để đẩy mạnh vai trò trung tâm. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược gia tăng giữa Mỹ và Trung Quốc, ASEAN cần giữ vững lập trường. Tổ chức đã tìm cách cân bằng quan hệ với cả hai cường quốc. ASEAN duy trì các kênh đối thoại mở với tất cả các bên. Hiệp hội đã tăng cường tính linh hoạt và khả năng thích ứng. ASEAN thúc đẩy một cấu trúc khu vực mở và bao trùm. Điều này đảm bảo rằng không một cường quốc nào có thể chi phối. Các nhà lãnh đạo ASEAN nhấn mạnh tầm quan trọng của trung tâm ASEAN. Họ khẳng định nó là trụ cột cho hòa bình và ổn định khu vực. Các tuyên bố chung và kế hoạch hành động thể hiện cam kết này.

Trong giai đoạn này, ASEAN tiếp tục mở rộng các cơ chế hợp tác an ninh. Hội nghị cấp cao Đông Á (EAS) được củng cố. EAS trở thành một diễn đàn chiến lược cho các nhà lãnh đạo thảo luận các vấn đề khu vực và toàn cầu. Năm 2010, Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN Mở rộng (ADMM+) ra đời. ADMM+ tập hợp Bộ trưởng Quốc phòng của 18 quốc gia. Cơ chế này tập trung vào hợp tác thực chất. Các lĩnh vực bao gồm hỗ trợ nhân đạo, cứu trợ thảm họa, an ninh hàng hải. ADMM+ là một bước tiến quan trọng. Nó cho phép các lực lượng quốc phòng khu vực hợp tác chặt chẽ hơn. ASEAN giữ vai trò chủ trì và điều phối trong cả EAS và ADMM+. Điều này khẳng định khả năng lãnh đạo của ASEAN trong đa phương hóa an ninh.

ASEAN đã và đang tích cực thúc đẩy một trật tự khu vực dựa trên luật pháp. Tổ chức này ủng hộ việc tuân thủ luật pháp quốc tế. Điều này đặc biệt quan trọng trong các tranh chấp lãnh thổ, như Biển Đông. ASEAN đã khởi xướng các cuộc đàm phán về Bộ Quy tắc Ứng xử Biển Đông (COC). COC nhằm quản lý hành vi trên biển và giảm thiểu nguy cơ xung đột. ASEAN cũng thúc đẩy các nguyên tắc minh bạch, tin cậy và trách nhiệm giải trình. Các nguyên tắc này được áp dụng trong quan hệ giữa các quốc gia. Hiệp hội tăng cường vai trò của các thỏa thuận và hiệp ước khu vực. Việc này bao gồm Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân ở Đông Nam Á. ASEAN nỗ lực xây dựng một môi trường an ninh ổn định và có thể dự đoán được. Các quốc gia tuân thủ các quy tắc và chuẩn mực chung. Đây là đóng góp quan trọng của ASEAN vào trật tự khu vực Đông Á.

ASEAN đã đạt được nhiều thành công trong việc kiến tạo an ninh khu vực. Tổ chức này là tác nhân chính trong việc thúc đẩy đối thoại và xây dựng lòng tin. Sự ra đời của ARF, EAS, và ADMM+ là minh chứng. Các cơ chế này đã tạo ra một nền tảng cho hợp tác đa phương. ASEAN đã góp phần ngăn chặn các xung đột lớn trong khu vực. Hiệp hội khuyến khích giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình. ASEAN cũng thúc đẩy các chuẩn mực khu vực, như Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác. Tổ chức đã nâng cao nhận thức về các thách thức an ninh phi truyền thống. Các thách thức bao gồm khủng bố, tội phạm xuyên quốc gia và thảm họa thiên nhiên. ASEAN đã tăng cường tiếng nói tập thể của Đông Nam Á trên trường quốc tế. Những đóng góp này là không thể phủ nhận.

Bên cạnh những thành công, vai trò an ninh của ASEAN cũng có những hạn chế nhất định. Nguyên tắc đồng thuận thường dẫn đến việc ra quyết định chậm trễ. Nguyên tắc không can thiệp có thể cản trở hành động tập thể đối với các vấn đề nội bộ nhạy cảm. Sự đa dạng về lợi ích và năng lực giữa các quốc gia thành viên cũng là một thách thức. ASEAN đôi khi gặp khó khăn trong việc phát triển các cơ chế ràng buộc về pháp lý. Áp lực từ sự cạnh tranh giữa các cường quốc lớn cũng là một yếu tố. Các cường quốc có thể tìm cách định hình chương trình nghị sự khu vực. ASEAN cần nâng cao khả năng thực thi và hiệu quả của các sáng kiến. Khắc phục những hạn chế này là cần thiết để duy trì vai trò trung tâm.

Vai trò của ASEAN có sự khác biệt về mức độ ảnh hưởng giữa Đông Nam Á và Đông Á rộng lớn hơn. Trong Đông Nam Á, ASEAN là kiến trúc sư chính của hòa bình và hợp tác. Tổ chức này đóng vai trò trung tâm trong việc định hình các chuẩn mực và giải quyết tranh chấp. ASEAN là nền tảng cho sự hội nhập khu vực. Đối với Đông Á, vai trò của ASEAN là một chất xúc tác và điều phối viên. ASEAN cung cấp các diễn đàn cho đối thoại giữa các cường quốc. Tổ chức này đảm bảo rằng các lợi ích của các quốc gia vừa và nhỏ được lắng nghe. ASEAN cũng thúc đẩy một trật tự khu vực mở và bao trùm. Tuy nhiên, ảnh hưởng của ASEAN trong Đông Á có thể bị thách thức bởi quyền lực của các quốc gia lớn hơn. Việc duy trì sự cân bằng này là nhiệm vụ liên tục của ASEAN.

Nhiều yếu tố sẽ tác động đến vai trò của ASEAN trong tương lai. Sự cạnh tranh địa chiến lược Mỹ-Trung Quốc là yếu tố hàng đầu. Trung Quốc tiếp tục tăng cường ảnh hưởng. Mỹ tìm cách củng cố quan hệ đối tác tại khu vực. Các thách thức an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu, an ninh mạng, và khủng bố sẽ đòi hỏi phản ứng tập thể. Các vấn đề nội bộ của ASEAN, như sự khác biệt về phát triển kinh tế và chính trị, cũng ảnh hưởng. Sự đoàn kết và khả năng thích ứng của ASEAN sẽ là chìa khóa. Các công nghệ mới và sự chuyển dịch quyền lực toàn cầu cũng sẽ định hình vai trò của tổ chức. ASEAN cần chủ động nắm bắt các xu hướng này.

Dự báo cho thấy ASEAN sẽ tiếp tục đóng vai trò trung tâm. Tuy nhiên, khả năng thực hiện vai trò này sẽ đòi hỏi nhiều nỗ lực. ASEAN cần tăng cường tính hiệu quả và khả năng ra quyết định. Tổ chức này cần vượt qua các rào cản từ nguyên tắc đồng thuận. ASEAN có thể phải đối mặt với sự phân cực ngày càng tăng. Một số quốc gia có thể nghiêng về một cường quốc cụ thể. Việc duy trì sự trung lập và khả năng điều phối sẽ trở nên khó khăn hơn. ASEAN cần chủ động hơn trong việc đưa ra các giải pháp sáng tạo. Việc củng cố Cộng đồng ASEAN là điều kiện tiên quyết. Tổ chức này cần duy trì sự hấp dẫn đối với các đối tác bên ngoài. Sự đoàn kết nội khối là yếu tố sống còn để đảm bảo vai trò trung tâm của ASEAN.

Để duy trì vai trò trung tâm, ASEAN cần thực hiện một số khuyến nghị. Đầu tiên, tăng cường gắn kết nội bộ và đẩy mạnh hội nhập Cộng đồng ASEAN. Thứ hai, chủ động hơn trong việc giải quyết các thách thức an ninh khu vực. Điều này bao gồm phát triển các cơ chế ứng phó nhanh. Thứ ba, tiếp tục thúc đẩy một trật tự khu vực dựa trên luật pháp quốc tế. Thứ tư, nâng cao năng lực của các thể chế ASEAN. Điều này giúp tổ chức này thực hiện hiệu quả các sáng kiến. Thứ năm, duy trì sự cân bằng trong quan hệ với các cường quốc. ASEAN cần tránh bị lôi kéo vào các cuộc cạnh tranh địa chính trị. Cuối cùng, Việt Nam cần chủ động đóng góp vào sự đoàn kết và vai trò dẫn dắt của ASEAN. Các đề xuất này nhằm đảm bảo vị thế của ASEAN trong tương lai.