Luận án tiến sĩ: Những nhân tố tác động quan hệ Việt Nam - Ấn Độ (2007-2022) - Nguyễn Thị Thu Hà

Quan hệ Việt Nam - Ấn Độ có nguồn gốc sâu xa từ các giao lưu văn hóa và tôn giáo cách đây hơn hai thiên niên kỷ. Đạo Phật và văn hóa Ấn Độ du nhập hòa bình vào Việt Nam từ rất sớm. Trong thời kỳ đấu tranh giành độc lập dân tộc, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thủ tướng Jawaharlal Nehru đã đặt nền móng vững chắc cho tình hữu nghị bền chặt. Năm 1972, hai nước chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao đầy đủ. Trong suốt thời kỳ Chiến tranh Lạnh và giai đoạn Đổi mới, Ấn Độ luôn dành cho Việt Nam sự ủng hộ quý báu về mặt tinh thần lẫn vật chất. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, tình hình thế giới biến đổi mau lẹ. Sự tương đồng về lợi ích an ninh và mục tiêu phát triển kinh tế trở thành chất xúc tác quan trọng. Hai quốc gia chia sẻ nhiều giá trị chung về độc lập, tự chủ và luật pháp quốc tế. Những nền tảng lịch sử tốt đẹp này tạo đòn bẩy vững chắc để hai nước chính thức nâng tầm quan hệ lên mức Đối tác chiến lược vào năm 2007. Mối liên kết lịch sử bền bỉ giúp củng cố niềm tin chiến lược qua nhiều biến động của thời cuộc.

Năm 2007, hai nước ký Tuyên bố chung thiết lập quan hệ Đối tác chiến lược trong chuyến thăm chính thức Ấn Độ của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng. Bước đi này mở ra thời kỳ hợp tác đa tầng nấc và thực chất hơn. Trải qua gần một thập kỷ triển khai, quan hệ song phương ghi nhận nhiều thành tựu vượt bậc. Đến tháng 9 năm 2016, nhân chuyến thăm chính thức Việt Nam của Thủ tướng Narendra Modi, hai nước quyết định nâng cấp quan hệ Đối tác chiến lược 2007 lên Đối tác chiến lược toàn diện 2016. Sự kiện này thể hiện mức độ tin cậy chính trị sâu sắc giữa hai chính phủ. Việc nâng cấp khuôn khổ tạo hành lang chính trị thuận lợi cho việc đẩy mạnh hợp tác trên năm trụ cột chính: chính trị - ngoại giao, quốc phòng - an ninh, kinh tế - thương mại, khoa học - công nghệ và văn hóa - giao lưu nhân dân. Quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Ấn Độ phản ánh tầm nhìn chung đối với cấu trúc an ninh khu vực. Đây là mốc son khẳng định vị trí ưu tiên cao của mỗi nước trong chính sách đối ngoại của đối phương.

Khu vực châu Á - Thái Bình Dương đối mặt với sự trỗi dậy mạnh mẽ và quyết liệt của Trung Quốc. Cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung gia tăng áp lực lên các quốc gia vừa và nhỏ trong khu vực. Tình hình Biển Đông diễn biến phức tạp với nhiều hành động đơn phương thay đổi nguyên trạng. Trước thực tế đó, các quốc gia trong khu vực có xu hướng tìm kiếm các đối tác tin cậy để cân bằng quyền lực. Việt Nam và Ấn Độ đều kiên định lập trường không chọn bên trong cạnh tranh nước lớn. Hai nước nỗ lực đa phương hóa, đa dạng hóa các mối quan hệ quốc tế. Sự tương đồng trong nhận thức về rủi ro an ninh kéo hai bên lại gần nhau hơn. Cạnh tranh nước lớn trở thành chất xúc tác thúc đẩy liên kết thực chất giữa Hà Nội và New Delhi. Cả hai đều mong muốn duy trì một môi trường hòa bình, ổn định để phát triển kinh tế và bảo vệ chủ quyền quốc gia.

Khái niệm Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương dần thay thế cách tiếp cận địa chính trị truyền thống. Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (Indo-Pacific) mở rộng không gian kết nối địa lý và kinh tế giữa hai đại dương. Ấn Độ giữ vai trò trung tâm tại Ấn Độ Dương, trong khi Việt Nam là cửa ngõ quan trọng hướng ra Biển Đông và Thái Bình Dương. Cả hai nước đều ủng hộ một cấu trúc khu vực rộng mở, bao trùm, minh bạch và dựa trên luật pháp quốc tế. New Delhi đặc biệt coi trọng vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc an ninh đang định hình. Việt Nam đánh giá cao sự hiện diện mang tính xây dựng của Ấn Độ tại vùng biển Tây Thái Bình Dương. Sự phối hợp chiến lược trong khuôn khổ này giúp tăng cường tính kết nối hạ tầng, chuỗi cung ứng và an ninh hàng hải. Hai bên cùng nỗ lực ngăn chặn các hành vi áp đặt quyền lực đơn phương tại các tuyến hàng hải huyết mạch.

Năm 2014, Thủ tướng Narendra Modi nâng cấp chính sách Hướng Đông thành Chính sách Hành động Hướng Đông (Act East Policy). Sự điều chỉnh này đánh dấu bước chuyển từ hợp tác kinh tế đơn thuần sang cam kết chiến lược và an ninh toàn diện. Chính sách nhấn mạnh ba trọng tâm: kết nối thương mại, kết nối thể chế và kết nối con người với khu vực Đông Nam Á. Trong tổng thể chính sách này, Việt Nam được New Delhi xác định là một trụ cột then chốt và đối tác ưu tiên hàng đầu. Ấn Độ chủ động tăng cường hiện diện ngoại giao, viện trợ phát triển và mở rộng tín dụng ưu đãi cho Việt Nam. Phía Việt Nam tích cực ủng hộ Ấn Độ hội nhập sâu hơn vào các thể chế do ASEAN dẫn dắt như Cấp cao Đông Á (EAS) hay Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng các nước ASEAN Mở rộng (ADMM+). Sự gắn kết này giúp chính sách hướng Đông của Ấn Độ đạt được nhiều kết quả thực chất và bền vững.

Hợp tác quốc phòng - an ninh Việt Nam Ấn Độ phát triển nhanh chóng với nhiều dự án cụ thể mang tính biểu tượng. Ấn Độ cung cấp cho Việt Nam các gói tín dụng ưu đãi quốc phòng trị giá hàng trăm triệu USD để đóng mới tàu tuần tra cao tốc. Không quân và Hải quân hai nước thường xuyên chia sẻ kinh nghiệm vận hành khí tài hiện đại do cùng sử dụng nhiều hệ thống vũ khí tương đồng. Ấn Độ hỗ trợ Việt Nam đào tạo thủy thủ tàu ngầm Kilo, phi công tiêm kích Su-30 và huấn luyện lực lượng gìn giữ hòa bình Liên Hợp Quốc. Hai bên ký kết Tuyên bố Tầm nhìn chung về quan hệ đối tác quốc phòng đến năm 2030. Biên bản ghi nhớ về tương trợ hậu cần quân sự cũng được thông qua, cho phép hai bên sử dụng căn cứ của nhau để tiếp tế hậu cần. Hợp tác an ninh mạng và tình báo phòng chống khủng bố cũng được đẩy mạnh hiệu quả, góp phần bảo vệ an ninh nội địa mỗi nước.

An ninh hàng hải Biển Đông và Ấn Độ Dương là điểm giao thoa lợi ích sống còn giữa Hà Nội và New Delhi. Hai vùng biển này chứa các tuyến vận tải biển quốc tế huyết mạch kết nối thương mại toàn cầu. Khoảng 55% khối lượng hàng hóa xuất nhập khẩu của Ấn Độ đi qua Biển Đông và Eo biển Malacca. Do đó, Ấn Độ kiên định ủng hộ lập trường tự do hàng hải và hàng không tại vùng biển này. Việt Nam và Ấn Độ nhất quán kêu gọi giải quyết mọi tranh chấp chủ quyền bằng biện pháp hòa bình. Các bên phải tuân thủ nghiêm túc Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982). Tàu hải quân và cảnh sát biển Ấn Độ thường xuyên thăm các cảng biển Việt Nam và tiến hành diễn tập chung PASSEX. Hai nước tăng cường chia sẻ thông tin hàng hải phi tác chiến để kiểm soát tàu bè và ngăn chặn cướp biển. Sự hợp tác này bảo đảm trật tự hàng hải quốc tế luôn ổn định, thông suốt.

Tự chủ chiến lược trong quan hệ quốc tế là nguyên tắc cốt lõi định hình đường lối đối ngoại của cả Việt Nam và Ấn Độ. Việt Nam thực thi chính sách quốc phòng bốn không, kiên quyết không liên minh quân sự và không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự. Tương tự, Ấn Độ kiên trì chính sách tự chủ chiến lược và không liên kết truyền thống, tránh bị lôi kéo vào các khối đối đầu quân sự trực tiếp. Sự chia sẻ sâu sắc về tư duy tự chủ này giúp hai nước dễ dàng thấu hiểu và tôn trọng lợi ích cốt lõi của nhau. Cả hai bên đều chủ động tăng cường năng lực tự cường quốc gia thông qua hợp tác song phương bình đẳng. Mối quan hệ gắn kết giữa hai nước không tạo ra sự ràng buộc mang tính ép buộc chính trị. Tự chủ chiến lược giúp hai bên vừa tăng cường năng lực phòng thủ quốc gia, vừa duy trì vị thế độc lập, linh hoạt và mềm dẻo trước các biến động địa chính trị phức tạp.

Kim ngạch thương mại song phương Việt Nam Ấn Độ đạt mức tăng trưởng ấn tượng từ năm 2007 đến năm 2022. Năm 2007, kim ngạch hai chiều chỉ dừng ở mức hơn 1,5 tỷ USD. Nhờ những nỗ lực xúc tiến thương mại liên tục, con số này vượt mốc 15 tỷ USD vào năm 2022, tức tăng gấp 10 lần sau 15 năm. Ấn Độ trở thành một trong tám đối tác thương mại hàng đầu của Việt Nam, trong khi Việt Nam là đối tác thương mại lớn thứ tư của Ấn Độ trong khối ASEAN. Hai bên tích cực tháo gỡ các rào cản kỹ thuật và mở cửa thị trường cho nông sản tươi như thanh long, hồ tiêu, xoài và dược phẩm. Đầu tư trực tiếp từ Ấn Độ vào Việt Nam tăng trưởng đều đặn trong các ngành năng lượng tái tạo, công nghệ thông tin, công nghiệp chế biến và hạ tầng cảng biển. Các tập đoàn lớn của Việt Nam cũng bắt đầu nghiên cứu thị trường tiềm năng của Ấn Độ để mở rộng đầu tư kinh doanh.

Hợp tác thăm dò khai thác dầu khí ONGC Biển Đông là điểm sáng nổi bật và mang ý nghĩa chiến lược sâu sắc trong quan hệ kinh tế song phương. Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Ấn Độ (ONGC Videsh) đã hiện diện tại thềm lục địa Việt Nam từ nhiều thập kỷ trước. Trong giai đoạn 2007 - 2022, ONGC tiếp tục gia hạn hợp đồng và hợp tác chặt chẽ với Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (Petrovietnam) tại các Lô 127 và 128. Bất chấp những áp lực và phản đối từ phía Trung Quốc, chính phủ Ấn Độ kiên định khẳng định việc thăm dò dầu khí là hoạt động thương mại hoàn toàn hợp pháp. Các dự án này nằm hoàn toàn trong vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa hợp pháp của Việt Nam theo quy định của UNCLOS 1982. Sự hiện diện bền bỉ của ONGC không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế về mặt năng lượng, mà còn khẳng định cam kết chiến lược mạnh mẽ của Ấn Độ đối với việc tôn trọng chủ quyền biển đảo của Việt Nam.

Đến năm 2027, quan hệ hai nước chịu sự tác động đan xen của nhiều nhân tố thuận lợi và khó khăn. Nhân tố thúc đẩy chính là quyết tâm chính trị mạnh mẽ của ban lãnh đạo hai nước và sự tin cậy chiến lược sẵn có. Tốc độ tăng trưởng kinh tế năng động của cả Việt Nam và Ấn Độ mở ra dư địa thương mại rất lớn. Sự gắn kết văn hóa và giao lưu nhân dân ngày càng gia tăng nhờ các đường bay thẳng kết nối trực tiếp các thành phố lớn. Tuy nhiên, hai bên cũng đối mặt với không ít thách thức. Cạnh tranh giữa các nước lớn ngày càng quyết liệt có thể gây xáo trộn chuỗi cung ứng toàn cầu. Khoảng cách địa lý và những rào cản logistics vẫn là điểm nghẽn hạn chế tối đa tiềm năng trao đổi thương mại. Ngoài ra, việc thiếu hụt thông tin thị trường và rào cản kiểm dịch nông sản cũng là những trở ngại cần sớm được tháo gỡ triệt để.

Để hiện thực hóa tối đa tiềm năng hợp tác, luận án đề xuất một số nhóm khuyến nghị chính sách trọng tâm cho Việt Nam. Thứ nhất, hai nước cần tiếp tục duy trì và nâng cao hiệu quả các chuyến thăm cấp cao cùng các cơ chế đối thoại hiện có. Thứ hai, đẩy mạnh hợp tác công nghiệp quốc phòng, chuyển giao công nghệ quân sự và an ninh mạng. Thứ ba, khẩn trương đàm phán nâng cấp Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN - Ấn Độ (AITIGA) nhằm tạo thuận lợi cho dòng chảy hàng hóa và đầu tư. Thứ tư, mở rộng hợp tác sang các lĩnh vực mới nổi như trí tuệ nhân tạo, chất bán dẫn, chuyển đổi số và phát triển năng lượng tái tạo. Cuối cùng, hai bên cần tăng cường quảng bá du lịch, trao đổi học thuật và nghiên cứu văn hóa để gắn kết thế hệ trẻ. Những chính sách này sẽ giúp làm sâu sắc hơn mối quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Ấn Độ trong kỷ nguyên mới.