Luận án tiến sĩ chính sách đối ngoại kinh tế Thủ đô Hà Nội trong thời kỳ hội nhập - Nghiên cứu khoa học kinh tế

i BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN TRẦN NGHĨA HÒA CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI KINH TẾ TRONG THỜI KỲ HỘI NHẬP - NGHIÊN CỨU TẠI HÀ NỘI Chuyên ngành : Quản lý kinh tế Mã chuyên ngành : 62340410 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Đình Hương HÀ NỘI, NĂM 2015 ii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Trần Nghĩa Hòa iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. iii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT.

v DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH, HỘP. vi LỜI MỞ ĐẦU. 1 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI KINH TẾ TRONG HỘI NHẬP. Đối ngoại kinh tế trong thời kỳ hội nhập.

Khái niệm đối ngoại kinh tế, toàn cầu hóa kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế. Vai trò, chức năng của đối ngoại kinh tế. Các hoạt động đối ngoại kinh tế cơ bản. Phân cấp hoạt động đối ngoại kinh tế.

Chính sách đối ngoại kinh tế. Khái niệm chính sách đối ngoại kinh tế. Mục tiêu và các tiêu chí chính sách đối ngoại kinh tế. Các bộ phận cơ bản của chính sách đối ngoại kinh tế.

Tổ chức thực thi chính sách đối ngoại kinh tế. Các nhân tố ảnh hưởng tới chính sách đối ngoại kinh tế. Kinh nghiệm quốc tế về thực hiện chính sách ĐNKT. Kinh nghiệm của Trung Quốc và thủ đô Bắc Kinh.

Kinh nghiệm của Singapore. Kinh nghiệm Thái Lan và thủ đô Băng Cốc. Bài học kinh nghiệm rút ra đối với Việt Nam và thủ đô Hà Nội. 61 Tiểu kết chương 1.

63 CHƯƠNG 2: PHÂN TÍCH THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI KINH TẾ CỦA THỦ ĐÔ HÀ NỘI GIAI ĐOẠN HỘI NHẬP. Chính sách đối ngoại kinh tế của Việt Nam giai đoạn hội nhập. Đường lối đổi mới và chính sách đối ngoại kinh tế của Việt Nam. Thực thi chính sách đối ngoại kinh tế của Việt Nam.

Chính sách đối ngoại kinh tế của Hà Nội giai đoạn hội nhập. Giới thiệu chung về Thủ đô Hà Nội. Thực thi chính sách đối ngoại kinh tế của Hà Nội. Đánh giá chính sách đối ngoại kinh tế của Hà Nội.

Kết quả khảo sát nhận thức và đánh giá tác động của chính sách đối ngoại kinh tế. Thành công và tác động của chính sách ĐNKT Thủ đô. Hạn chế yếu kém của CSĐNKT Thủ đô và nguyên nhân. 106 Tiểu kết chương 2.

113 CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI KINH TẾ CỦA THỦ ĐÔ HÀ NỘI ĐẾN NĂM 2020. Dự báo và phương hướng hoàn thiện chính sách đối ngoại kinh tế. Dự báo các nhân tố quốc tế, trong nước ảnh hưởng tới chính sách đối ngoại kinh tế. Quan điểm, định hướng hoàn thiện chính sách đối ngoại kinh tế của Thủ đô Hà Nội giai đoạn tới năm 2020.

Giải pháp hoàn thiện các chính sách đối ngoại kinh tế cơ bản. Thúc đẩy việc tạo dựng môi trường quốc tế thuận lợi cho hợp tác phát triển kinh tế. Đẩy mạnh chính sách hỗ trợ phát triển thương mại, dịch vụ đối ngoại126 3. Tăng cường chính sách thu hút viện trợ, đầu tư nước ngoài.

Hoàn thiện chính sách hợp tác quốc tế về khoa học công nghệ. Đổi mới vận động kiều bào tham gia phát triển kinh tế Thủ đô. Tăng cường tổ chức thực thi CSĐNKT. Các kiến nghị và khuyến nghị.

Kiến nghị đối với chính quyền Hà Nội. Kiến nghị với chính quyền trung ương. Khuyến nghị với các doanh nghiệp và tổ chức ở Thủ đô. 145 Tiểu kết chương 3.

147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC v DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT AEC Cộng đồng kinh tế ASEAN (ASEAN Economic Community) AFTA Khu vực mậu dịch tự do ASEAN (ASEAN Free Trade Area) APEC Diễn đàn Hợp tác kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (Asia- Pacific Economic Cooperation) ASEM Diễn đàn hợp tác Á-Âu (Asia-Europe Meeting) ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (Association of Southeast Asia Nations) BTA Hiệp định thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ (Vietnam-United States Bilateral Trade Agreement) FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài (Foreign Direct Investment) ODA Hỗ trợ Phát triển chính thức (Official Development Assistance) CNH, HĐH Công nghiệp hóa, Hiện đại hóa CSĐNKT Chính sách đối ngoại kinh tế KHCN Khoa học công nghệ WTO Tổ chức Thương mại Thế giới (World Trade Organization) HNKTQT Hội nhập kinh tế quốc tế CHTL Cửa hàng tiện lợi HTPPBL Hệ thống phân phối bán lẻ HTBLHĐ Hạ tầng bán lẻ hiện đại TPP Hiệp định đối tác kinh tế chiến lược xuyên Thái Bình Dương (Trans-Pacific Partnership) NGO Tổ chức phi chính phủ (Non-governmental Organization) SAARC Hiệp hội Hợp tác khu vực Nam Á (South Asia Association for Regional Cooperation) FEALAC Diễn đàn hợp tác Đông Á-Mỹ La tinh (Forum of East Asia- Latin America Cooperation) TNC Công ty xuyên quốc gia, Công ty đa quốc gia (Transnational Company ) MNC Công ty đa quốc gia (Multinational corporation) vi DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH, HỘP Bảng 1: Phối hợp giữa Bộ Ngoại giao và các bộ ngành. 28 Bảng 2: Thu hút FDI trên địa bàn Hà Nội (1989-2012). 94 Hình 1: Sơ đồ khung nghiên cứu CSĐNKT cấp địa phương.10 Hình 2: Cây đối ngoại kinh tế .15 Hình 3: Cây quyết định ngoại giao kinh tế .25 Hình 4: Phối hợp hoạt động đối ngoại kinh tế địa phương .29 Hình 5: Cây mục tiêu chính sách đối ngoại kinh tế .35 Hình 6: Các giai đoạn của quá trình tổ chức thực thi CSĐNKT .43 Hình 7: Cơ cấu tổ chức bộ máy đối ngoại kinh tế .70 Hình 8: Top 10 mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Hà Nội năm 2014 .89 Hộp 1: Chức năng của nhà nước thông qua đối ngoại kinh tế .24 1 LỜI MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết nghiên cứu đề tài Sau gần 3 thập kỷ thực hiện đường lối đổi mới và cải cách mở cửa, Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng khích lệ, tình hình kinh tế - xã hội đi dần vào ổn định và có bước phát triển; từ một nước nghèo và thu nhập thấp Việt Nam đã vươn lên hàng ngũ các nước thu nhập trung bình; nền kinh tế đất nước ngày càng hội nhập sâu rộng và vững chắc vào nền kinh tế thế giới.

Trong đó, phải kể việc chúng ta chủ động tham gia các cam kết song phương và đa phương với các đối tác là những quốc gia và định chế kinh tế thế giới. Việt Nam lần lượt gia nhập khối ASEAN và tham gia khu vực mậu dịch tự do Asean (AFTA); ký kết Hiệp định thương mại Việt Nam - Hoa Kỳ (BTA) năm 2004; là thành viên thứ 150 của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2007. Hiện Việt Nam đang tích cực đàm phán các Hiệp định đối tác chiến lược xuyên Thái bình Dương (TPP), Hiệp định khu vực mậu dịch tự do với Liên minh hải quan Nga - Belaruxia - Kazakstăng, tham gia Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) vào cuối năm 2015… Cùng với quá trình này, công tác đối ngoại kinh tế cũng được đẩy mạnh, nội dung đối ngoại kinh tế ngày càng sâu sắc, với những hình thức hoạt động phong phú, hiệu quả, nhằm phục vụ tốt hơn yêu cầu hội nhập và phát triển của đất nước. Trong giai đoạn mới, đối ngoại kinh tế được Đảng và Nhà nước ta coi là ưu tiên hàng đầu, một trong 3 trụ cột chính của công tác đối ngoại là ngoại giao chính trị, ngoại giao kinh tế và ngoại giao văn hóa.

Chỉ thị của Ban Bí thư số 41- CT/TW ngày 15/04/2010 “về tăng cường công tác đối ngoại kinh tế trong thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước” đã nhấn mạnh: công tác đối ngoại kinh tế là ưu tiên hàng đầu, nhằm phục vụ nhiệm vụ trọng tâm phát triển kinh tế, góp phần tạo môi trường quốc tế thuận lợi cho phát triển, đưa quan hệ giữa nước ta với thế giới đi vào chiều sâu; tham mưu cho Đảng và Nhà nước, hỗ trợ các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp trong việc vận động viện trợ, thu hút đầu tư và công nghệ, mở rộng thị trường xuất khẩu, du lịch, đầu tư ra nước ngoài và bảo vệ lợi ích của doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế. Thủ đô Hà Nội là một trong những địa phương đi tiên phong trong cả nước thực hiện đường lối đổi mới và mở cửa hội nhập, đã đạt được những thành tựu ban 2 đầu đáng khích lệ, kinh tế tăng trưởng cao và cơ cấu chuyển dịch theo hướng hiện đại. Việc địa giới hành chính của Thủ đô được điều chỉnh năm 2008 với diện tích tăng lên 3,6 lần và dân số tăng gấp 2 lần (với 3.340 km2 và 6,5 triệu người) đã đem lại cho Hà Nội vị thế mới, không gian - địa chính trị mở rộng. Hà Nội lúc này có những tiềm năng và lợi thế lớn về nguồn lực đất đai, nhân lực, tiềm lực KHCN và cơ sở hạ tầng tương đối phát triển, các yếu tố xã hội, nhân văn, tự nhiên đa dạng, phong phú… Những điều kiện này cho phép Hà Nội phát triển một cơ cấu kinh tế theo hướng hội nhập, dịch vụ - công nghiệp - nông nghiệp đô thị sinh thái bền vững, đẩy nhanh thực hiện CNH-HĐH và phát triển kinh tế tri thức.

Tuy nhiên, Hà Nội cũng đứng trước những thách thức phải vượt qua: đó là mức thu nhập GDP/đầu người phải tính toán lại, từ 2.300 USD giảm xuống chỉ còn khoảng 1.800 USD (thời điểm trước và sau khi sáp nhập năm 2008); các vấn đề chậm chuyển dịch cơ cấu sản xuất, bức xúc xã hội và ô nhiễm môi trường, đô thị hóa quá nóng và người dân mất đất thiếu việc làm, nhất là thiếu việc làm ở vùng nông thôn ngoại thành đang trở nên nan giải; mục tiêu Hà Nội phải cơ bản hoàn thành CNH-HĐH về trước cả nước và thu hẹp khoảng cách tụt hậu, đuổi kịp các thủ đô trên thế giới càng khó khăn hơn. Thách thức của Việt Nam và Thủ đô Hà Nội sau khi thoát khỏi ngưỡng nước thu nhập thấp hiện đang phải đối diện với “bẫy thu nhập trung bình” và “bẫy thương mại tự do”*; nguy cơ tụt hậu so với thế giới, mà trước tiên là so với Trung Quốc, một số nước trong khu vực Đông Nam Á… đang trở nên hiện hữu!