Luận án tiến sĩ luật học: Chế độ bầu cử Việt Nam - Vũ Văn Nhiệm (2009)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT VŨ VĂN NHIÊM CHẾ ĐỘ BẦU CỬ Ở NƢỚC TA NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2009 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com VŨ VĂN NHIÊM CHẾ ĐỘ BẦU CỬ Ở NƢỚC TA NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ NHÀ NƢỚC VÀ PHÁP LUẬT MÃ SỐ: 62. 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS-TS. THÁI VĨNH THẮNG HÀ NỘI - 2009 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỘ BẦU CỬ 1.1 Khái niệm, bản chất, vai trị của chế độ bầu cử .1 Khái niệm chế độ bầu cử .2 Bản chất, giá trị dân chủ và những yếu tố chi phối, tác động đến chế độ bầu cử .3 Vai trị của chế độ bầu cử .2 Các nguyên tắc bầu cử .1 Nguyên tắc bầu cử phổ thơng .2 Nguyên tắc bầu cử bình đẳng .3 Nguyên tắc bầu cử trực tiếp .4 Nguyên tắc bỏ phiếu kín .3 Quyền bầu cử, ứng cử, hiệp thƣơng giới thiệu ngƣời ứng cử, vận động bầu cử .1 Quyền bầu cử .2 Quyền ứng cử, hiệp thương giới thiệu người ứng cử .3 Vận động bầu cử .4 Đơn vị bầu cử.1 Khái niệm và bản chất của đơn vị bầu cử .2 Những ưu điểm và hạn chế cơ bản của đơn vị bầu cử nhiều đại diện và đơn vị bầu cử một đại diện .5 Các tổ chức phụ trách bầu cử, phƣơng pháp xác định kết quả bầu cử, bầu cử thêm, bầu cử lại, bầu cử bổ sung .1 Các tổ chức phụ trách bầu cử.2 Phương pháp xác định kết quả bầu cử .3 Bầu cử thêm, bầu cử lại, bầu cử bổ sung.

70 CHƢƠNG 2: CHẾ ĐỘ BẦU CỬ NƢỚC TA TỪ 1945 ĐẾN NAY 2.1 Khái quát về sự phát triển của chế độ bầu cử từ 1945 đến nay .1 Giai đoạn 1946 đến 1959 .2 Giai đoạn 1959 đến 1980 .3 Giai đoạn 1980 đến 1992 .4 Giai đoạn 1992 đến nay .2 Các nguyên tắc bầu cử .1 Nguyên tắc bầu cử phổ thơng .2 Nguyên tắc bầu cử bình đẳng .3 Nguyên tắc bầu cử trực tiếp .4 Nguyên tắc bỏ phiếu kín. 95 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Quyền bầu cử, ứng cử, hiệp thƣơng giới thiệu ngƣời ứng cử, vận động bầu cử .1 Quyền bầu cử .2 Quyền ứng cử.3 Hiệp thương giới thiệu người ứng cử .4 Vận động bầu cử .4 Đơn vị bầu cử .1 Đơn vị bầu cử với việc đảm bảo tính đại diện .2 Đơn vị bầu cử với việc đảm bảo nguyên tắc bình đẳng .5 Các tổ chức phụ trách bầu cử, cơng tác hƣớng dẫn bầu cử, phƣơng pháp xác định kết quả bầu cử, bầu cử thêm, bầu cử lại, bầu cử bổ sung .1 Các tổ chức phụ trách bầu cử.2 Cơng tác hướng dẫn bầu cử .3 Phương pháp xác định kết quả bầu cử .4 Bầu cử thêm, bầu cử lại, bầu cử bổ sung. 131 CHƢƠNG 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HỒN THIỆN CHẾ ĐỘ BẦU CỬ NƢỚC TA TRONG ĐIỀU KIỆN HIỆN NAY 3.1 Nhu cầu hồn thiện chế độ bầu cử .1 Hồn thiện chế độ bầu cử xuất phát từ mục tiêu xây dựng và phát huy dân chủ .2 Hồn thiện chế độ bầu cử xuất phát từ mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân .3 Những bất cập của chế độ bầu cử hiện hành, yêu cầu về sự phù hợp của chế độ bầu cử với các chế định khác của bộ máy nhà nước trong điều kiện mới địi hỏi cần hồn thiện chế độ bầu cử .4 Hồn thiện chế độ bầu cử xuất phát từ tính tất yếu của quá trình hội nhập quốc tế và là xu thế của thời đại .2 Quan điểm hồn thiện chế độ bầu cử .1 Đổi mới nhận thức về vị trí, vai trị của chế độ bầu cử .2 Hồn thiện chế độ bầu cử trên cơ sở tơn trọng các nguyên tắc bầu cử mang tính chuẩn mực quốc tế .3 Đổi mới chế độ bầu cử phải xuất phát vào đặc điểm của chế độ chính trị - xã hội.4 Hồn thiện chế độ bầu cử cần cĩ lộ trình phù hợp và bước đi hợp lý .3 Giải pháp hồn thiện chế độ bầu cử .1 Nhĩm giải pháp về nhận thức tư tưởng .2 Nhĩm giải pháp về pháp luật .3 Nhĩm giải pháp về tổ chức, kỹ thuật .194 DANH MỤC NHỮNG CƠNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CƠNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.197 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO TIẾNG VIỆT .198 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO TIẾNG ANH. Tính cấp thiết của đề tài “Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân.

Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức”. Đó là tuyên bố trịnh trọng trong Điều 2 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992 (sửa đổi năm 2001). Điều 6 Hiến pháp 1992 tiếp tục khẳng định “Nhân dân sử dụng quyền lực nhà nước thông qua Quốc hội và Hội đồng nhân dân là những cơ quan đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân, do nhân dân bầu ra và chịu trách nhiệm trước nhân dân”. Trải qua hơn sáu mươi năm, kể từ khi nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời, thành tích mà chúng ta đạt được như ngày hôm nay thật đáng tự hào! Để có Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân dựa trên nền tảng liên minh công - nông - trí vững chắc như ngày nay, không thể không kể đến vai trò của pháp luật bầu cử, được xây dựng, ban hành và thực thi trong những năm vừa qua.

“Tuy nhiên, nước ta đang đứng trước nhiều thách thức lớn”, “Đòi hỏi bức bách của toàn dân tộc lúc này là phải tranh thủ cơ hội, vượt qua thách thức, tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, toàn diện và đồng bộ”, “Dân chủ xã hội chủ nghĩa vừa là mục tiêu vừa là động lực của công cuộc đổi mới” [125-tr. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X Đảng cộng sản Việt Nam (tháng 4 năm 2006) đã khẳng định nhiệm vụ trọng tâm của nước ta trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước “Phát huy dân chủ và sức mạnh đại đoàn kết dân tộc, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa” [125-tr. Một trong những phương hướng quan trọng để thực hiện nhiệm vụ chiến lược này là “Tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của Quốc hội. Hoàn thiện cơ chế bầu cử nhằm nâng cao chất lượng đại biểu Quốc hội…phát huy tốt vai trò của đại biểu và đoàn đại biểu Quốc hội”[125-tr.

Định hướng của Đảng về đổi mới chế độ bầu cử được thể hiện khá rõ. Từ 2001, Đảng đã chỉ rõ cần phải “Nâng cao chất lượng đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân, hoàn thiện 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những qui định về bầu cử, ứng cử, về tiêu chuẩn và cơ cấu các đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân trên cơ sở thật sự phát huy dân chủ”[124-tr. Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX về Công tác xây dựng Đảng tại Đại hội X của Đảng (năm 2006) nêu rõ “Ðổi mới và hoàn thiện chế độ bầu cử, thực hiện bầu cử có số dư, mở rộng quyền tiến cử và tự ứng cử…giám sát cán bộ sau bầu cử” [125-tr. Trong đề tài khoa học mang mã số KHXH 05.05 “Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng”, nhóm nghiên cứu, đứng đầu là GS.

Đào Trí Úc - Chủ nhiệm đề tài, đã khẳng định “Trong nội dung dân chủ phải kể đến chế độ bầu cử. Lâu nay, chúng ta ít bàn đến việc cải tiến chế độ bầu cử, gần như là yên tâm với chế độ bầu cử đã được hình thành từ trước nhưng trong nhiều năm qua không hề có sự thay đổi” [111-tr. Do đó, để “Phát huy dân chủ, tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa”, “phải đổi mới từ nhận thức, tư duy đến hoạt động thực tiễn; từ kinh tế, chính trị, đối ngoại đến tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội”[125-tr.70], “cần đổi mới các thể chế bầu cử: từ qui trình lựa chọn, ứng cử và đề cử, hiệp thương lập danh sách ứng cử viên, qui trình tiếp xúc với cử tri cho đến chương trình tranh cử của các ứng cử viên” [99-tr. Như vậy, xét về cơ sở lý luận cũng như cơ sở thực tiễn, định hướng chính trị của Đảng cũng như định hướng nghiên cứu của khoa học pháp lý và khoa học chính trị, việc đổi mới nhận thức về pháp luật bầu cử là hoàn toàn phù hợp với mục tiêu chính trị cũng như mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân và là cần thiết trong giai đoạn hiện nay.

Vì vậy, đề tài “Chế độ bầu cử ở nước ta - những vấn đề lý luận và thực tiễn” là vấn đề có tính cấp thiết trên phương diện lý luận và thực tiễn, là một trong những hướng nghiên cứu quan trọng của khoa học pháp lý, rất cần được nghiên cứu một cách cơ bản ở nước ta hiện nay. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài Vì bầu cử gắn liền với chế độ dân chủ đại diện, nên vai trò của nó được đề cao trong các nền dân chủ đương đại. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các học giả tư sản nghiên cứu về bầu cử rất công phu và đa dạng. Có khá nhiều các tác giả và các công trình đề cập về bầu cử, như: Giáo sư Guy S.

Goodwin-Gill với cuốn sách “Free and Fair Elections-New Expanded Edition” (2006), do Liên minh Nghị viện thế giới xuất bản, dưới sự tài trợ của International IDEA (International Institute for Democracy and Electoral Assistance).