Luận án: Lãnh đạo đối ngoại văn hóa của ĐCSVN (1996-2006) - Trịnh Thụy Hương

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRỊNH THÖY HƢƠNG ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM LÃNH ĐẠO HOẠT ĐỘNG ĐỐI NGOẠI TRÊN LĨNH VỰC VĂN HÓA TỪ NĂM 1996 ĐẾN NĂM 2006 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Hà Nội, năm 2013 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRỊNH THÖY HƢƠNG ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM LÃNH ĐẠO HOẠT ĐỘNG ĐỐI NGOẠI TRÊN LĨNH VỰC VĂN HÓA TỪ NĂM 1996 ĐẾN NĂM 2006 Chuyên ngành : Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam Mã số : 62 22 56 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Viết Thảo Hà Nội, năm 2013 MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Cơ sở lý luận, nguồn tài liệu và phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Kết cấu của luận án.

Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài .Những vấn đề còn tồn tại. Những vấn đề luận án tập trung giải quyết. 28 Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA CHỦ TRƢƠNG ĐỐI NGOẠI TRÊN LĨNH VỰC VĂN HÓA. Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về văn hóa, ngoại giao và giao lƣu văn hóa quốc tế.

Tƣ duy truyền thống và hiện đại về giao lƣu văn hóa, hợp tác quốc tế trên lĩnh vực văn hóa. Cơ sở thực tiễn. Hợp tác quốc tế về văn hóa trong 10 năm đầu đổi mới (1986 – 1996). Mô hình và kinh nghiệm đối ngoại trên lĩnh vực văn hóa của một số quốc gia trên thế giới.

71 Chƣơng 2: CHỦ TRƢƠNG CỦA ĐẢNG VỀ ĐỐI NGOẠI TRÊN LĨNH VỰC VĂN HÓA VÀ SỰ CHỈ ĐẠO THỰC HIỆN TỪ NĂM 1996 ĐẾN NĂM 2006. Bối cảnh mới và chủ trƣơng của Đảng. Tình hình thế giới và Việt Nam cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI. Chủ trƣơng của Đảng về đối ngoại trên lĩnh vực văn hoá.

Sự chỉ đạo, tổ chức thực hiện và những kết quả ban đầu. Mở rộng các mối quan hệ về văn hoá. Giới thiệu văn hóa, đất nƣớc và con ngƣời Việt Nam với thế giới. Tiếp thu các giá trị nhân văn, khoa học tiến bộ của nƣớc ngoài.

Tăng cƣờng thực lực để giao lƣu văn hóa, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong giao lƣu, hội nhập văn hóa. Ngăn chặn những cái xấu, cái độc hại, phi văn hoá trong quá trình giao lƣu văn hoá. Giúp cộng đồng ngƣời Việt ở nƣớc ngoài hiểu biết về văn hóa dân tộc. 142 Chƣơng 3: ĐÁNH GIÁ CHUNG VÀ KINH NGHIỆM TỪ SỰ LÃNH ĐẠO CỦA ĐẢNG VỀ HOẠT ĐỘNG ĐỐI NGOẠI TRÊN LĨNH VỰC VĂN HÓA (1996 – 2006).

Đánh giá chung. Về ƣu điểm, thành tựu. Về hạn chế. Một số kinh nghiệm và vấn đề đặt ra.

Một số kinh nghiệm. Những vấn đề đặt ra. 189 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. Error! Bookmark not defined.

TÀI LIỆU THAM KHẢO. 194 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT AEC Cộng đồng kinh tế ASEAN: ASEAN Economic Community AFTA Khu vực mậu dịch tự do ASEAN: ASEAN Free Trade Area APSC Cộng đồng Chính trị An ninh ASEAN: ASEAN Political - Security Community ASC Chủ tịch Ủy ban thƣờng trực ASEAN: Chairman of the ASEAN Standing Committee ASCC Cộng đồng Văn hoá – Xã hội: ASEAN Socio - Cultural Community ASEAN Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á: Association of Southeast Asian Nations ASEAN - COCI Ủy ban Hợp tác Văn hóa và Thông tin của ASEAN: ASEAN cooperation committee of culture and information ASEANTA Hiệp hội du lịch Đông Nam Á: ASEAN Tourism Association ASEM Tiến trình Hợp tác Á – Âu: Asia - Europe Meeting ASEP – III Hội nghị đối tác Nghị viện Á – Âu lần thứ 3: The 3rd Asia - Europe Parliamentary Partnership Meeting CNRS Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp: Centre National de la Recherche Scientifique COCI Uỷ ban hợp tác Văn hoá và Thông tin: Cooperation Committee of Culture and Information CONSAL Đại hội cán bộ thƣ viện các nƣớc Đông Nam Á: Congress of Southeast Asian Librarians ĐCSVN Đảng Cộng sản Việt Nam EALAC Hợp tác Đông Á - Mỹ Latinh: East Asia and Latin America Cooperation EU Liên minh châu Âu: European Union H Hà Nội HTQT Hợp tác quốc tế GLVH Giao lƣu văn hoá GMO Sinh vật biến đổi gen: Genetically Modified Organism GS Giáo sƣ IPU Liên minh Nghị viện thế giới: Inter - Parliamentary Union LHP Liên hoan phim NGO Tổ chức phi chính phủ: Non – Governmental Organizations. NGVH Ngoại giao văn hoá NQ Nghị quyết NQ/HNTW Nghị quyết/ Hội nghị Trung ƣơng Nxb Nhà xuất bản TSKH Tiến sĩ khoa học TVRO Thu tín hiệu truyền hình trực tiếp từ vệ tinh: Television receive - only UBLLVHVNN Uỷ ban Liên lạc văn hoá với nƣớc ngoài. UNDP Chƣơng trình Phát triển của Liên Hợp Quốc: United Nations Development Program UNESCO Tổ chức văn hoá, Khoa học, Giáo dục Liên Hợp Quốc: United Nations Education Science and Culture Organization VH - TT Văn hóa - Thông tin XHCN Xã hội chủ nghĩa WTO Tổ chức thƣơng mại Quốc tế: World Trade Organization MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài Từ cuối thế kỷ XX đến nay, trong đời sống xã hội thế giới diễn ra nhiều thay đổi sâu sắc, trong đó có thể kể đến sự gia tăng vai trò, vị trí của văn hóa đối với sự phát triển của các quốc gia dân tộc và quá trình toàn cầu hóa hội nhập quốc tế. Văn hóa ngày càng đƣợc khẳng định là mục tiêu, động lực và hệ điều tiết của sự phát triển; là nhân tố đồng đẳng bên cạnh các nhân tố kinh tế, xã hội, chính trị. Toàn cầu hóa bƣớc vào giai đoạn mạnh mẽ, toàn diện, biến thế giới thành một thực thể liên kết chặt chẽ không chỉ về kinh tế, thƣơng mại, an ninh, chính trị, mà còn cả về văn hóa tinh thần. Ở Việt Nam, Đảng và Nhà nƣớc đã xác định, một mặt, văn hóa là nền tảng tinh thần xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội; mặt khác, nhận thức rõ vai trò của văn hóa trong việc thiết lập, duy trì và phát triển quan hệ đối ngoại, nhằm đạt đƣợc các mục tiêu cơ bản của quốc gia là hòa bình, ổn định, thúc đẩy hiểu biết lẫn nhau giữa các dân tộc.

Ngoại giao văn hóa đã trở thành một lĩnh vực đặc biệt trong chiến lƣợc ngoại giao toàn diện của Việt Nam, nó “liên quan đến việc sử dụng văn hoá như là đối tượng và phương tiện nhằm đạt những mục tiêu cơ bản của chính sách đối ngoại của quốc gia, tạo hình ảnh tốt đẹp của đất nước, quảng bá văn hoá và ngôn ngữ quốc gia ở nước ngoài” [112, tr. Đây là một biểu hiện đổi mới trong tƣ duy đối ngoại của Đảng và Nhà nƣớc Việt Nam, đó là việc coi trọng nội dung văn hoá trong hoạt động ngoại giao. Trong đó, hoạt động hợp tác quốc tế về văn hoá ngày càng đƣợc chú trọng phát triển: “Việc mở rộng, nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế về văn hóa là nhiệm vụ trọng tâm, trong chiến lược phát triển của Việt Nam. Hợp tác và giao lưu quốc tế về văn hóa giúp đạt các mục tiêu mà chính sách văn hóa đặt ra, đó là tiếp thu tinh hoa 1 văn hóa của nhân loại, làm phong phú và sâu sắc thêm những giá trị văn hóa truyền thống của đất nước, góp phần xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Không những thế, hợp tác về văn hóa còn là nền tảng để mở rộng quan hệ hợp tác trên các lĩnh vực khác” [43]. Thông qua các hoạt động văn hóa, bạn bè thế giới hiểu biết hơn về đất nƣớc, con ngƣời và văn hóa Việt Nam, từng bƣớc tạo dựng lòng tin đối với Việt Nam, đƣa quan hệ đối tác đi vào chiều sâu, ổn định và bền vững, qua đó nâng cao vị thế đất nƣớc trên trƣờng quốc tế. Ngay từ rất sớm và trong suốt các thời kỳ phát triển của đất nƣớc từ năm 1945 đến nay, việc giao lƣu về văn hoá, trao đổi, hợp tác trên lĩnh vực văn hoá đã bắt đầu đƣợc thực hiện [Phụ lục số 1]. Trong mỗi thời kỳ khác nhau và căn cứ vào yêu cầu của nhiệm vụ cách mạng, đối ngoại trên lĩnh vực văn hoá cũng có những đặc điểm khác nhau, chẳng hạn giai đoạn từ 1945 - 1975 phát huy vai trò nhƣ một “mặt trận” chủ yếu để tranh thủ sự ủng hộ của dƣ luận thế giới đối với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và thống nhất đất nƣớc.

Giai đoạn 1975 - 1990, trong thời kỳ đất nƣớc bị bao vây, cô lập, đối ngoại trên lĩnh vực văn hoá đã đóng góp tích cực vào củng cố quan hệ với các nƣớc XHCH anh em, đồng thời để “phá băng”, “giữ cầu”, “mở đƣờng” cho quá trình bình thƣờng hóa quan hệ chính trị với các đối tác khác. Thời kỳ phát triển mới của ngoại giao văn hóa (những năm đầu của thập kỷ 90 đến nay) đặc biệt kể từ khi kết thúc chiến tranh lạnh vào đầu những năm 90 của thế kỷ XX và sự ra đời của Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ƣơng khoá VIII (1998) (sau đây gọi tắt là Nghị quyết TW 5 (khóa VIII) năm 1998) của Bộ Chính trị về “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”. Đây đƣợc coi là chiến lƣợc văn hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam (ĐCSVN) trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc. Ngoại giao văn hóa bắt đầu đƣợc sử 2 dụng nhƣ một công cụ quan trọng trong đƣờng lối, chính sách ngoại giao “thêm bạn, bớt thù”, “đa phƣơng hóa, đa dạng hóa” và hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam.

Ngoại giao văn hóa lúc này đƣợc coi là một nội dung quan trọng gắn chặt với ngoại giao chính trị và ngoại giao kinh tế để phục vụ mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa, làm phong phú nền văn hóa dân tộc. Đƣơng nhiên, việc xác định ngoại giao văn hóa cũng chỉ có ý nghĩa tƣơng đối vì khó có thể tách bạch văn hóa ra khỏi kinh tế và chính trị, vì thuộc tính văn hóa có khi nằm ngay trong các hoạt động chính trị và kinh tế đối ngoại.