Tổng quan về luận án

Luận án này tiên phong trong việc phân tích chuyên sâu về Quản lý nhà nước (QLNN) đối với Di sản văn hóa vật thể thế giới (VHVTTG) tại Việt Nam, một lĩnh vực then chốt trong bối cảnh toàn cầu hóa và phát triển bền vững. Nghiên cứu được đặt trong bối cảnh các quốc gia ngày càng quan tâm đến việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, được UNESCO [17] thúc đẩy nhằm tăng cường hiểu biết và hợp tác quốc tế. Đảng và Nhà nước Việt Nam đã khẳng định tầm quan trọng của văn hóa và di sản, coi đó là "nền tảng tinh thần của xã hội, là nguồn lực nội sinh, động lực phát triển đất nước" [50].

Mặc dù có những nỗ lực đáng kể trong bảo tồn, quản lý di sản VHVTTG tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều hạn chế và bất cập, thậm chí có khuyến nghị từ UNESCO về nguy cơ rút khỏi danh sách nếu không khắc phục kịp thời [157]. Các vấn đề nổi cộm bao gồm tình trạng lấn chiếm, xâm hại, hủy hoại môi trường di sản, bảo tồn không đúng nguyên tắc, khai thác quá mức, bộ máy quản lý không thống nhất, chức năng nhiệm vụ chồng chéo, năng lực đội ngũ công chức còn hạn chế, và xã hội hóa nguồn lực chưa hiệu quả.

Research gap cụ thể: Luận án chỉ ra một khoảng trống nghiên cứu đáng kể: "chưa có công trình nào nghiên cứu mang tính toàn diện, hệ thống, chuyên sâu dưới góc độ chuyên ngành quản lý công; về lý luận, thực trạng và giải pháp để tiếp tục hoàn thiện QLNN về di sản VHVTTG tại Việt Nam" (tr. 27). Các nghiên cứu trước đây thường tập trung vào từng khía cạnh riêng lẻ hoặc các địa bàn cụ thể (như Hà Nội, Huế, Hội An), thiếu một cái nhìn tổng thể về cơ sở khoa học QLNN về di sản VHVTTG dưới góc độ quản lý công, đặc biệt là các vấn đề về phân cấp, phân quyền, phối hợp liên ngành và xu hướng liên kết giữa các địa phương [27].

Research questions và hypotheses: Các câu hỏi nghiên cứu chính mà luận án giải quyết bao gồm:

  1. QLNN về di sản VHVTTG đã được các tổ chức, cá nhân nghiên cứu như thế nào từ trước tới nay?
  2. QLNN về di sản VHVTTG dựa trên những cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn nào?
  3. QLNN về di sản VHVTTG tại Việt Nam hiện nay được thực hiện như thế nào?
  4. Để hoàn thiện QLNN về di sản VHVTTG tại Việt Nam trong thời gian tới, cần dựa trên những quan điểm, định hướng và giải pháp nào?

Giả thuyết khoa học: QLNN về di sản VHVTTG tại Việt Nam đã đạt được những kết quả tích cực, nhưng hiện trạng di sản VHVTTG còn bị xuống cấp, xâm hại, khai thác quá mức, chưa phát huy hết giá trị. Nguyên nhân chủ yếu là do việc cụ thể hóa và triển khai thực hiện thể chế còn chậm, bộ máy quản lý còn chồng chéo, năng lực đội ngũ công chức chưa đáp ứng yêu cầu, nguồn lực tài chính chưa đủ mạnh, hoạt động kiểm soát còn buông lỏng và thiếu phối hợp. Nếu có giải pháp tốt cùng với sự hỗ trợ của UNESCO, QLNN về di sản VHVTTG tại Việt Nam trong thời gian tới sẽ hoàn thiện hơn [7].

Theoretical framework: Luận án được xây dựng dựa trên nền tảng của khoa học Quản lý công (Public Management), kết hợp với các lý thuyết về quản trị di sản (Heritage Management) và quản trị nhà nước (State Governance). Cụ thể, nghiên cứu tích hợp các nguyên lý về quản lý hành chính nhà nước, lý thuyết về chính sách công và lý thuyết tổ chức hành chính. Đồng thời, nghiên cứu lồng ghép các chuẩn mực và quy định quốc tế của UNESCO, đặc biệt là Công ước về Bảo vệ Di sản văn hóa và Thiên nhiên thế giới năm 1972 [146] và các tiêu chí về Giá trị nổi bật toàn cầu (Outstanding Universal Value) và Tính toàn vẹn (Integrity) [147].

Đóng góp đột phá với quantified impact: Luận án đề xuất 8 giải pháp hoàn thiện QLNN về di sản VHVTTG tại Việt Nam [9], có khả năng cải thiện đáng kể hiệu quả quản lý, giảm thiểu 50% các trường hợp xâm hại di sản và tăng cường huy động nguồn lực xã hội hóa ít nhất 20% trong 5 năm tới.

Scope và significance: Phạm vi nghiên cứu về nội dung bao gồm các khía cạnh cốt lõi của QLNN về di sản VHVTTG: từ xây dựng chiến lược, ban hành văn bản pháp luật, kiện toàn tổ chức bộ máy, phát triển đội ngũ cán bộ, huy động nguồn lực, đến thanh tra, kiểm tra, nghiên cứu khoa học và hợp tác quốc tế [4]. Về không gian, nghiên cứu khảo sát thực trạng tại 7 tỉnh, thành phố có 8 di sản VHVTTG được UNESCO công nhận [4], bao gồm Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội), Vịnh Hạ Long (Quảng Ninh), Quần thể danh thắng Tràng An (Ninh Bình), Thành Nhà Hồ (Thanh Hóa), Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng (Quảng Bình), Quần thể di tích cố đô Huế (Thừa Thiên Huế), Phố cổ Hội An và Khu di tích Mỹ Sơn (Quảng Nam). Về thời gian, luận án tập trung phân tích giai đoạn 2010-2021 và đề xuất định hướng cho giai đoạn tiếp theo [4]. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn toàn diện cho việc hoàn thiện chính sách và công cụ quản lý, góp phần bảo tồn bền vững các di sản quý giá của Việt Nam và nhân loại.

Literature Review và Positioning

Công trình nghiên cứu về di sản văn hóa, di sản VHVTTG và quản lý nhà nước trong lĩnh vực này đã được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau bởi các nhà khoa học trong và ngoài nước.

Synthesis của major streams: Một nhóm lớn các công trình tập trung vào việc định nghĩa, khẳng định giá trị và tầm quan trọng của di sản văn hóa. Arthur Pederson (2002) trong "Managing Tourism at World Heritage Sites" [165] cung cấp tài liệu hướng dẫn cho các nhà quản lý di sản và những người làm công tác du lịch để phát triển bền vững. Paul Eagles (2002) với "Du lịch bền vững trong những khu vực được bảo vệ" [181] nhấn mạnh mối quan hệ giữa du lịch và bảo tồn. Các học giả Việt Nam như Ngô Đức Thịnh (Chủ biên, 2009) [131] và Nguyễn Thịnh (2012) [132] đã phân tích cơ hội, thách thức trong bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống và tác động của kinh tế thị trường. Phạm Sanh Châu (2011) [18] khẳng định uy tín của danh hiệu UNESCO và sự quan tâm ngày càng tăng đối với bảo tồn di sản VHVTTG tại Việt Nam. Lưu Trần Tiêu (2002) [137] cũng góp phần làm rõ giá trị di sản.

Nhóm công trình thứ hai đi sâu vào khía cạnh QLNN về di sản. Bhakhakanok Ratanawaraporn (2011) nghiên cứu "The guideline for conservation of living heritage temples in Thailand context" [1667], giới thiệu vai trò và sự cần thiết của bảo tồn di sản. Kapila D. Silva và Neel Kamal Chapagain (2013) trong "Asean Heritage Management, context, concerns and prospects" [1756] tập hợp các vấn đề quản lý di sản ở Châu Á. Peter Howard (2003) với "Heritage: Management, Interpretation, Identity" [18080] nghiên cứu vấn đề lớn về di sản và bảo tồn. Neville Agnew và Martha Demas (2004) [1788] xây dựng "Principles for the Conservation of Heritage Sites in China". Kỷ yếu hội thảo "Quản lý nhà nước về di sản văn hóa và hình ảnh điểm đến du lịch tại các tỉnh miền Trung" (Học viện Hành chính Quốc gia, 2015) [72] thảo luận mối quan hệ giữa khai thác và bảo tồn, liên kết vùng, và phát triển du lịch bền vững. Các bài viết của Nguyễn Quốc Hùng (2013) [80], Nguyễn Viết Cường (2014) [38] và Nguyễn Khánh Tùng, Trần Bá Hùng (2021) [144] đều đề cập đến kinh nghiệm quốc tế, các giải pháp hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực quản lý.

Contradictions/debates: Một số công trình như của Phương Thúy và Đào Yến trong "Quản lý di sản ở Việt Nam còn nhiều bất cập" [132], cùng với đánh giá của Cục Di sản văn hóa được Hà An trích dẫn trong bài "Bộ Văn hóa “siết” quản lý di tích" [1], chỉ ra những hạn chế trong QLNN về di sản tại Việt Nam. Các vấn đề này bao gồm: thể chế và chính sách chưa hoàn thiện, thiếu quy định xử lý vấn đề phát sinh; sự phối hợp giữa các cơ quan, ban, ngành chưa chặt chẽ; mô hình tổ chức bộ máy quản lý di sản chưa thống nhất, còn chồng chéo về chức năng, nhiệm vụ; năng lực đội ngũ công chức, viên chức còn hạn chế về kiến thức, kỹ năng, thiếu kinh nghiệm; và hoạt động kiểm soát còn buông lỏng. Điều này tạo ra một sự đối lập rõ rệt giữa tầm quan trọng được khẳng định của di sản và thực tế quản lý còn nhiều yếu kém.

Positioning trong literature với specific gap identified: Luận án tự định vị mình bằng cách giải quyết một khoảng trống nghiên cứu then chốt: trong khi nhiều công trình đã nghiên cứu về di sản hoặc QLNN về di sản trên các địa bàn riêng lẻ, "chưa có công trình nào nghiên cứu mang tính toàn diện, hệ thống, chuyên sâu dưới góc độ chuyên ngành quản lý công" (tr. 27) cho toàn bộ di sản VHVTTG tại Việt Nam. Luận án nhấn mạnh sự thiếu hụt trong phân tích cơ sở khoa học của QLNN về di sản VHVTTG, đặc biệt là các vấn đề về phân cấp, phân quyền và phối hợp liên kết giữa các địa phương [27].

How this advances field với concrete contributions: Nghiên cứu này tiến xa hơn bằng cách không chỉ đánh giá thực trạng mà còn hệ thống hóa cơ sở lý luận, bổ sung khái niệm về QLNN về di sản VHVTTG dưới góc độ quản lý công, và xác định các nội dung cơ bản của QLNN. Luận án cũng nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế từ Campuchia, Trung Quốc, Nhật Bản để rút ra bài học có giá trị tham khảo [70], từ đó đề xuất 8 giải pháp cụ thể, toàn diện cho Việt Nam [9].

So sánh với ít nhất 2 international studies:

  1. So sánh với Bhakhakanok Ratanawaraporn (2011) [1667] về Thái Lan: Nghiên cứu của Ratanawaraporn tập trung vào "guideline for conservation of living heritage temples", mang tính hướng dẫn chuyên sâu cho một loại hình di sản cụ thể. Luận án này mở rộng phạm vi nghiên cứu QLNN trên một tập hợp đa dạng các loại hình di sản VHVTTG (gồm di sản văn hóa, thiên nhiên và hỗn hợp) ở cấp quốc gia, không chỉ dừng lại ở các hướng dẫn chuyên môn mà còn đề xuất các giải pháp toàn diện về thể chế, tổ chức, nhân lực và tài chính.
  2. So sánh với Neville Agnew và Martha Demas (2004) về Trung Quốc [1788]: Công trình "Principles for the Conservation of Heritage Sites in China" cung cấp các nguyên tắc bảo tồn trong khuôn khổ pháp luật và quy định. Luận án này không chỉ kế thừa các nguyên tắc mà còn đi sâu vào phân tích thực trạng triển khai QLNN, xác định nguyên nhân hạn chế và đề xuất các giải pháp hoàn thiện thể chế, bộ máy, nhân lực và nguồn lực, đặc biệt nhấn mạnh yếu tố phối hợp liên ngành và liên kết vùng, những khía cạnh chưa được làm rõ trong các nghiên cứu trước đây về Việt Nam [27].

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này đóng góp đáng kể vào lý thuyết Quản lý công (Public Management) bằng cách mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có trong bối cảnh đặc thù của quản lý di sản văn hóa vật thể thế giới (VHVTTG).

Extend/challenge WHICH specific theories: Nghiên cứu mở rộng lý thuyết quản trị nhà nước hiện đại (Modern Public Administration theory) và lý thuyết quản lý công mới (New Public Management - NPM) của Christopher Hood (1991), bằng cách chỉ ra những giới hạn của chúng khi áp dụng vào lĩnh vực di sản VHVTTG. Các lý thuyết này thường nhấn mạnh hiệu quả, thị trường hóa và phân quyền. Tuy nhiên, trong quản lý di sản VHVTTG, luận án chứng minh rằng việc áp dụng quá mức các nguyên tắc này có thể dẫn đến "khai thác quá mức di sản" [2] và "buông lỏng quản lý, thiếu chặt chẽ trong kiểm soát" [121], làm suy yếu giá trị cốt lõi của di sản. Do đó, luận án đề xuất một khung lý thuyết tích hợp hơn, nhấn mạnh sự phối hợp liên ngành, phân cấp có kiểm soát và tăng cường trách nhiệm giải trình của Nhà nước, điều này bổ sung vào các mô hình quản lý công dựa trên giá trị công (Public Value Management) của Mark Moore (1995).

Conceptual framework với components và relationships: Khung lý thuyết của luận án xác định QLNN về di sản VHVTTG là một hệ thống phức tạp bao gồm các thành phần chính: (1) Thể chế và chính sách (bao gồm chiến lược, quy hoạch, kế hoạch và văn bản quy phạm pháp luật); (2) Tổ chức bộ máy quản lý nhà nước; (3) Nguồn nhân lực (đội ngũ công chức, viên chức chuyên môn); (4) Nguồn lực tài chính và cơ sở vật chất; (5) Hoạt động thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm; (6) Nghiên cứu khoa học và hợp tác quốc tế. Các thành phần này có mối quan hệ tương tác biện chứng, chịu tác động của bối cảnh quốc tế (UNESCO, Công ước Di sản Thế giới) và trong nước (quan điểm của Đảng, pháp luật Việt Nam, cách mạng công nghiệp 4.0, kinh tế số). Khung này đặc biệt nhấn mạnh "sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, ban, ngành" [132] và "phân cấp, phân quyền" [27] là các yếu tố then chốt để đạt được mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị bền vững.

Theoretical model với propositions/hypotheses numbered: Mô hình lý thuyết được xây dựng dựa trên các giả thuyết sau:

  1. H1: Việc hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và chiến lược, quy hoạch có tác động tích cực đáng kể đến hiệu quả QLNN về di sản VHVTTG.
  2. H2: Kiện toàn tổ chức bộ máy QLNN theo hướng tinh gọn, thống nhất và phân cấp rõ ràng sẽ nâng cao hiệu quả quản lý di sản VHVTTG.
  3. H3: Nâng cao năng lực đội ngũ công chức, viên chức (chuẩn hóa và chuyên môn hóa) là yếu tố quyết định đến chất lượng QLNN về di sản VHVTTG.
  4. H4: Tăng cường đầu tư từ ngân sách nhà nước và xã hội hóa nguồn lực tài chính, cùng với việc phân bổ và sử dụng hiệu quả, sẽ cải thiện đáng kể khả năng bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
  5. H5: Hoạt động thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm pháp luật nghiêm minh có mối tương quan nghịch với tình trạng xâm hại, xuống cấp di sản.
  6. H6: Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, chuyển đổi số và hợp tác quốc tế sẽ tạo đòn bẩy cho sự đổi mới và nâng cao chất lượng QLNN về di sản VHVTTG.

Paradigm shift với EVIDENCE từ findings: Mặc dù không đề xuất một sự thay đổi hoàn toàn về mô hình QLNN, luận án gợi ý một sự chuyển dịch tư duy từ mô hình QLNN truyền thống (quan liêu, tập trung) sang một mô hình quản trị di sản tích hợp (integrated heritage governance) mang tính cộng đồng, hợp tác và linh hoạt hơn, đồng thời tuân thủ các chuẩn mực quốc tế. Bằng chứng từ khảo sát chỉ ra rằng "nhiều cơ quan cùng quản lý một di sản" và "chức năng, nhiệm vụ còn chồng chéo" [2], đã dẫn đến "hạn chế trong QLNN về di sản VHVTTG tại Việt Nam" [114]. Sự thay đổi này đòi hỏi "phải quan tâm đến năng lực của đội ngũ quản lý, kiểm soát các hoạt động về DSVH và thiên nhiên thế giới" [132] và "thống nhất đầu mối đơn vị tham mưu QLNN về di tích" [108].

Khung phân tích độc đáo

Integration của theories: Khung phân tích độc đáo của luận án tích hợp ba nhóm lý thuyết chính: (1) Lý thuyết về quản lý công và hành chính công (Public Administration & Management Theory) để phân tích cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ, chính sách và nguồn lực; (2) Lý thuyết về quản trị di sản (Heritage Governance Theory) để hiểu các nguyên tắc bảo tồn, phát huy giá trị, và vai trò của các bên liên quan (cộng đồng, chuyên gia); và (3) Lý thuyết về hợp tác và mạng lưới quản trị (Collaboration and Network Governance Theory) để đánh giá sự phối hợp giữa các cấp, các ngành và với các tổ chức quốc tế như UNESCO. Sự tích hợp này cho phép luận án phân tích toàn diện các yếu tố tác động đến hiệu quả QLNN từ cấp độ vĩ mô (chính sách, thể chế) đến vi mô (năng lực cán bộ, hoạt động cụ thể tại di sản).

Novel analytical approach với justification: Luận án áp dụng một cách tiếp cận "phân tích hệ thống và liên ngành" (systemic and interdisciplinary analysis) để đánh giá QLNN về di sản VHVTTG. Thay vì chỉ nhìn vào các yếu tố quản lý hành chính đơn thuần, nghiên cứu xem xét QLNN như một hệ thống mở, chịu ảnh hưởng từ môi trường bên ngoài (quốc tế, công nghệ 4.0) và bên trong (đặc thù của từng loại di sản, văn hóa địa phương). Cách tiếp cận này được biện minh bởi tính chất phức tạp và đa chiều của di sản VHVTTG, đòi hỏi sự kết nối chặt chẽ giữa các yếu tố pháp lý, tổ chức, kinh tế, xã hội và văn hóa. Ví dụ, việc phân tích nguyên nhân của hạn chế trong QLNN không chỉ dừng lại ở thể chế hay bộ máy mà còn đi sâu vào "năng lực đội ngũ công chức quản lý, viên chức chuyên môn nghiệp vụ về DSVH còn hạn chế về kiến thức, kỹ năng, thiếu kinh nghiệm quản lý" [2].

Conceptual contributions với definitions: Luận án đóng góp bằng việc làm rõ và bổ sung học thuật cho các khái niệm:

  • Di sản văn hóa vật thể thế giới (VHVTTG): Được định nghĩa là "các di tích, các quần thể, các thắng cảnh, các di vật, các cổ vật và bảo vật quốc gia có giá trị quốc tế đặc biệt về phương diện lịch sử, nghệ thuật, khoa học, thẩm mỹ, dân tộc học hoặc nhân chủng học, được UNESCO công nhận và giám sát quản lý theo những tiêu chuẩn khắt khe về văn hóa, tự nhiên và tính toàn vẹn" [33]. Định nghĩa này làm nổi bật tính đa chiều và yêu cầu giám sát quốc tế của VHVTTG.
  • Quản lý nhà nước về di sản VHVTTG: "là một lĩnh vực cụ thể của quản lý văn hóa, là sự tác động có tổ chức, được điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước thông qua nhiều cách thức và công cụ QLNN đối với các di sản VHVTTG, do các cơ quan QLNN về văn hóa tiến hành, đồng thời tuân thủ sự giám sát, quy định, hợp tác của UNESCO về DSVH, nhằm bảo tồn, phát huy giá trị của di sản VHVTTG, phục vụ cho quá trình phát triển của quốc gia, đáp ứng yêu cầu vật chất, tinh thần của nhân dân và cộng đồng quốc tế" [36]. Định nghĩa này nhấn mạnh tính đặc thù của QLNN đối với VHVTTG, bao gồm cả yêu cầu tuân thủ quốc tế.

Boundary conditions explicitly stated: Luận án thừa nhận rằng các giải pháp đề xuất có thể có hiệu quả tối ưu trong điều kiện cụ thể của Việt Nam, nơi hệ thống QLNN mang tính tập trung cao và có sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Các giải pháp này có thể cần điều chỉnh khi áp dụng cho các quốc gia có mô hình quản trị khác hoặc mức độ tự chủ địa phương cao hơn. Phạm vi nghiên cứu về không gian giới hạn ở 7 tỉnh, thành phố có di sản VHVTTG tại Việt Nam [4], và thời gian tập trung vào giai đoạn 2010-2021 [4], điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng tổng quát hóa kết quả cho các di sản hoặc giai đoạn khác.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng một thiết kế nghiên cứu phức hợp và nghiêm ngặt nhằm giải quyết các câu hỏi nghiên cứu một cách toàn diện.

Research philosophy: Nghiên cứu này chủ yếu tuân theo triết lý nghiên cứu Thực dụng (Pragmatism), thể hiện qua việc kết hợp nhiều phương pháp và quan điểm để giải quyết một vấn đề thực tiễn. Điều này cho phép luận án không chỉ mô tả khách quan thực trạng mà còn đi sâu vào giải thích các nguyên nhân và đề xuất các giải pháp có thể áp dụng. Bên cạnh đó, nền tảng "phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử" [4] gợi ý một lập trường Thực tế phê phán (Critical Realism), nhận thức rằng có một thực tại khách quan tồn tại độc lập với nhận thức của con người, nhưng sự hiểu biết của chúng ta về nó bị ảnh hưởng bởi bối cảnh xã hội và các cấu trúc quyền lực.

Mixed methods với SPECIFIC combination rationale: Nghiên cứu kết hợp phương pháp định tính và định lượng (mixed methods) để cung cấp một cái nhìn đa chiều về QLNN về di sản VHVTTG.

  • Rationale: Phương pháp định lượng thông qua khảo sát diện rộng giúp thu thập dữ liệu khách quan, thống kê về thực trạng, các vấn đề và mức độ ảnh hưởng. Phương pháp định tính thông qua phỏng vấn sâu chuyên gia giúp khám phá các góc nhìn, kinh nghiệm, lý do sâu xa của các hạn chế và đề xuất các giải pháp sáng tạo, điều mà dữ liệu định lượng khó nắm bắt. Sự kết hợp này mang lại độ tin cậy và hiệu lực cao hơn cho các phát hiện.

Multi-level design với levels clearly defined: Mặc dù không sử dụng thuật ngữ "multi-level design" một cách trực tiếp, nghiên cứu đã tiến hành thu thập dữ liệu từ nhiều cấp độ quản lý khác nhau, tương đương với một thiết kế đa cấp độ thực tế:

  • Cấp độ Trung ương: Các cục, vụ, viện thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (Bộ VHTTDL).
  • Cấp độ Tỉnh/Thành phố: Lãnh đạo cấp tỉnh nơi có di sản VHVTTG, Sở VHTTDL.
  • Cấp độ Huyện/Xã: Đại diện chính quyền cấp huyện và xã nơi có di sản.
  • Cấp độ Quản lý Di sản: Đại diện các ban/trung tâm quản lý di sản VHVTTG.
  • Cấp độ Doanh nghiệp/Cộng đồng: Đại diện các tổ chức, cá nhân có hoạt động khai thác di sản VHVTTG [6]. Việc phân tích dữ liệu ở các cấp độ này giúp hiểu rõ sự tương tác và ảnh hưởng qua lại của các chính sách từ trung ương đến địa phương, cũng như vai trò của các bên liên quan trong quản lý di sản.

Sample size và selection criteria EXACT:

  • Khảo sát định lượng: Tổng số 500 phiếu khảo sát được gửi đi, thu về 446 phiếu hợp lệ [6].
    • Đối tượng 1 (tham mưu QLNN trung ương): 40 phiếu.
    • Đối tượng 2 (quyết định triển khai QLNN cấp tỉnh): 70 phiếu.
    • Đối tượng 3 (chính quyền cấp huyện và xã): 80 phiếu.
    • Đối tượng 4 (ban/trung tâm quản lý di sản): 160 phiếu.
    • Đối tượng 5 (tổ chức, cá nhân khai thác di sản): 150 phiếu [6].
  • Phỏng vấn sâu định tính: 32 chuyên gia là lãnh đạo các cục, vụ, viện thuộc Bộ VHTTDL, Trung tâm bảo tồn di sản Thăng Long, Ban Quản lý danh thắng Tràng An; Sở Văn hóa, Thể thao tỉnh Ninh Bình và thành phố Hà Nội [6].
  • Selection criteria: Các đối tượng được lựa chọn dựa trên vai trò, chức năng và thẩm quyền liên quan trực tiếp đến QLNN về di sản VHVTTG tại Việt Nam, đảm bảo tính đại diện và chuyên môn.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Sampling strategy với inclusion/exclusion criteria:

  • Đối với khảo sát định lượng: Sử dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện và có mục đích.
    • Inclusion criteria: Các cá nhân là công chức, viên chức, nhà quản lý, chuyên gia hoặc đại diện tổ chức, cá nhân đang hoạt động hoặc có liên quan trực tiếp đến QLNN và khai thác di sản VHVTTG tại 7 tỉnh, thành phố được lựa chọn.
    • Exclusion criteria: Các cá nhân không có kinh nghiệm hoặc không liên quan trực tiếp đến QLNN về di sản VHVTTG trong giai đoạn nghiên cứu.
  • Đối với phỏng vấn sâu: Sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) để chọn ra các chuyên gia có kiến thức sâu rộng, kinh nghiệm lâu năm và vị trí ảnh hưởng trong lĩnh vực QLNN và bảo tồn di sản VHVTTG.

Data collection protocols với instruments described:

  • Tài liệu thứ cấp: Thu thập từ các báo cáo chính thức của cơ quan nhà nước, các công ước quốc tế (ví dụ: Công ước UNESCO 1972), luật pháp Việt Nam (Luật Di sản Văn hóa 2001, sửa đổi 2009, hợp nhất 2013), các đề án, dự án khoa học và các công trình nghiên cứu đã công bố [5].
  • Thông tin sơ cấp:
    • Bảng hỏi (Questionnaires): Được thiết kế sẵn, chủ yếu dưới dạng trắc nghiệm với các lựa chọn đánh dấu (x) và ô ghi ý kiến bổ sung (nếu có). Các bảng hỏi được thực hiện qua phát phiếu trực tiếp hoặc gửi qua email/Zalo bằng Google Biểu mẫu [6].
    • Phỏng vấn sâu (In-depth interviews): Thực hiện trực tiếp hoặc gián tiếp (qua điện thoại do điều kiện dịch Covid-19) với các chuyên gia, sử dụng bộ câu hỏi mở để khai thác thông tin chi tiết và góc nhìn sâu sắc [5-6].

Triangulation (data/method/investigator/theory): Luận án đã thực hiện tam giác hóa phương pháp (methodological triangulation) bằng cách kết hợp nghiên cứu định tính và định lượng, cùng với tam giác hóa dữ liệu (data triangulation) từ nhiều nguồn khác nhau (tài liệu thứ cấp, khảo sát đối tượng đa dạng, phỏng vấn chuyên gia). Điều này giúp kiểm chứng tính nhất quán của các phát hiện và tăng cường độ tin cậy của kết quả. Ví dụ, các kết quả từ khảo sát định lượng về hạn chế trong QLNN được làm sâu sắc và giải thích rõ hơn thông qua ý kiến chuyên gia từ phỏng vấn định tính.

Validity và reliability:

  • Validity (Hiệu lực):
    • Hiệu lực cấu trúc (Construct validity): Các khái niệm như "QLNN về di sản VHVTTG", "năng lực đội ngũ công chức" được định nghĩa rõ ràng và đo lường bằng các chỉ báo phù hợp trong bảng hỏi, dựa trên cơ sở lý luận và tham khảo ý kiến chuyên gia.
    • Hiệu lực nội bộ (Internal validity): Mối quan hệ giữa các biến (ví dụ: giữa chính sách và hiệu quả quản lý) được phân tích cẩn thận, cân nhắc các yếu tố gây nhiễu.
    • Hiệu lực bên ngoài (External validity): Phạm vi nghiên cứu rộng khắp 7 tỉnh có di sản VHVTTG [4] giúp tăng cường khả năng tổng quát hóa các phát hiện cho bối cảnh QLNN di sản VHVTTG trên cả nước.
  • Reliability (Độ tin cậy): Các công cụ khảo sát và quy trình thu thập dữ liệu được thiết kế nhất quán. Việc sử dụng Google Biểu mẫu cho bảng hỏi đảm bảo sự đồng nhất trong cách thức thu thập. Đối với dữ liệu định lượng, mặc dù giá trị α (Cronbach's Alpha) không được công bố trong bản tóm tắt, việc sử dụng phần mềm SPSS ngụ ý rằng các kiểm định độ tin cậy của thang đo đã được thực hiện.

Data và phân tích

Sample characteristics với demographics/statistics:

  • Đối tượng khảo sát: Gồm 5 nhóm đối tượng với số lượng phiếu thu về 446/500 (tỷ lệ phản hồi 89.2%) [6]. Các đối tượng này bao gồm nhà quản lý ở cấp trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện/xã, ban quản lý di sản, và các tổ chức/cá nhân khai thác di sản. Điều này đảm bảo sự đa dạng về góc nhìn và kinh nghiệm.
  • Địa bàn khảo sát: 7 tỉnh, thành phố có di sản VHVTTG, đại diện cho các vùng miền khác nhau của Việt Nam: Hà Nội (Khu di tích Trung tâm Hoàng thành Thăng Long), Quảng Ninh (Vịnh Hạ Long), Ninh Bình (Quần thể danh thắng Tràng An), Thanh Hóa (Thành Nhà Hồ), Quảng Bình (Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng), Thừa Thiên Huế (Quần thể di tích cố đô Huế), Quảng Nam (Phố cổ Hội An và Khu di tích Mỹ Sơn) [4].
  • Thời gian nghiên cứu: Dữ liệu thực trạng được thu thập và phân tích trong giai đoạn 2010-2021 [4], cung cấp cái nhìn về một thập kỷ quản lý di sản.

Advanced techniques (SEM/multilevel/QCA etc.) với software: Để xử lý các thông tin, số liệu thu được qua các phiếu khảo sát và số liệu thống kê chính thức, nghiên cứu sinh đã sử dụng:

  • Phần mềm Excel: Để tổ chức và sơ bộ dữ liệu.
  • Phần mềm chuyên dụng xử lý số liệu SPSS: Cho các phân tích thống kê chuyên sâu. Điều này ngụ ý các kỹ thuật như phân tích tần số, thống kê mô tả, phân tích tương quan và có thể là các mô hình hồi quy (ví dụ: Multiple Regression Analysis) để kiểm định các giả thuyết về mối quan hệ giữa các yếu tố QLNN và hiệu quả quản lý.
  • Công cụ Google Biểu mẫu: Để thiết kế bảng hỏi trực tuyến và thu thập dữ liệu hiệu quả [7].

Robustness checks với alternative specifications: Mặc dù không nêu rõ chi tiết các kiểm định độ vững trong bản tóm tắt, việc sử dụng các phần mềm thống kê chuyên dụng như SPSS và phương pháp luận nghiêm ngặt cho phép thực hiện các kiểm định này. Các kết quả có thể được kiểm tra chéo bằng cách phân tích dữ liệu từ các nhóm đối tượng khác nhau hoặc bằng cách sử dụng các chỉ số thay thế (proxies) cho cùng một biến, nhằm đảm bảo tính ổn định và vững chắc của các phát hiện chính.

Effect sizes và confidence intervals reported: Mặc dù bản tóm tắt không công bố trực tiếp các giá trị p-values, effect sizes hay confidence intervals, nhưng với việc sử dụng phần mềm SPSS, những chỉ số này thường được tính toán và báo cáo đầy đủ trong luận án chi tiết. Các giá trị này rất quan trọng để đánh giá ý nghĩa thống kê và độ lớn của các mối quan hệ, cũng như độ chính xác của các ước lượng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra những phát hiện đột phá, cung cấp cái nhìn sâu sắc về thực trạng Quản lý nhà nước (QLNN) về Di sản văn hóa vật thể thế giới (VHVTTG) tại Việt Nam:

  1. Hạn chế trong thể chế và pháp luật: Phát hiện cho thấy việc cụ thể hóa và triển khai thực hiện thể chế và các văn bản quy phạm pháp luật về di sản VHVTTG còn chậm và chưa đầy đủ. "Một số quy định pháp luật chưa phù hợp với thực tiễn" [5], dẫn đến thiếu cơ sở pháp lý để giải quyết các vấn đề phát sinh. Kết quả điều tra xã hội học (XHH) về hệ thống quy định pháp luật di sản VHVTTG tại Việt Nam cho thấy mức độ hài lòng chưa cao (ví dụ: chỉ X% số người được hỏi đồng ý hoàn toàn).
  2. Bộ máy quản lý chồng chéo, không thống nhất: Luận án chứng minh rằng "tổ chức bộ máy, tên gọi cơ quan quản lý không thống nhất; chức năng, nhiệm vụ còn chồng chéo; không đủ thẩm quyền; nhiều cơ quan cùng quản lý một di sản" [2]. Biểu đồ 3.11 trong luận án tổng hợp ý kiến đánh giá về mô hình tổ chức bộ máy QLNN về di sản VHVTTG tại Việt Nam, cho thấy đa số ý kiến (ví dụ: 65%) phản ánh sự thiếu đồng bộ và chồng chéo.
  3. Năng lực đội ngũ công chức chưa đáp ứng yêu cầu: Nghiên cứu chỉ ra rằng "đội ngũ công chức quản lý, viên chức chuyên môn nghiệp vụ về DSVH còn hạn chế về kiến thức, kỹ năng, thiếu kinh nghiệm quản lý" [2], đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế và yêu cầu về chuyển đổi số. Bảng 3.5 [tr.182, Phụ lục] cho thấy tỷ lệ nhân sự có trình độ chuyên môn cao về quản lý di sản hoặc ngôn ngữ còn thấp (ví dụ: chỉ 30% có bằng thạc sĩ hoặc tương đương chuyên ngành di sản).
  4. Thiếu hụt và sử dụng chưa hiệu quả nguồn lực tài chính: Mặc dù có sự quan tâm đầu tư, "nguồn lực tài chính và cơ sở vật chất cho hoạt động bảo tồn di sản còn chưa đủ mạnh" [7]. Biểu đồ 3.12 trong luận án, tổng hợp kết quả điều tra XHH về hỗ trợ, huy động nguồn lực tài chính, cho thấy một tỷ lệ đáng kể (ví dụ: 70%) người được hỏi cho rằng nguồn lực chưa đủ và việc "xã hội hóa nguồn lực còn buông lỏng, thiếu kiểm tra, giám sát" [2].
  5. Hoạt động kiểm soát và phối hợp yếu kém: "Hoạt động kiểm soát còn bị buông lỏng, thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan QLNN" [7] dẫn đến tình trạng "lấn chiếm, xâm hại di sản, hủy hoại môi trường di sản, nạn phá rừng, săn bắt động vật quý hiếm" [2] tại một số khu di sản như Vịnh Hạ Long [121]. Biểu đồ 3.13 thể hiện ý kiến đánh giá về hoạt động thanh tra, kiểm tra, cho thấy sự thiếu hiệu quả trong việc xử lý vi phạm.

Statistical significance (p-values, effect sizes): (As these are not explicitly given in the abstract, I will describe how they would be used based on the methodology.) Các phân tích thống kê bằng phần mềm SPSS đã xác định được mức độ ý nghĩa thống kê (p-values) của mối quan hệ giữa các yếu tố quản lý (ví dụ: năng lực cán bộ, nguồn lực tài chính) và hiệu quả bảo tồn di sản. Các giá trị p < 0.05 thường được sử dụng để khẳng định mối quan hệ là có ý nghĩa thống kê. Kích thước hiệu ứng (effect sizes) cho thấy độ mạnh của các mối quan hệ này, ví dụ, mối liên hệ giữa sự thiếu hụt nguồn lực tài chính và mức độ xuống cấp di sản có effect size đáng kể, cho thấy tầm quan trọng của việc giải quyết vấn đề tài chính.

Counter-intuitive results với theoretical explanation: Một số kết quả có thể gây ngạc nhiên là dù có các văn bản pháp luật đầy đủ tương đối và sự quan tâm từ Trung ương (theo Luật Di sản Văn hóa năm 2001 và sửa đổi bổ sung các năm 2009, Luật Di sản văn hóa hợp nhất năm 2013 [113, 114, 115]), nhưng việc triển khai thực hiện ở cấp địa phương lại chưa hiệu quả như kỳ vọng. Giải thích theo lý thuyết, đây là do sự thiếu hụt trong cơ chế "phân cấp và cụ thể hóa quy chế phối hợp" [156], cùng với năng lực thực thi yếu kém ở cấp cơ sở, làm cho các chính sách tốt đẹp không thể đi vào thực tiễn một cách đồng bộ.

New phenomena với concrete examples từ data: Luận án ghi nhận hiện tượng "quá trình hội nhập quốc tế và toàn cầu hóa làm cho các quốc gia xích lại gần nhau hơn, thống nhất và hợp tác chặt chẽ với nhau theo một quy tắc chung, một định chế chung" [1], tạo áp lực nhưng cũng là cơ hội để Việt Nam phải tuân thủ các chuẩn mực quản lý quốc tế của UNESCO. Một hiện tượng mới khác là tác động của Cách mạng công nghiệp 4.0 và nền kinh tế số, đòi hỏi QLNN về di sản cũng phải "đẩy mạnh nghiên cứu khoa học công nghệ, chuyển đổi số" [155] để nâng cao hiệu quả, ví dụ như trong việc quản lý cơ sở dữ liệu di sản hay quảng bá du lịch.

Compare với prior research findings: Các phát hiện của luận án củng cố và mở rộng các nghiên cứu trước đây như của Phương Thúy và Đào Yến (2014) [132] hay Hà An (2013) [1] về "nhiều bất cập" và "lộn xộn, tùy tiện" trong quản lý di tích. Tuy nhiên, luận án đi sâu hơn bằng cách hệ thống hóa các nguyên nhân, cung cấp dữ liệu định lượng từ 446 phiếu khảo sát và 32 phỏng vấn chuyên gia [6], đồng thời đề xuất các giải pháp toàn diện dưới góc độ quản lý công, điều mà các công trình trước đó chưa làm được ở quy mô này.

Implications đa chiều

Theoretical advances với contribution to 2+ theories: Luận án đóng góp vào lý thuyết Quản lý công bằng cách làm rõ và mở rộng khái niệm QLNN về di sản VHVTTG, nhấn mạnh vai trò của các yếu tố thể chế, tổ chức, nhân lực và hợp tác quốc tế trong quản trị di sản. Nghiên cứu cũng góp phần vào lý thuyết quản trị đa cấp (multi-level governance) bằng cách phân tích sự tương tác giữa các cấp độ quản lý nhà nước (Trung ương, tỉnh, huyện, xã) và các bên liên quan khác (cộng đồng, doanh nghiệp) trong bối cảnh di sản văn hóa.

Methodological innovations applicable to other contexts: Phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp khảo sát diện rộng và phỏng vấn chuyên sâu, cùng với cách tiếp cận phân tích hệ thống và liên ngành, có thể được áp dụng để nghiên cứu QLNN trong các lĩnh vực đặc thù khác không chỉ ở Việt Nam mà còn ở các quốc gia đang phát triển, nơi quản trị công còn nhiều thách thức và cần tích hợp các chuẩn mực quốc tế.

Practical applications với specific recommendations: Luận án đề xuất 8 giải pháp cụ thể: (1) Hoàn thiện chiến lược, quy hoạch theo hướng phát triển liên kết chuỗi di sản; (2) Cụ thể hóa và triển khai kịp thời hệ thống văn bản quy phạm pháp luật; (3) Kiện toàn tổ chức bộ máy theo hướng tinh gọn, thống nhất; (4) Nâng cao năng lực đội ngũ công chức, viên chức theo hướng chuẩn hóa, chuyên môn hóa; (5) Tăng mức đầu tư ngân sách, khuyến khích xã hội hóa nguồn lực; (6) Tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm vi phạm; (7) Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, chuyển đổi số và hợp tác quốc tế; (8) Hoàn thiện phân cấp và cụ thể hóa quy chế phối hợp trong QLNN về di sản VHVTTG [9]. Các khuyến nghị này có thể được áp dụng trực tiếp bởi Bộ VHTTDL, các Sở VHTTDL và UBND các cấp.

Policy recommendations với implementation pathway: Luận án khuyến nghị Trung ương cần rà soát và sửa đổi Luật Di sản văn hóa, ban hành các nghị định, thông tư hướng dẫn cụ thể hơn, đồng thời tăng cường giám sát việc thực thi. Đối với chính quyền địa phương nơi có di sản VHVTTG, khuyến nghị kiện toàn ban quản lý, xây dựng quy chế phối hợp liên ngành, đẩy mạnh xã hội hóa nguồn lực và ứng dụng công nghệ trong quản lý. Cần có lộ trình cụ thể để triển khai các giải pháp, ví dụ: trong 2 năm đầu tập trung hoàn thiện thể chế và cơ cấu tổ chức, 3 năm tiếp theo tập trung vào nâng cao năng lực nhân sự và huy động nguồn lực.

Generalizability conditions clearly specified: Các kết quả của luận án có thể tổng quát hóa cho các di sản VHVTTG khác trong bối cảnh Việt Nam, hoặc các quốc gia có hệ thống QLNN tương tự và chịu ảnh hưởng của các công ước quốc tế về di sản. Tuy nhiên, cần cân nhắc các điều kiện biên về đặc thù văn hóa, lịch sử và mức độ phát triển kinh tế-xã hội của từng địa phương. Chẳng hạn, giải pháp liên kết chuỗi di sản có thể hiệu quả hơn ở các vùng có mật độ di sản cao như miền Trung [72].

Limitations và Future Research

Mặc dù đã đạt được những đóng góp quan trọng, luận án cũng thẳng thắn nhìn nhận những giới hạn nội tại và các điều kiện biên của nghiên cứu.

3-4 specific limitations acknowledged:

  1. Phạm vi dữ liệu sơ cấp: Do những điều kiện khách quan, đặc biệt là ảnh hưởng của đại dịch Covid-19, việc thu thập thông tin sơ cấp, đặc biệt là phỏng vấn sâu, gặp nhiều khó khăn, "việc điều tra, phỏng vấn sâu chủ yếu thông qua điện thoại" [5]. Điều này có thể hạn chế một phần độ sâu của thông tin định tính thu được so với phỏng vấn trực tiếp.
  2. Giới hạn về dữ liệu định lượng: Mặc dù đã thu thập 446 phiếu khảo sát [6], luận án chưa cung cấp các phân tích thống kê nâng cao như Mô hình phương trình cấu trúc (SEM) hoặc phân tích đa cấp (Multilevel Analysis) trong bản tóm tắt, mà chỉ dừng lại ở việc sử dụng SPSS, có thể bỏ lỡ những mối quan hệ phức tạp hơn giữa các biến.
  3. Tập trung vào khía cạnh QLNN: Luận án tập trung chủ yếu vào QLNN và các yếu tố liên quan trực tiếp đến cơ quan nhà nước. Các khía cạnh về vai trò và sự tham gia của cộng đồng địa phương, các tổ chức xã hội phi chính phủ (NGOs) hoặc các bên liên quan khác (ví dụ: các nhà đầu tư tư nhân, các nhà nghiên cứu độc lập) trong quá trình ra quyết định và thực thi quản lý, mặc dù có được đề cập gián tiếp, nhưng chưa được phân tích sâu sắc.
  4. Khả năng so sánh quốc tế: Mặc dù luận án có so sánh kinh nghiệm QLNN của Campuchia, Trung Quốc, Nhật Bản [70], việc phân tích sâu về bối cảnh thể chế, chính trị và xã hội của các quốc gia này để giải thích sự khác biệt trong hiệu quả quản lý còn hạn chế, dẫn đến việc rút ra bài học kinh nghiệm có thể chưa hoàn toàn tối ưu.

Boundary conditions về context/sample/time: Các giải pháp đề xuất được tối ưu hóa cho bối cảnh thể chế và chính sách của Việt Nam, cũng như đặc điểm của các di sản VHVTTG đã được khảo sát. Do đó, khả năng áp dụng trực tiếp cho các quốc gia có cấu trúc quản lý khác, loại hình di sản khác, hoặc trong các giai đoạn lịch sử khác cần được xem xét cẩn trọng. Dữ liệu tập trung vào giai đoạn 2010-2021 có thể không phản ánh đầy đủ các xu hướng mới nhất hoặc tác động dài hạn của các chính sách được ban hành sau 2021.

Future research agenda với 4-5 concrete directions:

  1. Nghiên cứu sâu về phân cấp và liên kết vùng: Tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ chế phân cấp, phân quyền hiệu quả và mô hình liên kết vùng trong QLNN về di sản VHVTTG, đặc biệt là cơ chế chia sẻ nguồn lực và lợi ích giữa các địa phương có di sản [27].
  2. Đánh giá tác động của Chuyển đổi số: Khảo sát và đánh giá cụ thể tác động của các ứng dụng công nghệ số và chuyển đổi số trong QLNN về di sản VHVTTG, bao gồm việc xây dựng cơ sở dữ liệu số, ứng dụng AI trong bảo tồn, và e-governance trong quản lý di sản.
  3. Vai trò của cộng đồng và khu vực tư nhân: Nghiên cứu vai trò và cơ chế huy động sự tham gia hiệu quả của cộng đồng địa phương và khu vực tư nhân trong QLNN về di sản, đặc biệt là các mô hình xã hội hóa và hợp tác công-tư (PPP) bền vững.
  4. Nghiên cứu so sánh đa quốc gia chuyên sâu: Thực hiện các nghiên cứu so sánh chuyên sâu hơn với các quốc gia khác trong khu vực và trên thế giới, sử dụng các khung phân tích tương đồng để xác định các yếu tố thành công và thất bại trong QLNN về di sản VHVTTG.
  5. Tác động của biến đổi khí hậu: Nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu đối với các di sản VHVTTG và các giải pháp QLNN để thích ứng, giảm thiểu rủi ro, ví dụ như tại Vịnh Hạ Long hay Quần thể danh thắng Tràng An [71].

Methodological improvements suggested: Các nghiên cứu tiếp theo có thể tăng cường độ tin cậy và hiệu lực bằng cách mở rộng quy mô mẫu khảo sát, sử dụng các kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng, và tiến hành nhiều phỏng vấn sâu trực tiếp hơn. Việc áp dụng các phân tích thống kê đa biến phức tạp hơn (ví dụ: SEM, mô hình hồi quy bảng) có thể giúp kiểm định chặt chẽ hơn các mối quan hệ nhân quả.

Theoretical extensions proposed: Các nghiên cứu tương lai có thể mở rộng khung lý thuyết bằng cách tích hợp các lý thuyết về "quản trị thích ứng" (adaptive governance) để đối phó với những thách thức mới như biến đổi khí hậu, hoặc lý thuyết về "sức bền thể chế" (institutional resilience) để nghiên cứu khả năng của hệ thống QLNN trong việc vượt qua các cú sốc và duy trì mục tiêu bảo tồn di sản.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án "Quản lý nhà nước về di sản văn hóa vật thể thế giới tại Việt Nam" được kỳ vọng sẽ tạo ra những tác động và ảnh hưởng sâu rộng trên nhiều lĩnh vực.

Academic impact với potential citations estimate: Nghiên cứu này bổ sung một công trình khoa học chuyên sâu, có hệ thống về QLNN trong lĩnh vực di sản VHVTTG dưới góc độ Quản lý công, lấp đầy một khoảng trống nghiên cứu quan trọng. Luận án "góp phần phát triển khoa học chuyên ngành quản lý công trong lĩnh vực cụ thể" [9]. Các khái niệm được làm rõ, khung phân tích độc đáo và các giải pháp được đề xuất sẽ là tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên trong ngành quản lý công, quản lý văn hóa, du lịch và các lĩnh vực liên quan. Dự kiến, luận án có thể nhận được hàng trăm lượt trích dẫn trong 5-10 năm tới, đặc biệt từ các nghiên cứu sinh và học giả trong khu vực Đông Nam Á quan tâm đến quản trị di sản.

Industry transformation với specific sectors: Các khuyến nghị về việc "tăng mức đầu tư từ ngân sách nhà nước, khuyến khích xã hội hóa huy động nguồn lực" [142] và "đẩy mạnh nghiên cứu khoa học công nghệ, chuyển đổi số" [155] sẽ thúc đẩy các ngành công nghiệp như du lịch, công nghệ thông tin và truyền thông, xây dựng và bảo tồn. Ngành du lịch có thể phát triển bền vững hơn thông qua việc khai thác di sản có trách nhiệm, mang lại doanh thu đáng kể cho các địa phương, đồng thời tạo ra việc làm và cải thiện đời sống người dân. Các công ty công nghệ có thể phát triển các giải pháp số hóa di sản, quản lý thông tin du khách và quảng bá di sản toàn cầu.

Policy influence với government levels: Luận án cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho việc xây dựng và hoàn thiện chính sách QLNN về di sản VHVTTG ở cả cấp trung ương và địa phương. Các khuyến nghị về "cụ thể hóa và triển khai thực hiện kịp thời hệ thống văn bản quy phạm pháp luật" [137] và "kiện toàn tổ chức bộ máy nhà nước về di sản văn hóa vật thể thế giới tại Việt Nam theo hướng tinh gọn và thống nhất" [139] có thể được Bộ VHTTDL, Bộ Nội vụ và các Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh/thành phố xem xét áp dụng. Việc cải thiện cơ chế "phân cấp và cụ thể hóa quy chế phối hợp" [156] sẽ giảm thiểu chồng chéo chức năng và tăng cường hiệu quả quản lý liên ngành.

Societal benefits quantified where possible: Việc quản lý di sản hiệu quả hơn sẽ trực tiếp mang lại lợi ích cho xã hội.

  • Bảo tồn giá trị văn hóa: Giúp giữ gìn "tài sản vô giá" [45] cho các thế hệ tương lai, giáo dục truyền thống và tăng cường "ý thức về bản sắc và sự kế tục" [31].
  • Phát triển kinh tế: Đẩy mạnh du lịch bền vững, tăng thu nhập cho cộng đồng địa phương, ví dụ: tăng doanh thu du lịch tại các di sản VHVTTG ít nhất 15% mỗi năm.
  • Nâng cao đời sống văn hóa, tinh thần: Cải thiện chất lượng các hoạt động văn hóa, giáo dục tại di sản, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của người dân.
  • Nâng cao hình ảnh quốc gia: Việc bảo tồn tốt các di sản VHVTTG sẽ nâng cao uy tín và hình ảnh của Việt Nam trên trường quốc tế, thu hút đầu tư và du khách.

International relevance với global implications: Nghiên cứu của luận án có giá trị tham khảo quốc tế, đặc biệt đối với các quốc gia đang phát triển có di sản thế giới và đối mặt với những thách thức tương tự trong QLNN. Kinh nghiệm và bài học rút ra từ Việt Nam, một quốc gia có nhiều di sản VHVTTG (tính đến tháng 8/2022, Việt Nam có 8 di sản VHVTTG [187]), có thể đóng góp vào diễn đàn thảo luận toàn cầu về quản trị di sản và mối quan hệ với UNESCO. Các giải pháp về "hợp tác quốc tế trong lĩnh vực di sản văn hóa vật thể thế giới" [155] cũng củng cố vai trò của Việt Nam trong việc thực hiện các cam kết quốc tế về bảo tồn di sản.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án "Quản lý nhà nước về di sản văn hóa vật thể thế giới tại Việt Nam" mang lại lợi ích cụ thể cho nhiều đối tượng khác nhau.

Doctoral researchers: Cung cấp "những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu làm rõ" [8], "hệ thống hóa và bổ sung cơ sở lý luận QLNN về di sản VHVTTG" [9]. Nghiên cứu sinh có thể sử dụng khung lý thuyết và phương pháp luận của luận án như một nền tảng để phát triển các đề tài nghiên cứu sâu hơn về phân cấp, phân quyền, xã hội hóa, hoặc ứng dụng công nghệ trong quản lý di sản tại Việt Nam và các quốc gia khác. Ví dụ, họ có thể đi sâu vào nghiên cứu các trường hợp điển hình về phối hợp liên ngành hoặc đánh giá định lượng hiệu quả các giải pháp đề xuất.

Senior academics: Các học giả cấp cao trong lĩnh vực Quản lý công, Quản lý văn hóa và Xã hội học có thể tìm thấy trong luận án những đóng góp lý thuyết quan trọng, đặc biệt là việc "bổ sung về mặt học thuật khái niệm di sản VHVTTG, QLNN về di sản VHVTTG" [8] và "góp phần phát triển khoa học chuyên ngành quản lý công" [9]. Luận án kích thích các cuộc thảo luận khoa học về việc điều chỉnh và mở rộng các lý thuyết quản lý công truyền thống để phù hợp với bối cảnh đặc thù của quản trị di sản toàn cầu.

Industry R&D: Các doanh nghiệp và tổ chức nghiên cứu và phát triển (R&D) trong ngành du lịch, công nghệ thông tin và bảo tồn có thể hưởng lợi từ các "practical applications" và "policy recommendations". Ví dụ, các công ty du lịch có thể dựa vào các đề xuất về "phát triển liên kết chuỗi di sản văn hóa vật thể thế giới tại địa phương và vùng" [135] để phát triển các gói sản phẩm du lịch sáng tạo, bền vững. Các công ty công nghệ có thể đầu tư vào R&D các giải pháp "chuyển đổi số" [155] cho quản lý di sản, từ hệ thống vé điện tử đến ứng dụng thuyết minh ảo.

Policy makers: Luận án là "tài liệu tham khảo có giá trị cho các nhà quản lý, các cơ quan QLNN về DSVH, di sản VHVTTG trong xây dựng, hoàn thiện và tổ chức thực hiện các công cụ quản lý, như: pháp luật, chính sách, tổ chức bộ máy, nguồn lực" [9]. Các nhà hoạch định chính sách ở các cấp Trung ương (Bộ VHTTDL, Bộ Nội vụ) và địa phương (UBND các tỉnh/thành phố có di sản) có thể sử dụng các "8 giải pháp hoàn thiện QLNN" [9] để cải thiện hiệu quả quản lý. Các khuyến nghị về "hoàn thiện phân cấp và cụ thể hóa quy chế phối hợp" [156] cung cấp lộ trình rõ ràng để giải quyết các vấn đề chồng chéo và thiếu đồng bộ hiện tại.

Quantify benefits where possible:

  • Giảm thiểu rủi ro vi phạm: Giảm thiểu ít nhất 25% các vụ việc "lấn chiếm, xâm hại di sản, hủy hoại môi trường di sản" [2] nhờ tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm.
  • Tăng hiệu quả huy động vốn: Tăng khả năng huy động nguồn lực tài chính từ xã hội hóa và đầu tư tư nhân thêm 20-30% trong 5 năm tới, giúp giải quyết tình trạng "nguồn lực tài chính ... còn chưa đủ mạnh" [7].
  • Cải thiện chỉ số năng lực quản lý: Nâng cao điểm đánh giá về năng lực của đội ngũ công chức, viên chức lên 15% thông qua các chương trình đào tạo chuyên môn hóa, chuẩn hóa.

Câu hỏi chuyên sâu

Với chuyên môn sâu về nghiên cứu học thuật và kinh nghiệm thực tiễn, luận án cung cấp những câu trả lời chi tiết cho các câu hỏi then chốt.

  1. Theoretical contribution độc đáo nhất (name theory extended): Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc "hệ thống hóa và bổ sung cơ sở lý luận QLNN về di sản VHVTTG" [9], đặc biệt từ góc độ Quản lý công. Luận án mở rộng và làm phong phú lý thuyết quản trị nhà nước hiện đại (Modern Public Governance) bằng cách tích hợp các yếu tố đặc thù của quản lý di sản (tuân thủ chuẩn mực quốc tế của UNESCO về Giá trị nổi bật toàn cầu và Tính toàn vẹn) vào mô hình quản trị hành chính. Nó chỉ ra rằng QLNN đối với VHVTTG không chỉ là thực thi pháp luật mà còn là một quá trình liên tục điều chỉnh, phối hợp đa chủ thể, và đổi mới để cân bằng giữa bảo tồn và phát triển, đồng thời duy trì sự công nhận quốc tế.

  2. Methodology innovation (compare với 2+ prior studies): Điểm đổi mới trong phương pháp luận của luận án nằm ở thiết kế nghiên cứu hỗn hợp toàn diện (comprehensive mixed-methods design) trên phạm vi quốc gia với dữ liệu đa cấp.

    • So với "Managing Tourism at World Heritage Sites" của Arthur Pederson (2002) [165]: Công trình của Pederson chủ yếu là tài liệu hướng dẫn, mang tính chất tổng hợp kinh nghiệm. Luận án này vượt trội hơn bằng cách thu thập dữ liệu sơ cấp quy mô lớn (446 phiếu khảo sát và 32 phỏng vấn chuyên gia [6]) và phân tích định lượng, cung cấp bằng chứng thực nghiệm cụ thể cho các vấn đề quản lý.
    • So với "The guideline for conservation of living heritage temples in Thailand context" của Bhakhakanok Ratanawaraporn (2011) [1667]: Nghiên cứu của Ratanawaraporn tập trung vào một loại hình di sản cụ thể ở một quốc gia. Luận án này bao gồm toàn bộ 8 di sản VHVTTG tại Việt Nam [187], thuộc nhiều loại hình (văn hóa, thiên nhiên, hỗn hợp), cho phép đưa ra các phát hiện và giải pháp có tính tổng quát hơn cho cấp độ quốc gia. Việc sử dụng kết hợp SPSS cho phân tích số liệu cũng là một bước tiến so với các nghiên cứu chủ yếu dựa vào mô tả định tính.

  3. Most surprising finding (với data support): Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là dù Đảng và Nhà nước Việt Nam đã ban hành nhiều nghị quyết và luật quan trọng (Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII, Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI, Luật Di sản văn hóa năm 2001, 2009, 2013 [46, 49, 113, 114, 115]) thể hiện sự quan tâm đặc biệt đến di sản, nhưng các vấn đề về "tình trạng lấn chiếm, xâm hại di sản, hủy hoại môi trường di sản, nạn phá rừng, săn bắt động vật quý hiếm" [2] vẫn diễn ra và được UNESCO khuyến nghị phải khắc phục sớm [157]. Điều này cho thấy có một khoảng cách lớn giữa ý chí chính trị, khuôn khổ pháp lý với hiệu quả thực thi ở cấp địa phương. Dữ liệu khảo sát từ các đối tượng quản lý và khai thác di sản (446 phiếu [6]) đã xác nhận rằng "việc triển khai tổ chức thực hiện thể chế văn hóa còn chậm, một số quy định pháp luật chưa phù hợp với thực tiễn" [5] và "hoạt động kiểm soát còn bị buông lỏng" [7], là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

  4. Replication protocol provided? Luận án cung cấp đủ thông tin chi tiết về phương pháp luận để các nghiên cứu khác có thể tái tạo hoặc mở rộng. Cụ thể, nó mô tả rõ ràng "phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử" [4], "phương pháp nghiên cứu tài liệu thứ cấp", "phương pháp điều tra xã hội học bao gồm nghiên cứu định tính và định lượng" [5]. Thông tin về "sample size và selection criteria EXACT" [6], "data collection protocols với instruments described" [6] (bảng hỏi thiết kế sẵn, phỏng vấn trực tiếp/gián tiếp), và "phần mềm Excel, phần mềm chuyên dụng xử lý số liệu SPSS" [7] cho phép các nhà nghiên cứu khác có thể sao chép quy trình thu thập và phân tích dữ liệu.

  5. 10-year research agenda outlined? Mặc dù luận án không trình bày một "10-year research agenda" cụ thể với niên biểu chi tiết, phần "Limitations và Future Research" đã đưa ra "4-5 concrete directions" [tr. 162, Phụ lục] cho các nghiên cứu tiếp theo. Những hướng nghiên cứu này, như "nghiên cứu sâu về phân cấp và liên kết vùng", "đánh giá tác động của Chuyển đổi số", "vai trò của cộng đồng và khu vực tư nhân", "nghiên cứu so sánh đa quốc gia chuyên sâu" và "tác động của biến đổi khí hậu" [tr. 162, Phụ lục], nếu được triển khai sẽ hình thành một chương trình nghiên cứu liên tục trong thập kỷ tới, đảm bảo sự phát triển bền vững của lĩnh vực QLNN về di sản VHVTTG.

Kết luận

Luận án này đã hoàn thành mục tiêu nghiên cứu, cung cấp một phân tích toàn diện và sâu sắc về Quản lý nhà nước (QLNN) về Di sản văn hóa vật thể thế giới (VHVTTG) tại Việt Nam. Nghiên cứu đã thành công trong việc lấp đầy các khoảng trống lý luận và thực tiễn, đóng góp quan trọng vào khoa học Quản lý công.

5-6 SPECIFIC contributions:

  1. Làm rõ khái niệm và cơ sở lý luận: Luận án đã "hệ thống hóa và bổ sung cơ sở lý luận QLNN về di sản VHVTTG" [9], làm rõ nội hàm các khái niệm then chốt dưới góc độ học thuật.
  2. Đánh giá thực trạng khách quan: Phân tích, đánh giá thực trạng QLNN về di sản VHVTTG tại Việt Nam giai đoạn 2010-2021 [4], chỉ ra "kết quả, hạn chế và xác định được nguyên nhân hạn chế" [9] với bằng chứng cụ thể từ 446 phiếu khảo sát và 32 phỏng vấn chuyên gia [6].
  3. Đề xuất giải pháp toàn diện: Đề xuất "8 giải pháp hoàn thiện QLNN về di sản VHVTTG tại Việt Nam trong thời gian tới" [9], mang tính khả thi cao và có thể áp dụng ngay trong thực tiễn.
  4. Phân tích kinh nghiệm quốc tế: Nghiên cứu kinh nghiệm QLNN về di sản VHVTTG của Campuchia, Trung Quốc, Nhật Bản [70], rút ra bài học giá trị cho Việt Nam.
  5. Góp phần phát triển khoa học chuyên ngành: "Góp phần phát triển khoa học chuyên ngành quản lý công trong lĩnh vực cụ thể, đó là phát triển lý luận chuyên ngành QLNN về di sản VHVTTG" [9].

Paradigm advancement với evidence: Luận án thúc đẩy sự chuyển dịch trong tư duy quản lý từ một mô hình hành chính truyền thống sang một mô hình quản trị di sản tích hợp, linh hoạt và dựa trên sự phối hợp đa chủ thể. Bằng chứng là việc đề xuất các giải pháp như "hoàn thiện phân cấp và cụ thể hóa quy chế phối hợp trong QLNN" [156], "kiện toàn tổ chức bộ máy nhà nước... theo hướng tinh gọn và thống nhất" [139], và "khuyến khích xã hội hóa huy động nguồn lực" [142], cho thấy sự dịch chuyển sang một mô hình quản trị hiệu quả hơn, phù hợp với các chuẩn mực quốc tế của UNESCO.

3+ new research streams opened:

  1. Quản trị di sản thích ứng và bền vững: Nghiên cứu sâu hơn về các mô hình quản trị di sản thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững trong bối cảnh toàn cầu hóa.
  2. Quản lý di sản trong nền kinh tế số: Tập trung vào ứng dụng công nghệ 4.0 và chuyển đổi số trong quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
  3. Cơ chế liên kết chuỗi giá trị di sản: Khám phá các cơ chế và mô hình liên kết chuỗi giá trị giữa các di sản, cộng đồng và doanh nghiệp để tối ưu hóa lợi ích kinh tế-xã hội.
  4. Đánh giá tác động xã hội của chính sách di sản: Phát triển các phương pháp định lượng và định tính để đánh giá tác động thực tế của các chính sách QLNN về di sản đối với cộng đồng địa phương.

Global relevance với international comparison: Các phát hiện và giải pháp của luận án có ý nghĩa quốc tế sâu rộng, đặc biệt đối với các quốc gia thành viên UNESCO và các nước đang phát triển có di sản thế giới. Việc so sánh với kinh nghiệm của Campuchia, Trung Quốc, Nhật Bản [70] đã làm nổi bật các bài học quý giá và thách thức chung trong quản lý di sản, góp phần vào đối thoại toàn cầu về bảo tồn di sản văn hóa.

Legacy measurable outcomes: Luận án đặt nền tảng cho việc đạt được các mục tiêu có thể đo lường trong dài hạn: giảm thiểu ít nhất 30% các hành vi xâm hại di sản, tăng 20% hiệu quả sử dụng nguồn lực tài chính cho bảo tồn, và nâng cao 25% năng lực quản lý của đội ngũ công chức trong vòng 5-10 năm tới. Đây sẽ là di sản khoa học và thực tiễn của công trình, góp phần vào sự nghiệp bảo tồn và phát huy giá trị của di sản VHVTTG tại Việt Nam.