Luận án: Tổ chức chính quyền địa phương tự quản ở Việt Nam - Phạm Thị Giang

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA PHẠM THỊ GIANG TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG THEO HƯỚNG TỰ QUẢN Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ CÔNG HÀ NỘI - 2022 Luận án tiên sĩ Quản lý công BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA PHẠM THỊ GIANG TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG THEO HƯỚNG TỰ QUẢN Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: Quản lý công Mã số: 9 34 04 03 LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ CÔNG NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. Phạm Hồng Thái PGS. Vũ Đức Đán HÀ NỘI - 2022 Luận án tiên sĩ Quản lý công LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng cá nhân tác giả được thực hiện dưới sự giúp đỡ của các thầy giáo hướng dẫn. Các thông tin, tài liệu trích dẫn là trung thực, đúng quy định.

Kết quả nghiên cứu của Luận án là trung thực và chưa được công bố các tài liệu khác. Tác giả luận án Phạm Thị Giang i Luận án tiên sĩ Quản lý công LỜI CẢM ƠN Luận án “Tổ chức chính quyền địa phương theo hướng tự quản ở Việt Nam” sau thời gian nghiên cứu đã được hoàn thành bằng sự trải nghiệm, sự nỗ lực và cố gắng vượt bậc của bản thân. Tác giả xin được bày tỏ sự cám ơn chân thành tới Ban giám đốc Học viện Hành chính Quốc gia, Lãnh đạo Ban Quản lý Đào tạo sau đại học, Lãnh đạo Khoa Khoa học hành chính và tổ chức nhân sự đã tạo điều kiện, hỗ trợ trong thời gian thực hiện Luận án. Xin được cảm ơn các nhà khoa học của Học viện Hành chính Quốc gia; Sở Nội vụ Thành phố Hà Nội; Sở Nội vụ Thành phố Hồ Chí Minh; Sở Nội vụ tỉnh Quảng Ninh; Sở Nội vụ tỉnh Vĩnh Phúc; Viện Khoa học tổ chức nhà nước - Bộ Nội vụ đã tư vấn chuyên môn và cung cấp tài liệu hoàn thiện Luận án.

Đặc biệt, tác giả xin chân trọng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến GS. Phạm Hồng Thái và PGS. Vũ Đức Đán đã tận tình giúp đỡ, chỉ dẫn, động viên tác giả trong suốt quá trình thực hiện Luận án. Xin được bày tỏ tình cảm và lời tri ân tới gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã động viên, đồng hành cùng tác giả để hoàn thành Luận án này.

Tác giả luận án Phạm Thị Giang ii Luận án tiên sĩ Quản lý công MỤC LỤC BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO. i LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT.

vii PHẦN MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Những công trình nghiên cứu về tổ chức chính quyền địa phương.2 Những công trình nghiên cứu về tổ chức tổ chức chính quyền địa phương tự quản .3 Những nghiên cứu về phân quyền, phân cấp – cơ sở để tổ chức chính quyền địa phương tự quản. Đánh giá về kết quả các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án.

1 Những kết quả đạt được. Những vấn đề chưa được nghiên cứu, giải quyết. Những kết quả có thể kế thừa. Những vấn đề mà luận án cần nghiên cứu.

38 Tiểu kết chương 1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG THEO HƯỚNG TỰ QUẢN. Tổ chức chính quyền địa phương. Tổ chức chính quyền địa phương tự quản.

Khái niệm, bản chất, đặc điểm, nguyên tắc của tổ chức chính quyền địa phương tự quản. 46 iii Luận án tiên sĩ Quản lý công 2. Nội dung tổ chức chính quyền địa phương tự quản. Một số những ưu điểm và hạn chế của tổ chức chính quyền địa phương tự quản.

Các điều kiện bảo đảm cho tổ chức chính quyền địa phương theo hướng tự quản. Bản chất chế độ chính trị của Nhà nước. Yếu tố dân chủ trong xây dựng và tổ chức bộ máy chính quyền địa phương theo hướng tự quản. Yếu tố kỹ thuật.

Yếu tố thuộc về chính quyền trung ương. Yếu tố thuộc về điều kiện môi trường. Chính quyền địa phương của Pháp. Chính quyền địa phương của Đức.

Chính quyền địa phương của Nga. Chính quyền địa phương của Nhật Bản. Những giá trị có thể tham khảo cho Việt Nam. 95 Tiểu kết chương 2.

THỰC TIỄN TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG THEO HƯỚNG TỰ QUẢN Ở VIỆT NAM. Hiến pháp 1946, 1959, 1980 và 1992 với quy định về tính tự quản của chính quyền địa phương. Hiến pháp năm 2013 và Luật tổ chức chính quyền địa phương với quy định về tính tự quản của chính quyền địa phương. Về hình thức tổ chức chính quyền địa phương.

Về hình thức thực hiện quyền mang tính tự quản của chính quyền địa phương (vị trí, tính chất của CQĐP – HĐND và UBND). Về thẩm quyền của chính quyền địa phương. 110 iv Luận án tiên sĩ Quản lý công 3. Mối quan hệ giữa trung ương với địa phương.

Nhận xét ưu điểm, hạn chế của pháp luật và thực tiễn về tính tự quản, tự quyết của chính quyền địa phương. Những hạn chế. Nguyên nhân của những hạn chế. 132 Tiểu kết chương 3.

QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG THEO HƯỚNG TỰ QUẢN Ở VIỆT NAM. Quan điểm về tổ chức chính quyền địa phương tự quản ở Việt Nam 137 4. Tổ chức chính quyền địa phương theo hướng tự quản phải quán triệt từ quan điểm của Đảng về đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương. Tổ chức chính quyền địa phương theo hướng tự quản phải dựa trên cơ sở của Hiến pháp, pháp luật.

Chính quyền địa phương theo hướng tự quản phải phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam và xu hướng hội nhập quốc tế. Giải pháp về tổ chức chính quyền địa phương theo hướng tự quản ở Việt Nam .1 Đổi mới nhận thức về tổ chức chính quyền địa phương. Tiếp tục hoàn thiện pháp luật về tổ chức chính quyền địa phương theo hướng tự quản .3 Tăng cường phân quyền, phân cấp giữa trung ương và địa phương. Đề xuất các điều kiện đảm bảo tổ chức chính quyền địa phương theo hướng tự quản ở Việt Nam.

161 v Luận án tiên sĩ Quản lý công 4. Bảo đảm về chính trị cho tổ chức chính quyền địa phương theo hướng tự quản ở Việt Nam. Tăng cường mở rộng sự tham gia của người dân một cách dân chủ, cơ sở cho tổ chức chính quyền địa phương theo hướng tự quản. Cơ chế kiểm soát giữa trung ương với địa phương.

Các yếu tố thuộc về điều kiện môi trường. 164 Tiểu kết chương 4. 166 PHẦN KẾT LUẬN. 167 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI.

169 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 170 vi Luận án tiên sĩ Quản lý công DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT CCHC Cải cách hành chính CCHCNN Cải cách hành chính nhà nước CNH Công nghiệp hóa CQĐP Chính quyền địa phương CQĐPTQ Chính quyền địa phương tự quản CQTW Chính quyền trung ương ĐP Địa phương ĐVHC Đơn vị hành chính ĐVHCLT Đơn vị hành chính lãnh thổ ĐVHCKTĐB Đơn vị hành chính kinh tế đặc biệt HĐH Hiện đại hóa HĐND Hội đồng nhân dân HCNN Hành chính nhà nước KTTT Kinh tế thị trường QLNN Quản lý nhà nước TQĐP Tự quản địa phương TW Trung ương UBND Uỷ ban nhân dân UBHC Ủy ban hành chính UBTVQH Ủy ban thường vụ quốc hội XHCN Xã hội chủ nghĩa vii Luận án tiên sĩ Quản lý công DANH MỤC HÌNH, BẢNG, BIỂU ĐỒ Hình 2. Bản chất của tổ chức CQĐP theo hướng tự quản .1: Các tỉnh, thành nhận trợ cấp từ ngân sách trung ương nhiều nhất năm 2021.2: Các tỉnh, thành có đóng góp vào ngân sách trung ương nhiều nhất năm 2021.3: Tỷ lệ điều tiết nguồn thu về ngân sách trung ương của các tỉnh, thành năm 2021. Biên chế của các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương năm 2022 .2 Thu ngân sách trên địa bàn tỉnh/thành phố trực thuộc trung ương.

Chi ngân sách trên địa bàn tỉnh/thành phố trực thuộc trung ương. 120 viii Luận án tiên sĩ Quản lý công PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Thứ nhất, chính quyền địa phương được thành lập ở các ĐVHCLT theo quy định của pháp luật, để thực hiện chức năng, nhiệm vụ QLNN ở địa phương; đưa đường lối, chủ trương của Đảng, pháp luật và chính sách của Nhà nước vào cuộc sống; cung cấp dịch vụ công phục vụ nhu cầu thiết yếu của nhân dân ĐP. Đồng thời cũng là nơi để người dân ĐP tham gia vào hoạt động QLNN; thể hiện ý chí, nguyện vọng của mình với nhà nước, nhằm đáp ứng nhu cầu (quyền lợi ích hợp pháp) của nhân dân.

Chính vì vậy, làm thế nào để xây dựng mô hình tổ chức CQĐP đáp ứng được yêu cầu trên là một trong những đòi hỏi và thách thức của mỗi quốc gia. Do đó, vấn đề về tổ chức CQĐP luôn là đề tài được các nhà khoa học và người làm thực tiễn quan tâm nghiên cứu. Thứ hai, thực tiễn có rất nhiều mô hình QLNN nhưng về cơ bản có hai mô hình QLNN phố biết: quản lý tập trung và phi tập trung. Mô hình quản lý tập trung chỉ cần thiết và thành công trong điều kiện chiến tranh, khôi phục đất nước sau chiến tranh, trong điều kiện thời bình, kinh tế thị trường.

Trên thế giới, ở nhiều quốc gia đã áp dụng mô hình tự quản địa phương, CQĐP theo hướng tự quản - mô hình phi tập trung ở những mức độ khác nhau, châu Âu đã có Hiến chương về tự quản địa phương. Việc áp dụng mô hình tự quản địa phương, CQĐP theo hướng tự quản đã mang lại nhiều kết quả: phát huy được tính sáng tạo, chủ động, tự chịu trách nhiệm của CQĐP và giải quyết được mối quan hệ giữa CQTW với CQĐP là những pháp nhân công quyền có nhiệm vụ, quyền hạn riêng biệt, không can thiệp vào hoạt động của nhau, trừ những vấn đề mà cả TW và ĐP đều phải thực hiện. Thứ ba, từ góc độ của khoa học Quản lý công, lý thuyết phân quyền, quyền tự quyết của CQĐP khi ứng dụng vào thực tế ở Việt Nam còn nhiều bất cấp, 1 Luận án tiên sĩ Quản lý công chưa có sự phân biệt, đa dạng hóa mô hình tổ chức chính quyền đô thị, nông thôn, hải đảo, theo quy định của Luật tổ chức CQĐP năm 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2019), CQĐP ở mọi địa bàn vẫn chủ yếu có ba cấp (cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã).