Thực trạng và hiệu quả can thiệp phòng chống bệnh dại ở người tại Sơn La theo cách tiếp cận Một Sức Khỏe

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN VỆ SINH DỊCH TỄ TRUNG ƢƠNG ---------------*---------------- NGUYỄN TIẾN DŨNG THỰC TRẠNG VÀ HIỆU QUẢ CAN THIỆP PHÒNG, CHỐNG BỆNH DẠI Ở NGƢỜI THEO CÁCH TIẾP CẬN MỘT SỨC KHỎE TẠI TỈNH SƠN LA LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI - 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN VỆ SINH DỊCH TỄ TRUNG ƢƠNG ----------------*----------------- NGUYỄN TIẾN DŨNG THỰC TRẠNG VÀ HIỆU QUẢ CAN THIỆP PHÒNG, CHỐNG BỆNH DẠI Ở NGƢỜI THEO CÁCH TIẾP CẬN MỘT SỨC KHỎE TẠI TỈNH SƠN LA Chuyên ngành: Vệ sinh Xã hội học và Tổ chức y tế Mã số: 62 72 01 64 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. NGUYỄN THỊ THU YẾN 2. NGÔ VĂN TOÀN HÀ NỘI - 2018 LỜI CẢM ƠN Trước hết tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Ban Lãnh đạo, Phòng Đào tạo Sau đại học của Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong thời gian học tập, nghiên cứu tại cơ sở đào tạo của Viện. Nhân dịp này tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.

Nguyễn Thị Thu Yến và PGS. Ngô Văn Toàn, những người thầy mẫu mực đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Quản lý dự án Phòng, chống bệnh truyền nhiễm Khu vực Tiểu vùng sông Mê Kông giai đoạn 2, Văn phòng Dự án khống chế và loại trừ bệnh dại thuộc Bộ Y tế, Văn phòng Tổ chức Y tế Thế giới tại Việt Nam đã dành sự giúp đỡ quí báu về tài chính và hỗ trợ kỹ thuật cho nghiên cứu này. Thay mặt nhóm nghiên cứu tôi xin gửi lời cảm ơn đến UBND huyện Mai Sơn, UBND huyện Sông Mã, UBND các xã Nà Bó, Chiềng Chăn, Thị trấn Hát Lót, Nà Nghịu, Chiềng Khoong, Thị trấn Sông Mã và các hộ gia đình đã chấp thuận tham gia những hoạt động trong quá trình triển khai nghiên cứu tại địa phương.

Tôi trân trọng cảm ơn tập thể Lãnh đạo Sở Y tế, Trung tâm Y tế dự phòng, Chi cục Thú y tỉnh Sơn La và các đơn vị, cá nhân đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành nghiên cứu này. Xin chân thành cảm ơn nhóm nghiên cứu cùng các đồng nghiệp thân thiết đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, triển khai nghiên cứu và hoàn thành luận án. Nhân dịp này tôi xin gửi lời tri ân đặc biệt tới cha, mẹ, vợ, con, các anh, chị, em cùng những người thân trong gia đình đã hết lòng thương yêu, khích lệ và giúp đỡ tôi vượt qua những năm tháng khó khăn để có được thành công hôm nay. TÁC GIẢ Nguyễn Tiến Dũng MỤC LỤC Lời cảm ơn.

1 Lời cam đoan. 2 Danh mục các chữ viết tắt. 4 Danh mục bảng. 7 Danh mục hình.

1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU BỆNH DẠI. Sơ lƣợc về lịch sử bệnh dại. Định nghĩa trƣờng hợp bệnh và chẩn đoán bệnh dại ở ngƣời.

Tác nhân gây bệnh. Nguồn truyền bệnh, phƣơng thức lây truyền và khối cảm thụ. Vắc xin phòng dại và huyết thanh kháng dại sử dụng ở ngƣời. Gánh nặng bệnh dại và cơ sở xây dựng mục tiêu xóa bỏ bệnh dại.

THỰC TRẠNG BỆNH DẠI Ở NGƢỜI VÀ CÁC HOẠT ĐỘNG PHÒNG, CHỐNG BỆNH DẠI. Thực trạng bệnh dại ở ngƣời. Thực trạng hoạt động phòng, chống bệnh dại. CAN THIỆP PHÒNG, CHỐNG BỆNH DẠI THEO CÁCH TIẾP CẬN MỘT SỨC KHỎE.

Định nghĩa Một sức khỏe. Tiếp cận Một sức khỏe trong phòng, chống bệnh dại trên thế giới. Tiếp cận Một sức khỏe trong phòng, chống bệnh dại tại Việt Nam .31 Chƣơng 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tƣợng nghiên cứu.

Địa điểm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Công cụ thu thập số liệu cho nghiên cứu.

Các biến số và chỉ số đánh giá trong nghiên cứu mô tả. Đối tƣợng nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Công cụ thu thập số liệu cho nghiên cứu can thiệp. Các chỉ số đánh giá trong nghiên cứu can thiệp. Nội dung can thiệp.

QUẢN LÝ VÀ PHÂN TÍCH SỐ LIỆU. Phân loại chỉ số chất lƣợng hoạt động phòng, chống bệnh dại. Phân loại chỉ số mức độ hiểu biết về phòng, chống bệnh dại. Cách tính chỉ số hiệu quả, chỉ số trƣớc sau, hiệu quả can thiệp.

SAI SỐ VÀ HẠN CHẾ SAI SỐ. ĐẠO ĐỨC TRONG NGHIÊN CỨU. 55 Chƣơng 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. THỰC TRẠNG BỆNH DẠI Ở NGƢỜI VÀ CÁC HOẠT ĐỘNG PHÒNG, CHỐNG BỆNH DẠI TẠI TỈNH SƠN LA, 2011 – 2013.

Thực trạng bệnh dại ở ngƣời, 2011-2013. Thực trạng hoạt động phòng, chống bệnh dại tại tỉnh Sơn La, 2011-2013. HIỆU QUẢ PHÒNG, CHỐNG BỆNH DẠI THEO CÁCH TIẾP CẬN MỘT SỨC KHỎE TẠI 3 XÃ CỦA HUYỆN MAI SƠN, 2014 – 2015. Kết quả triển khai các hoạt động can thiệp trên thực địa, 2014-2015.

Đặc trƣng cá nhân của đối tƣợng nghiên cứu tại cộng đồng. Hiệu quả can thiệp phòng, chống bệnh dại theo cách tiếp cận Một sức khỏe tại 3 xã của huyện Mai Sơn.81 Chƣơng 4: BÀN LUẬN. THỰC TRẠNG BỆNH DẠI Ở NGƢỜI VÀ CÁC HOẠT ĐỘNG PHÒNG, CHỐNG BỆNH DẠI TẠI TỈNH SƠN LA, 2011 – 2013. Thực trạng bệnh dại ở ngƣời tại tỉnh Sơn La, 2011-2013.

Thực trạng hoạt động phòng, chống bệnh dại tại tỉnh Sơn La, 2011-2013. HIỆU QUẢ PHÒNG, CHỐNG BỆNH DẠI THEO CÁCH TIẾP CẬN MỘT SỨC KHỎE TẠI 3 XÃ CỦA HUYỆN MAI SƠN, 2014 – 2015. Kết quả triển khai các hoạt động can thiệp trên thực địa, 2014-2015. Hiệu quả can thiệp theo cách tiếp cận Một sức khỏe .109 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI VÀ HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU.

125 MỘT SỐ KIẾN NGHỊ. 127 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Tóm tắt chỉ định điều trị dự phòng sau phơi nhiễm ở ngƣời. Kết quả triển hai chƣơng trình tiêm vắc xin cho đàn chó tại 6 huyện của dự ánTCP/VIE/3404, 2013-2014.

Danh sách đối tƣợng tham gia phỏng vấn sâu năm 2014. Một số đặc trƣng cá nhân của ngƣời tử vong do bệnh dại. Một số đặc điểm phơi nhiễm của các ca tử vong, 2011-2013. Một số đặc điểm của ngƣời tiêm vắc xin phòng dại sau phơi nhiễm tại tỉnh Sơn La, 2011-2013.

Một số đặc điểm của động vật gây phơi nhiễm cho ngƣời. Mối liên quan giữa thời gian từ khi phơi nhiễm đến khi tiêm vắc xin phòng dại theo giới, nhóm tuổi, nơi ở và hoàn cảnh kinh tế. Kết quả khảo sát chất lƣợng hoạt động phòng, chống bệnh dại của Ban chỉ đạo cấp tỉnh, năm 2013. Kết quả khảo sát chất lƣợng hoạt động phòng, chống bệnh dạicủa Ban chỉ đạo cấp huyện, năm 2013.

Kết quả khảo sát chất lƣợng hoạt động phòng chống bệnh dại của Ban chỉ đạo cấp xã/phƣờng/thị trấn, năm 2013. Nguồn nhân lực y tế tham gia phòng, chống bệnh dại, năm 2013. Đầu tƣ kinh phí phòng, chống bệnh dại ở ngƣời tại tỉnh Sơn La, 2011-2013. Nguồn nhân lực phòng, chống bệnh dại của ngành thú y, năm 2013.

Kinh phí phòng, chống bệnh dại ở động vật tại tỉnh Sơn La, 2011-2013. Tỷ lệ bao phủ vắc xin phòng dại cho đàn chó tại tỉnh Sơn La, 2011-2013. Tỷ lệ các vụ dịch đƣợc chia sẻ thông tin và phối hợp giám sát, xử lý liên ngành y tế - thú y, 2011-2013. Kết quả triển khai các hoạt động truyền thông tại các xã can thiệp và huyện Mai Sơn, 2014-2015.

Kết quả triển khai các hội nghị liên ngành “Tăng cƣờng phòng, chống bệnh dại” tại huyện Mai Sơn và 3 xã can thiệp, năm 2014-2015. Kết quả triển khai các lớp tập huấn phòng, chống bệnh dại cho nhân viên y tế và thú y tại huyện Mai Sơn, năm 2014-2015. Kết quả huy động tài chính cho phòng, chống bệnh dại ở ngƣời và động vật tại huyện Mai Sơn và 3 xã can thiệp, 2014-2015. 79 tại cộng đồng ở thời điểm điều tra ban đầu.

Một số đặc trƣng cá nhân của nhóm can thiệp và nhóm đối chứng tại cộng đồng ở thời điểm điều tra ban đầu. Cơ hội tiếp cận các nguồn thông tin về phòng, chống bệnh dại của nhóm can thiệp và nhóm đối chứng, trƣớc và sau can thiệp. Mối liên quan giữa mức độ kiến thức của nhóm can thiệp theo giới, nơi ở và hoàn cảnh kinh tế tại lần điều tra kết thúc. Mối liên quan giữa mức độ kiến thức của nhóm đối chứng theo giới, nơi ở và hoàn cảnh kinh tế tại lần điều tra kết thúc.

Hiệu quả về thực hành chăn nuôi đúng tại hộ gia đình của nhóm can thiệp và nhóm đối chứng, trƣớc và sau can thiệp. Tỷ lệ nhân viên y tế, thú y đƣợc tập huấn chuyên môn tại các xã can thiệp và đối chứng, trƣớc và sau can thiệp. Tỷ lệ ngƣời điều trị dự phòng sau phơi nhiễm tại 3 xã can thiệpvà 3 xã đối chứng, trƣớc và sau can thiệp. Tỷ lệ ngƣời dân đƣợc thụ hƣởng nguồn vắc xin miễn phí tại 3 xã can thiệp và 3 xã đối chứng, trƣớc và sau can thiệp.

Tỷ lệ bao phủ vắc xin trên đàn chó tại 3 xã can thiệp và 3 xã đối chứng, trƣớc và sau can thiệp. Chất lƣợng hoạt động phòng, chống bệnh dại tại các xã can thiệp và các xã đối chứng, trƣớc và sau can thiệp. Hiệu quả huy động tài chính cho các hoạt động phòng, chống bệnh dại tại vùng can thiệp và vùng đối chứng, trƣớc và sau can thiệp. 90 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh dại là bệnh nhiễm vi rút cấp tính của hệ thống thần kinh trung ƣơng do vi rút thuộc họ Rhabdoviridae, giống Lyssavirus từ động vật lây sang ngƣời bởi chất tiết, thông thƣờng là nƣớc bọt của chó bị nhiễm vi rút dại.

Hầu hết các trƣờng hợp bị nhiễm vi rút dại đều qua vết cắn, vết liếm trên da, niêm mạc bị tổn thƣơng. Kể cả ngƣời và động vật khi đã bị bệnh dại đều dẫn tới tử vong.Bệnh dại thuộc nhóm B trong Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm[10], [12], [57]. Bệnh dại phổ biến trên toàn cầu, cả ở châu Âu, châu Á, châu Phi, châu Mỹ La tinh, trừ một số vùng không có bệnh dại nhƣ Vƣơng quốc Anh, Nhật Bản, vùng Bắc cực, châu Đại Dƣơng đƣợc gọi là những vùng đất “biệt lập”.