Luận án tiến sĩ Xã hội học: Thực hiện quyền CSSK trẻ em Việt Nam trong hội nhập kinh tế

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ĐẶNG BÍCH THỦY THỰC HIỆN QUYỀN CHĂM SÓC SỨC KHỎE TRẺ EM Ở VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP KINH TẾ Chuyên ngành: Xã hội học Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. Nguyễn Hữu Minh Hà Nội- 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Đặng Bích Thủy MỤC LỤC MỞ ĐẦU…. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU .1 Công ước quốc tế về quyền trẻ em .2 Các quan điểm phổ biến trong nghiên cứu về quyền CSSK trẻ em .3 Tình hình thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em trên thế giới .4 Tình hình thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em ở Việt Nam .5 Đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án .22 Tiểu kết chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Một số khái niệm cơ bản .2 Quan điểm của Đảng và Nhà nước về thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em .3 Các tiếp cận nghiên cứu quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em… .4 Các lý thuyết nghiên cứu vận dụng cho đề tài .5 Cơ sở thực tiễn nghiên cứu thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em .6 Khung phân tích .7 Phương pháp nghiên cứu .46 Tiểu kết chương 2.

BỐI CẢNH CHÍNH SÁCH TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ Ở VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ KẾT QUẢ CHỦ YẾU VỀ CHĂM SÓC SỨC KHỎE TRẺ EM….1 Bối cảnh chính sách trong quá trình hội nhập kinh tế ở Việt Nam và những chính sách vĩ mô tác động đến thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em .2 Một số kết quả chủ yếu về chăm sóc sức khỏe trẻ em .65 Tiểu kết chương 3. NHÀ NƢỚC, GIA ĐÌNH, NHÀ TRƢỜNG VÀ CÁC TỔ CHỨC XÃ HỘI ĐỐI VỚI THỰC HIỆN QUYỀN CHĂM SÓC SỨC KHỎE TRẺ EM TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP KINH TẾ Ở VIỆT NAM.1 Hệ thống thực hiện quyền trẻ em ở Việt Nam .2 Nhà nước đối với việc thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em trong điều kiện hội nhập kinh tế .3 Gia đình đối với thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em và những tác động từ hội nhập kinh tế… .4 Nhà trường và các tổ chức xã hội đối với thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em…. 122 Tiểu kết chương 4.135 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .138 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ XUẤT BẢN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN .143 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 144 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT QTE Quyền trẻ em CSSK Chăm sóc sức khỏe KCB Khám chữa bệnh SKSS Sức khỏe sinh sản BHYT Bảo hiểm y tế BVTE Bảo vệ trẻ em DTTS Dân tộc thiểu số VTN Vị thành niên UNDP Chương trình phát triển Liên hợp quốc UNICEF Quỹ nhi đồng Liên hợp quốc TCTK Tổng cục Thống kê LĐ-TB-XH Lao động- Thương Binh- Xã hội MỤC LỤC SƠ ĐỒ, BẢNG, BIỂU SƠ ĐỒ Sơ đồ 2.1 Tiếp cận dựa trên quyền con người trong phân tích quyền trẻ em .2 Khung phân tích thực hiện quyền CSSK trẻ em.1 Những nội dung liên quan thực hiện quyền CSSK trong các Bộ luật về Trẻ em .2 Các bộ Luật về sức khỏe và y tế liên quan đến quyền CSSK trẻ em .1 Ý kiến của cán bộ và người dân về sự thay đổi của hệ thống cung cấp dịch vụ y tế của Việt Nam .2 Bất bình đẳng về mật độ cán bộ y tế.1 Hạn chế về văn bản luật pháp, chính sách CSSK trẻ em .2 Thủ tục phức tạp, phiền hà cản trở việc thụ hưởng chính sách của trẻ em .3 Sự không ổn định của bộ máy BVCS trẻ em dẫn đến khó khăn trong thực hiện quyền CSSK trẻ em .4 Khó khă về kinh phí ảnh hưởng đến triển khai thực hiện quyền CSSK trẻ em .5 Khó khăn về tập huấn nâng cao năng lực cho cán bộ chuyên trách về trẻ em 94 Hộp 4.6 Tuyên truyền nhận thức và kỹ năng cho các gia đình về thực hiện quyền CSSK trẻ em .7 Hạn chế trong tuyên truyền luật pháp, chính sách thực hiện quyền CSSK trẻ em .8 Nhận thức về quyền CSSK trẻ em của người dân .9 Hạn chế về nhận thức đối với luật pháp, chính sách liên quan đến quyền CSSK trẻ em .10 Các yếu tố về đặc điểm gia đình tác động đến nhận thức về quyền CSSK trẻ em .11 Gia đình và KCB cho trẻ em .12 Ý kiến của người dân về chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ em .13 Khó khăn về kinh tế gây trở ngại đối với chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ em .14 Những thách thức về cơ sở vật chất đối với y tế học đường .15 Khó khăn trong tuyên truyền về CSSK trẻ em cộng đồng.16 Khó khăn trong công tác phối hợp thực hiện quyền CSSK trẻ em ở cộng đồng.1 Tình hình suy dinh dưỡng cả trẻ em dưới 5 tuổi qua các năm.

Tính cấp thiết của đề tài Quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em là nội dung quan trọng thuộc Công ước quốc tế quyền trẻ em được Đại hội đồng Liên hợp quốc chính thức thông qua ngày 20-11-1989. Thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe đối với trẻ em không chỉ nhằm mục đích để trẻ em có một cuộc sống khỏe mạnh mà còn là mục tiêu lâu dài cho sự phát triển bền vững của mọi quốc gia. Công ước quốc tế quyền trẻ em yêu cầu các quốc gia thành viên đảm bảo trẻ em được hưởng mức cao nhất có thể đạt được về sức khoẻ, các phương tiện chữa bệnh, phải cố gắng đảm bảo để không có trẻ em nào bị tước đoạt quyền được hưởng những dịch vụ chăm sóc sức khỏe [83]. Việt Nam là nước đầu tiên ở Châu Á và nước thứ hai trên thế giới tham gia phê chuẩn Công ước quốc tế quyền trẻ em (tháng 2/1990).

Các quyền trẻ em cơ bản trong Công ước được Việt Nam tôn trọng và luật hoá trên cơ sở phù hợp với Hiến Pháp và pháp luật Việt Nam. Bên cạnh việc hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật, Việt Nam đã tiến hành xây dựng hệ thống chính sách và chương trình, kế hoạch hành động vì trẻ em, và từng bước gắn các mục tiêu vì trẻ em vào chiến lược phát triển kinh tế- xã hội. Những văn bản luật pháp và chính sách này là cơ sở pháp lý và nền tảng quan trọng đối với thực hiện quyền trẻ em nói chung và quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em nói riêng ở Việt Nam, tuy nhiên, việc thực hiện quyền trẻ em còn gặp rất nhiều thách thức. Kinh nghiệm rộng rãi của nhiều nước đã chỉ ra rằng, thực hiện quyền trẻ em bị ảnh hưởng từ nhiều khía cạnh bởi các chính sách mang tính vĩ mô, trẻ em có xu hướng chịu nhiều rủi ro nhất khi nền kinh tế trong nước mở cửa hội nhập với thị trường toàn cầu [100],[103],[108],[171].

Khi tham gia vào quá trình hội nhập kinh tế Việt Nam phải tuân thủ các nguyên tắc và thực hiện các quy định mang tính thể chế của nền kinh tế hội nhập, bao gồm sự xây dựng và điều chỉnh chính sách vĩ mô theo hướng thúc đẩy tự do hóa và thị trường hóa nền kinh tế. Sự điều chỉnh chính sách vĩ mô ở Việt Nam, bao gồm chính sách tăng trưởng kinh tế, tài chính y tế và cung ứng dịch vụ chăm sóc sức khỏe trong bối cảnh hội nhập kinh tế của Việt Nam ảnh hưởng như thế nào đến việc thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em? Nhà 1 nước, gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội- những bên liên quan chính chịu trách nhiệm thực hiện quyền trẻ em, đã thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em như thế nào và có những hạn chế, khó khăn gì trong việc thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em trong bối cảnh hội nhập kinh tế của Việt Nam? Liệu có những giải pháp gì để thực hiện tốt hơn quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em ở Việt Nam? Đề tài luận án Thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế được xây dựng nhằm góp phần trả lời và lý giải những vấn đề đặt ra ở trên, từ đó đưa ra những giải pháp nhằm thực hiện tốt hơn quyền trẻ em nói chung và quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em nói riêng ở Việt Nam. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án Mục đích nghiên cứu: Đánh giá thực trạng việc thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em trong bối cảnh hội nhập kinh tế của Việt Nam, trên cơ sở đó đưa ra những khuyến nghị nhằm thực hiện tốt hơn quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em ở Việt Nam. Nhiệm vụ nghiên cứu: - Xây dựng cơ sở lý luận của đề tài luận án, bao gồm làm rõ các khái niệm chính liên quan đến đề tài: trẻ em, quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em, hội nhập kinh tế và các lý thuyết, cách tiếp cận có thể áp dụng cho việc tìm hiểu và đánh giá việc thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em trong bối cảnh hội nhập kinh tế ở Việt Nam.

- Tìm hiểu cơ sở thực tiễn của việc thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em và xác định những vấn đề cần tập trung phân tích. - Xây dựng khung phân tích và sử dụng các dữ liệu, thông tin thu thập được để phân tích, đánh giá việc thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em và các yếu tố tác động trong bối cảnh hội nhập kinh tế ở Việt Nam theo phạm vi nghiên cứu của luận án. - Đề xuất các khuyến nghị nhằm thực hiện tốt hơn quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em ở Việt Nam. Đối tƣợng, phạm vi, câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu của luận án 3.1 Đối tượng nghiên cứu: Thực hiện quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em ở Việt Nam trong bối cảnh Hội nhập kinh tế 2 3.2 Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu này sử dụng số liệu thống kê ở cấp quốc gia, các công trình nghiên cứu đã công bố và các dữ liệu thứ cấp và sơ cấp từ hai nghiên cứu có liên quan đến chủ đề của luận án do Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới chủ trì và được tiến hành trong quá trình thực hiện luận án.

Nghiên cứu tập trung phân tích ba lĩnh vực chủ yếu của quyền chăm sóc sức khỏe trẻ em là (1) Khám chữa bệnh; (2) Phòng ngừa bệnh tật, suy dinh dưỡng, tử vong trẻ em; và (3) Chăm sóc sức khỏe người mẹ và thai nhi.