Luận án: Hiệu quả bổ sung đa vi chất cải thiện dinh dưỡng trẻ gái 11-13 tuổi Yên Bái

1 ĐẶT VẤN ĐỀ Dinh dưỡng cho lứa tuổi vị thành niên có vai trò rất quan trọng, nhằm đảm bảo cho sự phát triển, đáp ứng các hoạt động thể lực đa dạng và khả năng học tập của trẻ. Giai đoạn trẻ gái từ 11-13 tuổi là giai đoạn bắt đầu dậy thì và dậy thì, lúc này trẻ phát triển mạnh, nhanh về thể lực, sự thay đổi của hệ thần kinh, nội tiết mà nổi bật là sự hoạt động của các tuyến sinh dục tăng lên, gây ra những biến đổi về hình thức và sự tăng trưởng của cơ thể trẻ. Giai đoạn tăng trưởng nhanh thứ hai này có thể đóng vai trò là cửa sổ cơ hội bù đắp cho thiếu hụt phát triển ở trẻ nhỏ [1], [2]. Các nghiên cứu cho thấy trẻ gái có tiền sử suy dinh dưỡng thì rất khó phát triển chiều cao đạt tối đa giống trẻ không bị suy dinh dưỡng lúc nhỏ.

Trong thời gian này, sự phát triển về tầm vóc hoặc chiều cao được thúc đẩy bởi những thay đổi về nội tiết tố và nhanh hơn bất kỳ thời điểm nào khác trong cuộc đời [3], [4]. Tình trạng suy dinh dưỡng, thiếu máu, thiếu vi chất dinh dưỡng trên đối tượng lứa tuổi học đường còn ở mức cao, dẫn tới hậu quả xấu đối với phát triển thể lực cũng như kết quả học tập của trẻ gái. Trên thế giới, thực trạng suy dinh dưỡng, tỷ lệ thiếu máu, thiếu vi chất của trẻ ở các nước nghèo rất được quan tâm, đặc biệt các vùng nông thôn miền núi [5]. Tại Việt Nam, tỷ lệ thấp còi của học sinh phổ thông có sự khác nhau rất rõ rệt giữa thành thị (6,1%), nông thôn (20,7%) và miền núi (23,9%) [6].

Các nghiên cứu trên thế giới cho thấy tình trạng thiếu kẽm hiện đang phổ biến ở những nước có thu nhập thấp [7]. Các nước thuộc khu vực như Nam Á, Bắc Phi, Trung Đông, Đông Nam Á có nguy cơ thiếu kẽm cao đứng thứ ba trên toàn thế giới, trong đó có Việt Nam [8]. Số liệu điều tra SEANUTS năm 2011 tại 6 tỉnh thành Việt Nam cho thấy, tỷ lệ thiếu vitamin A tiền lâm sàng ở trẻ em tiểu học là 7,7% [9]. Khảo sát các trẻ từ 6 - 11 tuổi tại bệnh viện Nhi Trung Ương, tỷ lệ thiếu vitamin D là 23,9 [10].

Tại Đồng bằng sông Cửu long trẻ gái từ 6 - 14 tuổi thiếu Vitamin D là 17,2% [11]. Như vậy tỷ lệ suy dinh dưỡng, thiếu máu và thiếu vi chất trên nhóm đối tượng trẻ gái từ 11 - 13 tuổi vẫn còn ở mức ý nghĩa sức khỏe cộng đồng. 2 Vi chất dinh dưỡng rất cần thiết cho sự sống, tăng trưởng và phát triển của con người. Trong cơ thể, vi chất dinh dưỡng có nhiều vai trò và chức năng khác nhau.

Nó cần thiết cho hệ thống enzym, sự phân chia tế bào, chức năng miễn dịch và chức năng sinh sản của con người. Thiếu vi chất làm tăng nguy cơ nhiễm trùng, chậm tốc độ tăng trưởng ở trẻ em. Thiếu vi chất dinh dưỡng xảy ra khi cơ thể được cung cấp quá ít vitamin hoặc khoáng chất cần thiết cho các chức năng sinh lý hoặc chức năng thần kinh [12]. Các vi chất dinh dưỡng có vai trò hết sức quan trọng đối với phát triển toàn vẹn về thể lực và trí tuệ của trẻ lứa tuổi học đường, đặc biệt trẻ vị thành niên.

Các thiếu hụt vi chất dinh dưỡng phổ biến nhất và gây ảnh hưởng rõ rệt lên sự phát triển thể lực và thành tích học tập của trẻ lứa tuổi học đường bao gồm sắt, kẽm, vitamin A, i-ốt, canxi và vitamin D…Vì vậy, cần cải thiện chế độ dinh dưỡng hợp lý cho trẻ trong độ tuổi vị thành niên sớm, đặc biệt là các trẻ gái, để phát triển toàn diện về cân nặng, chiều cao, tăng sức đề kháng với bệnh tật, giúp cơ thể trẻ hoàn thiện, phát triển trước khi làm mẹ, giải quyết được vấn đề tầm vóc, thể lực cho thế hệ tương lai, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống [2]. Chương trình mục tiêu phòng chống SDD trẻ em cũng như các dự án can thiệp dinh dưỡng khác cho tới nay, chủ yếu tập trung vào trẻ em dưới 5 tuổi, chưa có nhiều chương trình can thiệp trên trẻ tuổi học đường đặc biệt đối với trẻ gái vị thành niên. Trong khi đó lứa tuổi này phát triển với tốc độ nhanh cả về chiều cao và cân nặng, các biến đổi về tâm, sinh lý, nội tiết, sinh dục.Vì vậy, cần cải thiện chế độ dinh dưỡng hợp lý cho trẻ trong độ này, để giúp cơ thể trẻ hoàn thiện và phát triển trước khi làm mẹ, góp phần giải quyết được vấn đề tầm vóc, thể lực cho thế hệ tương lai. Tại các tỉnh Miền núi phía Bắc và Tây Nguyên, tình trạng suy dinh dưỡng ở các thể luôn cao hơn rất nhiều so với các vùng khác [13].

Yên Bái là tỉnh nghèo nằm ở Miền núi phía Bắc, có khoảng 30 dân tộc sinh sống, dân tộc thiểu số chiếm khoảng 50%, địa bàn đi lại thì khó khăn, lực lượng cán bộ chuyên trách dinh dưỡng còn mỏng, tỷ lệ trẻ suy dinh dưỡng ở các thể của toàn tỉnh cao hơn nhiều so với tỷ lệ chung của 3 toàn quốc [14]. Từ những lý do trên chúng tôi thực hiện nghiên cứu thử nghiệm cộng đồng “Hiệu quả bổ sung đa vi chất tới cải thiện tình trạng dinh dưỡng của trẻ gái 11 - 13 tuổi tại một số trường Phổ thông dân tộc bán trú trung học cơ sở tỉnh Yên Bái” thông qua sử dụng sản phẩm đa vi chất nhằm tăng cường thể lực, phòng chống suy dinh dưỡng và thiếu máu, thiếu vi chất cho trẻ gái dân tộc thiểu số ở tỉnh Yên Bái. Nghiên cứu nhằm đưa ra các bằng chứng khoa học cho một giải pháp can thiệp mới, nhằm góp phần vào cải thiện dinh dưỡng tại Yên Bái và mở rộng cho các khu vực khác ở nước ta. Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu chung: Đánh giá hiệu quả sử dụng đa vi chất đối với tình trạng dinh dưỡng của trẻ gái học sinh dân tộc thiểu số từ 11 - 13 tuổi, của một số trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở của tỉnh Yên Bái sau 6 tháng can thiệp.

Mục tiêu cụ thể: 1. Mô tả tình trạng dinh dưỡng và một số yếu tố liên quan đến trẻ gái 11 - 13 tuổi bị suy dinh dưỡng thấp còi ở một số trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở tỉnh Yên Bái. Đánh giá hiệu quả sử dụng đa vi chất lên sự thay đổi chỉ số nhân trắc (cân nặng, chiều cao, chỉ số khối cơ thể) của trẻ gái 11 - 13 tuổi có nguy cơ và suy dinh dưỡng thấp còi. Đánh giá hiệu quả sử dụng đa vi chất đối với sự cải thiện tình trạng thiếu máu, ferritin, thiếu kẽm, thiếu vitamin D và vitamin A trên trẻ gái 11 - 13 tuổi có nguy cơ và suy dinh dưỡng thấp còi.

4 Chương I TỔNG QUAN 1. Đặc điểm dinh dưỡng và phát triển của trẻ gái 11 - 13 tuổi Phát triển và tăng trưởng là hai quá trình sinh học khác nhau của thời kỳ phát triển trẻ. Quá trình phát triển và trưởng thành của cơ thể luôn xảy ra trong một trạng thái động để thích ứng với môi trường bên ngoài. Các tổ chức của cơ thể luôn phát triển và tự đổi mới bằng cách sử dụng những chất dinh dưỡng cần thiết lấy từ môi trường bên ngoài [15], [16], [17].

Tuổi vị thành niên được coi là giai đoạn quan trọng trong quá trình hình thành và hoàn thiện cơ thể với nhiều lý do. Thứ nhất trong giai đoạn này, trẻ tăng khoảng 65% trọng lượng so với thời kỳ chưa thành niên hoặc 40% so với trọng lượng lúc trưởng thành, chiều cao tăng khoảng 15% so với chiều cao lúc trưởng thành [2]. Thứ hai, có thể có các yếu tố văn hóa xã hội hoặc thay đổi cuộc sống, phong cách và thói quen ăn uống của thanh thiếu niên có thể ảnh hưởng đến cả chất lượng và nhu cầu dinh dưỡng [1], [17]. Thứ ba, thanh thiếu niên đang phát triển sẽ tăng nhu cầu dinh dưỡng trong khi mang thai và bệnh tật [18].

Thứ tư, tuổi mới lớn có thể là cơ hội thứ hai để bắt kịp tăng trưởng nếu điều kiện môi trường sống và bổ sung dinh dưỡng phù hợp [2]. Cuối cùng, giai đoạn này dễ ảnh hưởng tâm lý, có thể tác động đến thói quen tiêu cực trong ăn uống làm ảnh hưởng đến quá trình phát triển [2]. Đặc điểm nhân trắc của trẻ gái 11 - 13 tuổi Tầm vóc của con người được quyết định trong giai đoạn tăng trưởng, tức là khoảng 25 năm đầu đời, trong đó giai đoạn 1000 ngày vàng là giai đoạn quan trọng nhất. Giai đoạn vị thành niên là quan trọng thứ hai, đây là giai đoạn chuyển tiếp khi trẻ em trở thành người lớn.

Trong thời gian này, sự phát triển về tầm vóc hoặc chiều cao được thúc đẩy bởi những thay đổi về nội tiết tố, làm trẻ phát triển nhanh hơn bất kỳ thời điểm nào khác trong cuộc đời [3]. Tuổi vị thành niên là giai đoạn tăng trưởng 5 nhanh thứ hai có thể đóng vai trò là cửa sổ cơ hội bù đắp cho thất bại tăng trưởng sớm ở trẻ nhỏ, mặc dù tiềm năng để bắt kịp đáng kể là hạn chế [1], [4]. Trên thế giới, tuổi dậy thì thường bắt đầu ở độ tuổi 8 - 12 tuổi ở trẻ em gái, độ tuổi trung bình là 10 tuổi [19]. Tại Việt Nam, một số nghiên cứu cho thấy có sự khác biệt giữa nông thôn và thành thị, tại nông thôn trẻ dậy thì muộn (13,01 ± 0,93 tuổi) so với thành thị (12,23 ± 1,01 tuổi) [20].

Sự tăng tốc về tăng trưởng trong giai đoạn dậy thì có thể đóng góp 15 đến 25% chiều cao lúc trưởng thành của một cá thể. Ở giai đoạn này, 40% đến 60% khối lượng xương đạt đỉnh và trọng lượng cơ thể người lớn đạt được lên đến 50%. Đồng thời, bộ não vị thành niên trải qua sự tăng trưởng và phát triển vượt bậc và được định hình một phần bởi xã hội, cảm xúc và tiếp xúc hành vi [21], [22]. Các nghiên cứu cho thấy trẻ gái có tiền sử suy dinh dưỡng thì rất khó phát triển chiều cao đạt tối đa giống trẻ không bị suy dinh dưỡng lúc nhỏ [3], [23].

Tình trạng dinh dưỡng của trẻ tuổi dậy thì có liên quan chặt chẽ với tuổi tiền dậy thì, nếu giai đoạn tiền dậy thì trẻ có dinh dưỡng tốt, cơ thể phát triển cân đối toàn diện thì giai đoạn sau sẽ phát triển tốt, đặc biệt trong thời kỳ mang thai và nuôi con.