Luận án TS. Phan Tiến Hoàng: Đánh giá dinh dưỡng và bổ sung sắt, kẽm cho trẻ 1-3 tuổi

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN DINH DƯỠNG PHAN TIẾN HOÀNG ĐÁNH GIÁ TÌNH TRẠNG DINH DƯỠNG VÀ KẾT QUẢ BỔ SUNG VI CHẤT SẮT, KẼM Ở TRẺ 1 – 3 TUỔI SUY DINH DƯỠNG THẤP CÒI TẠI MỘT SỐ TỈNH PHÍA BẮC (2017 – 2020) LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: DINH DƯỠNG HÀ NỘI – 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN DINH DƯỠNG PHAN TIẾN HOÀNG ĐÁNH GIÁ TÌNH TRẠNG DINH DƯỠNG VÀ KẾT QUẢ BỔ SUNG VI CHẤT SẮT, KẼM Ở TRẺ 1 – 3 TUỔI SUY DINH DƯỠNG THẤP CÒI TẠI MỘT SỐ TỈNH PHÍA BẮC (2017 – 2020) LUẬN ÁN TIẾN SĨ DINH DƯỠNG CHUYÊN NGÀNH: DINH DƯỠNG CỘNG ĐỒNG MÃ SỐ: 9720401 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. NGUYỄN QUANG DŨNG 2. TRẦN THÚY NGA HÀ NỘI – 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi là Phan Tiến Hoàng, nghiên cứu sinh khóa 11, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, chuyên ngành dinh dưỡng, xin cam đoan: 1. Đây là luận án do bản thân tôi tham gia triển khai can thiệp, thu thập số liệu, trực tiếp phân tích kết quả và viết báo cáo dưới sự hướng dẫn của PGS.

Nguyễn Quang Dũng – Phó Trưởng Bộ môn Dinh dưỡng và An toàn vệ sinh thực phẩm, Viện Đào tạo Y học dự phòng và Y tế công cộng, Đại học Y Hà Nội và PGS. Trần Thúy Nga – Khoa Vi chất dinh dưỡng, Viện Dinh dưỡng Quốc gia. Số liệu và kết quả nêu trong luận án hoàn toàn chính xác, trung thực và một phần đã được tác giả luận án công bố trên tạp chí khoa học chuyên ngành. Hà Nội, ngày ….

tháng năm 2023 Tác giả luận án LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới Ban Lãnh đạo Viện Dinh dưỡng, Trung tâm Đào tạo Dinh dưỡng và Thực phẩm, các Thầy Cô giáo và các Khoa - Phòng liên quan của Viện dinh dưỡng đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận án. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Bác sĩ, Nguyễn Quang Dũng; Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Bác sĩ Trần Thúy Nga, Cô và Thầy đã tận tình hướng dẫn, động viên khích lệ, dành nhiều thời gian trao đổi và giúp đỡ cho tôi trong quá trình thực hiện luận án. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn Ban Lãnh đạo Trung Tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Quảng Bình và đồng nghiệp đã giúp đỡ, động viên, hỗ trợ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận án. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn và gửi lời cảm ơn chân thành các anh chị, các bạn tham gia điều tra, nghiên cứu, xét nghiệm.

Trung tâm kiểm soát bệnh tật các tỉnh: Hà Nam, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, 3 Trung tâm Y tế huyện và 12 Trạm Y tế xã của 3 tỉnh trên đã tạo điều kiện để tôi hoàn thành nghiên cứu. Cuối cùng, tôi xin gửi tấm lòng chân thành tới Gia đình tôi, những người đã luôn dang rộng vòng tay, tiếp năng lượng, tạo niềm tin và động lực cho tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận án. MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN………………………………………………………. i DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ………………………………………… v DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT………………………………………….

viii ĐẶT VẤN ĐỀ……………………………………………………………. 1 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU……………………………………………. 3 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN……………………………………………. Khái niệm về suy dinh dưỡng thấp còi và vi chất dinh dưỡng ……… 4 1.

Vi chất dinh dưỡng sắt. Vi chất dinh dưỡng kẽm ……………………………………………. Thực trạng thiếu sắt và thiếu kẽm ở trẻ em…………………………. Tương tác giữa sắt và kẽm và nghiên cứu về hiệu quả của bổ sung vi chất sắt, kẽm……………………………………………………………… 22 CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU…… 37 2.

Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu………………………. Địa điểm nghiên cứu……………………………………………… 37 2. Thời gian nghiên cứu:……………………………………………… 38 2. Phương pháp nghiên cứu…………………………………………….

Thiết kế nghiên cứu………………………………………………… 38 2. Công thức tính mẫu và cỡ mẫu…………………………………….Tóm tắt các biến số nghiên cứu……………………………………. Các khái niệm, tiêu chuẩn đánh giá………………………………. Phương pháp thu thập số liệu……………………………………….

Triển khai nghiên cứu……………………………………………… 49 2. Sản xuất sản phẩm bổ sung………………………………………… 54 2. Phân tích số liệu…………………………………………………. Sai số hệ thống và biện pháp khắc phục………………………….

Đạo đức nghiên cứu………………………………………………. 58 CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ………………………………………………… 60 3. Tình trạng nhẹ cân, gầy còm, thiếu máu, thiếu sắt, thiếu kẽm ở trẻ suy 60 dinh dưỡng thấp còi 1-3 tuổi…………………………………………. Kết quả của sử dụng sắt - kẽm phối hợp, sử dụng kẽm riêng rẽ lên tình trạng thấp còi, nhẹ cân, gầy còm, thiếu máu, thiếu sắt và thiếu kẽm ở trẻ 1-3 70 tuổi suy dinh dưỡng thể thấp còi sau 6 tháng can thiệp………… CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN……………………………………………….

Tình trạng nhẹ cân, gầy còm, thiếu máu, thiếu sắt, thiếu kẽm ở trẻ suy dinh dưỡng thấp còi 1-3 tuổi………………………………………… 91 4. Kết quả của sử dụng sắt - kẽm phối hợp, sử dụng kẽm riêng rẽ lên tình trạng thấp còi, nhẹ cân, gầy còm, thiếu máu, thiếu sắt và thiếu kẽm ở trẻ 1-3 97 tuổi suy dinh dưỡng thể thấp còi sau 6 tháng can thiệp………… KẾT LUẬN……………………………………………………………… 120 1. Tình trạng nhẹ cân, gầy còm, thiếu máu, thiếu sắt, thiếu kẽm ở trẻ suy dinh dưỡng thể thấp còi 1-3 tuổi…………………………………………. Kết quả của sử dụng sắt - kẽm phối hợp với sử dụng kẽm riêng rẽ ở của trẻ 1-3 tuổi suy dinh dưỡng thể thấp còi sau 6 tháng can thiệp……….

120 KHUYẾN NGHỊ………………………………………………………… 123 DANH MỤC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ………………………………………………………………. 124 TÀI LIỆU THAM KHẢO………………………………………………. 125 PHỤ LỤC………………………………………………………………… 141 DANH MỤC BẢNG VÀ HÌNH 1. Danh mục bảng Trang Bảng 1.

Nhu cầu khuyến nghị kẽm ở trẻ em dưới 10 tuổi (mg/ngày). Thứ tự sinh trong gia đình của đối tượng nghiên cứu. Trình độ học vấn, nghề nghiệp của mẹ đối tượng nghiên cứu. Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân của đối tượng nghiên cứu theo giới và tuổi.

Tỷ lệ suy dinh dưỡng thể gầy còm của đối tượng nghiên cứu theo giới và tuổi. Tỷ lệ thiếu máu của đối tượng nghiên cứu ở các mức độ. Tỷ lệ thiếu máu của đối tượng nghiên cứu theo giới và tuổi. Tỷ lệ thiếu sắt của đối tượng nghiên cứu theo địa bàn nghiên cứu67 Bảng 3.

Tình trạng thiếu sắt của đối tượng nghiên cứu theo giới và tuổi. Tỷ lệ thiếu kẽm của đối tượng nghiên cứu theo giới và tuổi. Đặc điểm nhân trắc của đối tượng nghiên cứu thời điểm trước can thiệp. Phân bố đối tượng nghiên cứu theo tỉnh và nhóm nghiên cứu tại 71 Bảng 3.

Kết quả thay đổi chỉ số Z-score chiều cao/tuổi của đối tượng nghiên cứu sau 6 tháng can thiệp. Kết quả can thiệp thay đổi tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi. Chỉ số hiệu quả đối với tình trạng SDD thấp còi sau can thiệp. Kết quả thay đổi chỉ số Z-score cân nặng/tuổi của đối tượng nghiên cứu sau 6 tháng can thiệp.

Thay đổi tỷ lệ suy dinh dưỡng thể nhẹ cân sau can thiệp. Chỉ số hiệu quả can thiệp đối với tình trạng suy dinh dưỡng thể nhẹ cân sau can thiệp. Kết quả thay đổi chỉ số Z-score cân nặng/ chiều cao của đối tượng nghiên cứu sau 6 tháng can thiệp. Thay đổi tỷ lệ suy dinh dưỡng thể gầy còm sau can thiệp.

Chỉ số hiệu quả đối với tình trạng suy dinh dưỡng gầy còm sau can thiệp. Thay đổi nồng độ Hb của đối tượng nghiên cứu sau 6 tháng can thiệp. Kết quả thay đổi tỷ lệ thiếu máu của đối tượng nghiên cứu trước và sau can thiệp. Chỉ số hiệu quả can thiệp đối với tình thiếu máu sau can thiệp.

Thay đổi nồng độ Ferritin huyết thanh của đối tượng nghiên cứu sau 6 tháng can thiệp. Thay đổi tỷ lệ thiếu sắt của đối tượng nghiên cứu sau 6 tháng can thiệp. Chỉ số hiệu quả can thiệp đối với tình trạng thiếu sắt sau can thiệp 86 Bảng 3. Thay đổi nồng độ kẽm huyết thanh của đối tượng nghiên cứu.

Giảm tỷ lệ thiếu kẽm của đối tượng nghiên cứu sau 6 tháng can thiệp. Chỉ số hiệu quả đối với tình trạng thiếu kẽm sau can thiệp. Danh mục hình Trang Hình 1. Diễn biến SDD thấp còi ở trẻ em dưới 5 tuổi theo 6 vùng sinh thái từ năm 2015 – 2020.

Phân bố đối tượng theo giới tính. Tỷ lệ trẻ có cân nặng sơ sinh ngưỡng 2500g. Tỷ lệ đối tượng theo trình độ học vấn. Tỷ lệ Suy dinh dưỡng thể nhẹ cân của đối tượng nghiên cứu.

Tỷ lệ Suy dinh dưỡng thể gầy còm của đối tượng nghiên cứu. Tỷ lệ thiếu kẽm của đối tượng nghiên cứu. 68 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Atomic Absorption Spectrophotometric (Phương pháp phổ AAS hấp thu nguyên tử). ARR Absolute risk reduction (giảm nguy cơ tuyệt đối) BMI Body mass index (chỉ số khối cơ thể) DNA Deoxyribonucleic acid (Vật chất di truyền) Etheylene diaminete Traacetic acid EDTA (axit aminopolycarboxylic) HAZ Height for age z-score (Chỉ số z-score chiều cao theo tuổi) Hb Hemoglobin Number needed to treat (số bệnh nhân cần được điều trị để NNT giảm một ca bệnh) SDD Suy dinh dưỡng TTDD Tình trạng dinh dưỡng United Nations International Children's Emergency Fund UNICEF (Quỹ Nhi đồng lLiên hợp quốc) YNTK Ý nghĩa thống kê WHO World Health Organization (Tổ chức Y tế Thế giới) WAZ Weight-for-Age Z-score (Chỉ số z-score cân nặng theo tuổi) WHZ Weight-for-Height Z-score (Chỉ số z-score Cân nặng theo chiều cao) 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Suy dinh dưỡng (SDD), thiếu vi chất dinh dưỡng là tình trạng bệnh lý mang tính cộng đồng phổ biến ở các nước đang phát triển.

Tình trạng tăng trưởng kém ở trẻ em, trong đó suy dinh dưỡng thể thấp còi là một trong những thách thức y tế công cộng toàn cầu [152]. Trên phạm vi toàn thế giới, có 165 triệu trẻ bị SDD thấp còi, 52 triệu trẻ bị SDD gầy còm. Suy dinh dưỡng trong những năm đầu đời có mối liên quan tới nguy cơ mắc bệnh, tử vong, thành tích học tập kém, giảm năng suất lao động, thu nhập kém khi ở tuổi trưởng thành [19], [26], [42]. Thiếu vi chất dinh dưỡng là nguyên nhân trực tiếp hoặc gián tiếp của hơn 50% tổng số ca tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi trên toàn cầu.

Khoảng 12% trường hợp tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi là do thiếu 4 vi chất dinh dưỡng phổ biến bao gồm sắt, iốt, vitamin A và kẽm [1]. Thiếu sắt và kẽm trên toàn cầu là một trong những thiếu hụt vi chất dinh dưỡng phổ biến, phụ nữ và trẻ em là đối tượng nguy cơ thiếu vi chất dinh dưỡng đặc biệt trẻ em dưới 5 tuổi [9]. Ước tính toàn cầu, cứ 5 người thì có 1 người (17%) có nguy cơ bị thiếu kẽm trong đó châu Á và châu Phi là 2 khu vực có tỷ lệ thiếu kẽm cao nhất [1], [19], [56], hơn 1,2 tỷ người thiếu máu do thiếu sắt [156]. Tại Việt Nam, theo kết quả điều tra vi chất dinh dưỡng 2019 - 2020 trên toàn quốc cho thấy tỷ lệ thiếu sắt, thiếu kẽm còn cao.