Luận án tiến sĩ y học: Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh sỏi mật ở người Tày tại Thái Nguyên

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN NGUYỄN VĂN CHUNG NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC BỆNH SỎI MẬT Ở NGƢỜI TÀY TRƢỞNG THÀNH TẠI HAI HUYỆN ĐỊNH HÓA, VÕ NHAI TỈNH THÁI NGUYÊN VÀ HIỆU QUẢ MỘT SỐ GIẢI PHÁP CAN THIỆP LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC THÁI NGUYÊN – 2017 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN NGUYỄN VĂN CHUNG NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC BỆNH SỎI MẬT Ở NGƢỜI TÀY TRƢỞNG THÀNH TẠI HAI HUYỆN ĐỊNH HÓA, VÕ NHAI TỈNH THÁI NGUYÊN VÀ HIỆU QUẢ MỘT SỐ GIẢI PHÁP CAN THIỆP CHUYÊN NGÀNH: VỆ SINH XÃ HỘI HỌC VÀ TỔ CHỨC Y TẾ MÃ SỐ: 62.64 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS ĐÀM KHẢI HOÀN PGS.TS TRẦN ĐỨC QUÝ THÁI NGUYÊN, 2017 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Văn Chung ii LỜI CẢM ƠN Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Đàm Khải Hoàn, PGS.TS Trần Đức Quý, những người Thầy đã dành nhiều thời gian hướng dẫn, tận tình chỉ bảo và định hướng cho tôi trong suốt thời gian nghiên cứu để hoàn thành Luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Bộ phận Quản lý đào tạo Sau Đại học - Phòng Đào tạo trường Đại học Y - Dược Thái Nguyên đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành Luận án.

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban lãnh đạo, giảng viên khoa Y tế Công cộng, Bộ môn Y học cộng đồng trường Đại học Y - Dược Thái Nguyên đã giảng dạy, tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban giám đốc, các phòng chuyên môn của Bệnh viện Đa khoa Trung ương Thái Nguyên, Ban lãnh đạo Bệnh viện, Trung tâm y tế huyện Định Hóa và huyện Võ Nhai. Ban lãnh đạo Ủy ban nhân dân xã, Trạm Y tế các xã Định Biên, Phượng Tiến, Vũ Chấn, Thượng Nung đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để giúp đỡ tôi trong quá trình điều tra, nghiên cứu. Tôi xin chân thành cảm ơn tới các Thầy Cô trong Hội đồng khoa học đã đã tạo điều kiện, góp nhiều ý kiến qúy báu cho luận văn và động viên tôi trong suốt quá trình học tập.

Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, đồng nghiệp, những người bạn thân thiết đã luôn giúp đỡ, động viên, khích lệ, chia sẻ khó khăn trong thời gian tôi học tập và hoàn thành khóa học. Xin trân trọng cảm ơn ! Thái Nguyên, tháng 10 năm 2017 Nguyễn Văn Chung iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BMI : Body Mass index – Chỉ số khối cơ thể CBYT : Cán bộ Y tế CSSK : Chăm sóc sức khỏe CSSKBĐ : Chăm sóc sức khỏe ban đầu CSSKBM – TE : Chăm sóc sức khỏe bà mẹ - trẻ em CSHQ : Chỉ số hiệu quả CT : Can thiệp CTV : Cộng tác viên CS : Cộng sự CSYT : Cơ sở y tế DTTS : Dân tộc thiểu số ĐC : Đối chứng GDSK : Giáo dục sức khỏe HGĐ : Hộ gia đình HQCT : Hiệu quả can thiệp KAP : Kiến thức, thái độ, thực hành KCB : Khám chữa bệnh. NVYTTB : Nhân viên y tế thôn bản OMC : Ống mật chủ PBSM : Phòng bệnh sỏi mật SL : Số lƣợng SM : Sỏi mật THCS : Trung học cơ sở THPT : Trung học phổ thông TT - GDSK : Truyền thông giáo dục sức khỏe TTYT : Trung tâm y tế TYT : Trạm y tế TL : Tỉ lệ VSMT : Vệ sinh môi trƣờng UBND : Ủy ban nhân dân WHO : World Health Organization – Tổ chức Y tế Thế giới iv MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan Lời cảm ơn Chữ viết tắt Mục lục Danh mục các bảng Danh mục biểu đồ, sơ đồ và hình Danh mục các hộp kết quả định tính ĐẶT VẤN ĐỀ. Dịch tễ học bệnh sỏi mật.

Dịch tễ học bệnh sỏi mật trên thế giới. Dịch tễ bệnh sỏi mật ở Việt Nam. Một số yếu tố nguy cơ của bệnh sỏi mật. Uống thuốc tránh thai và điều trị estrogen thay thế.

Tiền sử gia đình và yếu tố gen. Bệnh đái tháo đƣờng. Giảm vận động thể lực. Sử dụng cà phê.

Phong tục tập quán của ngƣời Tày liên quan đến bệnh sỏi mật. Tập quán ăn nhiều cơm, nhiều mỡ. Tập quán uống nhiều rƣợu. Tập quán ở nhà sàn, nuôi nhốt gia súc dƣới gầm sàn.

Phòng bệnh sỏi mật. Một số giải pháp dự phòng bệnh sỏi mật. Một số giải pháp huy động cộng đồng truyền thông phòng chống bệnh tật nói chung hay chăm sóc sức khỏe ban đầu nói chung. Một số thông tin về địa điểm nghiên cứu.

Xã Phƣợng Tiến. Xã Thƣợng Nung. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tƣợng nghiên cứu.

Thời gian nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Thiết kế nghiên cứu.

Cỡ mẫu và phƣơng pháp chọn mẫu cho nghiên cứu định lƣợng. Cỡ mẫu và phƣơng pháp chọn mẫu cho nghiên cứu định tính. Chỉ số nghiên cứu. Giải pháp can thiệp.

Phƣơng pháp thu thập số liệu. Phƣơng pháp đánh giá kết quả. Phƣơng pháp khống chế sai số. Xử lý số liệu.

Đạo đức trong nghiên cứu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Một số đặc điểm dịch tễ học bệnh sỏi mật ở ngƣời Tày trƣởng thành tại tỉnh Thái Nguyên. Một số thông tin chung về đối tƣợng nghiên cứu.

Dịch tễ bệnh sỏi mật ở ngƣời Tày trƣởng thành tại Thái Nguyên. Một số yếu tố nguy cơ của bệnh sỏi mật ở ngƣời Tày trƣởng thành tại tỉnh Thái Nguyên. Kết quả can thiệp. Xây dựng giải pháp can thiệp.

Kết quả thực hiện giải pháp can thiệp. Một số đặc điểm dịch tễ học và một số yếu tố nguy cơ bệnh sỏi mật ở ngƣời Tày trƣởng thành tại tỉnh Thái Nguyên. Dịch tễ học bệnh sỏi mật ở ngƣời Tày trƣởng thành. Yếu tố nguy cơ bệnh sỏi mật.

Hiệu quả can thiệp. Giải pháp can thiệp. Hiệu quả của giải pháp can thiệp. Một số điểm hạn chế của nghiên cứu.

Dịch tễ bệnh sỏi mật ở ngƣời Tày trƣởng thành tại tỉnh Thái Nguyên. Giải pháp can thiệp phòng bệnh sỏi mật và Hiệu quả can thiệp. 122 CÁC BÀI BÁO ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. TÀI LIỆU THAM KHẢO.

vii DANH MỤC BẢNG Bảng 3. Một số đặc điểm đối tƣợng nghiên cứu (n =2. Tình hình vệ sinh môi trƣờng của các hộ gia đình ngƣời Tày (n=800 hộ). Kiến thức dự phòng bệnh sỏi mật của đối tƣợng nghiên cứu (n=800 chủ hộ).

Thực hành dự phòng bệnh sỏi mật của đối tƣợng nghiên cứu (n=800 chủ hộ). Phân bố tỉ lệ bệnh sỏi mật (n = 2. Mối liên quan giữa nhóm tuổi với bệnh sỏi mật. Mối liên quan giữa giới và bệnh sỏi mật.

Mối liên quan giữa trình độ học vấn và bệnh sỏi mật. Mối liên quan giữa yếu tố kinh tế và bệnh sỏi mật. Mối liên quan giữa BMI và bệnh sỏi mật. Mối liên quan giữa KAP dự phòng bệnh với bệnh sỏi mật.

Mối liên quan giữa các yếu tố vệ sinh môi trƣờng của ngƣời Tày với bệnh sỏi mật. Mối liên quan giữa tiền sử tẩy giun, tiền sử gia đình mắc sỏi mật và bệnh sỏi mật. Mối liên quan giữa TT - GDSK và bệnh sỏi mật. Kết quả cải thiện kỹ năng cho CBYT xã tham gia giải pháp can thiệp.

Kết quả tập huấn kỹ năng truyền thông vận động cho cán bộ địa phƣơng tham gia giải pháp dự phòng bệnh SM trƣớc và sau tập huấn 79 Bảng 3. Thay đổi kiến thức của ngƣời Tày trƣởng thànhvề dự phòng bệnh sỏi mật ở xã can thiệp. Thay đổi kiến thức của ngƣời Tày trƣởng thành về dự phòng bệnh sỏi mật ở xã đối chứng sau 24 tháng. Thay đổi kiến thức của ngƣời Tày trƣởng thành về dự phòng bệnh SM ở hai xã nghiên cứu sau thời gian điều tra cắt ngang 24 tháng.

Hiệu quả can thiệp đối với kiến thức dự phòng bệnh sỏi mật của ngƣời Tày trƣởng thành ở hai xã nghiên cứu. Thay đổi thái độ của ngƣời Tày trƣởng thành về dự phòng bệnh sỏi mật ở xã can thiệp. Thay đổi thái độ của ngƣời Tày trƣởng thành về dự phòng bệnh sỏi mật ở xã đối chứng. Thay đổi thái độ của ngƣời Tày trƣởng thành dự phòng bệnh sỏi mật ở hai xã nghiên cứu sau thời gian điều tra cắt ngang 24 tháng.

Thay đổi thực hành dự phòng bệnh sỏi mật của ngƣời Tày trƣởng thành ở xã can thiệp. Thay đổi thực hành dự phòng bệnh sỏi mật của ngƣời Tày trƣởng thành ở xã đối chứng sau thời gian điều tra cắt ngang 24 tháng. Thay đổi thực hành dự phòng bệnh sỏi mật của ngƣời Tày trƣởng thành ở hai xã sau 24 tháng. Hiệu quả can thiệp đối với thực hành dự phòng bệnh sỏi mật của ngƣời Tày trƣởng thành ở hai xã nghiên cứu.

Thay đổi tình hình thực hiện vệ sinh môi trƣờng của các hộ gia đình ngƣời Tày trƣởng thành để dự phòng bệnh sỏi mật ở xã can thiệp. Thay đổi tình hình thực hiện vệ sinh môi trƣờng của các hộ gia đình ngƣời Tày để dự phòng bệnh sỏi mật ở xã đối chứng. Thay đổi tình hình thực hiện vệ sinh môi trƣờng của các hộ gia đình ngƣời Tày trƣởng thành trong dự phòng bệnh sỏi mật ở hai xã nghiên cứu. Hiệu quả can thiệp về thực hiện vệ sinh môi trƣờng của các hộ gia đình ngƣời Tày trong dự phòng bệnh sỏi mật ở hai xã nghiên cứu.

Thay đổi tỷ lệ bệnh SM của ngƣời Tày trƣởng thành ở xã can thiệp. Thay đổi tỷ lệ bệnh SM của ngƣời Tày trƣởng thành ở xã đối chứng. Thay đổi tỷ lệ bệnh sỏi mật ở hai xã nghiên cứu sau can thiệp. 94 x DANH MỤC SƠ ĐỒ, HÌNH, BIỂU ĐỒ Sơ đồ 1.

Cây vấn đề sỏi mật. Vị trí các xã nghiên cứu trên bản đồ hành chính tỉnh Thái Nguyên. Sơ đồ các bƣớc nghiên cứu. Thái độ dự phòng bệnh sỏi mật của đối tƣợng nghiên cứu.

Phân bố tỷ lệ bệnh SM theo huyện nghiên cứu (n = 2. Kết quả hoạt động truyền thông dự phòng bệnh sỏi mật. Hiệu quả can thiệp đối với thái độ dự phòng bệnh sỏi mật của ngƣời Tày trƣởng thành ở hai xã nghiên cứu .