Luận án Tiến sĩ: Véc tơ SXH Dengue và phòng chống muỗi Aedes Diên Khánh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN SỐT RÉT- KÝ SINH TRÙNG- CÔN TRÙNG TRUNG ƯƠNG LÊ TRUNG KIÊN NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG VÉC TƠ SỐT XUẤT HUYẾT DENGUE VÀ HIỆU QUẢ MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÒNG CHỐNG MUỖI AEDES TẠI HUYỆN DIÊN KHÁNH, TỈNH KHÁNH HÒA (2015-2017) LUẬN ÁN TIẾN SỸ SINH HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Trần Thanh Dương 2. Hồ Đình Trung HÀ NỘI-2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN SỐT RÉT- KÝ SINH TRÙNG- CÔN TRÙNG TRUNG ƯƠNG LÊ TRUNG KIÊN NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG VÉC TƠ SỐT XUẤT HUYẾT DENGUE VÀ HIỆU QUẢ MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÒNG CHỐNG MUỖI AEDES TẠI HUYỆN DIÊN KHÁNH, TỈNH KHÁNH HÒA (2015-2017) Chuyên ngành: Côn trùng học Mã số: 942.06 LUẬN ÁN TIẾN SỸ SINH HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Trần Thanh Dương 2.

Hồ Đình Trung i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan: Đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, tất cả các kết quả và số liệu trong luận án do chính tôi thực hiện. Các số liệu trình bày trong luận án được tôi thu thập đảm bảo độ tin cậy, chính xác và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Cán bộ hướng dẫn khoa học Tác giả luận án PGS. Trần Thanh Dương Lê Trung Kiên PGS.

Hồ Đình Trung ii LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên, tôi xin trân trọng cảm ơn PGS. Trần Thanh Dương, Viện trưởng Viện Sốt rét- Ký sinh trùng- Côn trùng Trung ương đồng thời là Thầy hướng dẫn khoa học, đã tạo mọi điều kiện trong triển khai nghiên cứu, chia sẻ kinh nghiệm quí báu để tôi có thể hoàn thành luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn sự chỉ bảo, góp ý của PGS. Hồ Đình Trung nguyên Phó Viện trưởng Viện Sốt rét- Ký sinh trùng- Côn trùng Trung ương là Thầy đồng hướng dẫn trong quá trình nghiên cứu, hoàn thiện luận án.

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Ban Lãnh đạo Viện, lãnh đạo các khoa, phòng liên quan; sự hỗ trợ của PGS. Cao Bá Lợi- Trưởng phòng cùng chuyên viên phòng Khoa học và Đào tạo của Viện Sốt rét- Ký sinh trùng- Côn trùng Trung ương đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trau dồi kiến thức, đóng góp những ý kiến quí báu trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy, cô trong các hội đồng bảo vệ luận án và phản biện đã đóng góp nhiều ý kiến quý báu để tôi hoàn thiện luận án và các số liệu nghiên cứu. Để có thể hoàn thành luận án, tôi đã nhận được sự hỗ trợ, hợp tác rất lớn của các đồng nghiệp khoa Hóa thực nghiệm của Viện Sốt rét- Ký sinh trùng- Côn trùng Trung ương, Viện Pasteur Nha Trang, Trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh Khánh Hòa, trung tâm y tế huyện Diên Khánh và các trạm y tế xã Diên Phú, Diên Điền trong suốt quá trình nghiên cứu.

Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới bố mẹ tôi, vợ con tôi và em trai đã hết lòng ủng hộ, động viên tôi trong cuộc sống và trong quá trình học tập, nghiên cứu. Lê Trung Kiên iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Từ viết tắt Viết đầy đủ Ai Hoạt chất (Active ingredient) BI Chỉ số dụng cụ chứa nước có bọ gậy/100 nhà điều tra (Breteau Index) CSMĐM/ DI Chỉ số mật độ muỗi (Density Index) CSNCM Chỉ số nhà có muỗi CSNBG/ HI Chỉ số nhà có bọ gậy (House index) CSDCCNBG/ CI Chỉ số dụng cụ chứa nước có bọ gậy (Container Index) IE tỷ lệ ức chế bọ gậy phát triển (inhibition emergence) PBO Piperonyl Butoxide (chất ức chế enzym chuyển hóa giải độc của côn trùng khi tiếp xúc với hóa chất diệt) PC SXHD Phòng chống sốt xuất huyết Dengue RR Tỉ số kháng (Resistance ratio) SXHD Sốt xuất huyết Dengue WHO Tổ chức Y tế thế giới (World Health Organization) ULV Phun thể tích hạt cực nhỏ (Ultral Low Volume) iv MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ. 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Bệnh sốt xuất huyết Dengue.

Tình hình sốt xuất huyết Dengue trên thế giới. Tình hình sốt xuất huyết Dengue Việt Nam. Đặc điểm sinh học muỗi Aedes. Phân loại muỗi Aedes.

Phân bố của muỗi Aedes. Tập tính trú đậu, tiêu máu, tìm mồi của muỗi Aedes. Tập tính sinh sản của muỗi Aedes. Vai trò truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue của muỗi Aedes.

Độ nhạy, kháng và cơ chế kháng hóa chất của muỗi Aedes. Chỉ số véc tơ trong giám sát muỗi Aedes. Tương quan chỉ số véc tơ với ca bệnh sốt xuất huyết Dengue. Các biện pháp phòng chống muỗi Aedes.

Biện pháp vật lý- vệ sinh môi trường. Biện pháp sinh học. Biện pháp hóa học. Hóa chất diệt côn trùng.

Chiến lược phòng chống muỗi kháng hóa chất diệt côn trùng. Sử dụng luân phiên nhiều nhóm hóa chất. Sử dụng xen kẽ các hóa chất. Sử dụng phối hợp nhiều nhóm hóa chất diệt.

Các biện pháp sử dụng hóa chất phòng chống muỗi Aedes. Sử dụng hóa chất phun không gian phòng chống muỗi Aedes. Sử dụng hóa chất diệt bọ gậy Aedes. 25 v ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Đối tượng, thời gian, địa điểm nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu. Địa điểm nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu mục tiêu 1. Thiết kế nghiên cứu. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu. Nội dung nghiên cứu.

Biến số và chỉ số trong nghiên cứu. Kỹ thuật và cách thức tiến hành nghiên cứu. Trang thiết bị, vật tư, hóa chất phục vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu mục tiêu 2.

Thiết kế nghiên cứu. Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu. Nội dung nghiên cứu. Các biến số, chỉ số trong nghiên cứu.

Kỹ thuật và cách thức tiến hành nghiên cứu .Trang thiết bị, vật tư và hóa chất sử dụng trong nghiên cứu. Nhập, phân tích và xử lý số liệu. Sai số và loại trừ sai số. Đạo đức trong nghiên cứu.

51 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Thực trạng véc tơ sốt xuất huyết Dengue tại huyện Diên Khánh giai đoạn 2015- 2017. Thành phần loài muỗi Aedes. Tập tính trú đậu của muỗi Aedes.

Giá thể trú đậu của muỗi Aedes. Độ cao trú đậu của muỗi Aedes. Tập tính sinh sản của muỗi Aedes trong các dụng cụ chứa nước. Mức độ nhạy kháng, cơ chế kháng với hóa chất của muỗi Ae.

Các chỉ số muỗi Ae.aegypti giai đoạn 2015- 2017. Tương quan chỉ số véc tơ với ca bệnh sốt xuất huyết Dengue:. Đánh giá hiệu quả một số biện pháp phòng chống muỗi Aedes tại huyện Diên Khánh giai đoạn 2018- 2019. Đánh giá hiệu lực của hóa chất k-othrine 2EW phun ULV trong nhà.

Đánh giá hiệu lực của hóa chất fludora co-max phun ULV trong nhà. So sánh hiệu lực của hóa chất fludora co-max và k-othrine 2EW phun ULV trong nhà. Hiệu quả của hóa chất fludora co-max phun ULV thực địa hẹp. Đánh giá tác dụng không mong muốn và chấp thuận của cộng đồng với hóa chất fludora co-max.

Đánh giá hiệu lực diệt bọ gậy của hóa chất temebate. Đánh giá hiệu lực ức chế bọ gậy của hóa chất sumilarv 2MR. So sánh hiệu lực diệt, ức chế bọ gậy của hóa chất sumilarv 2MR và hóa chất temebate. Đánh giá hiệu quả diệt bọ gậy của hóa chất sumilarv 2MR tại thực địa hẹp.

Tác dụng không mong muốn và sự chấp thuận của cộng đồng với hóa chất sumilarv 2MR. Thực trạng véc tơ sốt xuất huyết Dengue tại huyện Diên Khánh giai đoạn 2015-2017. Các chỉ số véc tơ truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue tại huyện Diên Khánh giai đoạn 2015-2017. Đánh giá hiệu quả biện pháp dùng hóa chất phun ULV diệt muỗi.

Đánh giá hiệu quả biện pháp sử dụng hóa chất diệt bọ gậy. 121 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN. 122 TÀI LIỆU THAM KHẢO. i DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

xx PHỤ LỤC xxi viii DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1 Một sô hóa chất diệt bọ gậy được WHO khuyến cáo .1 Danh sách giấy tẩm hóa chất do WHO cung cấp. 40 Thành phần loài và tỷ lệ muỗi Aedes ở địa điểm nghiên cứu. 52 Số lượng muỗi Aedes trú đậu trong và ngoài nhà. 52 Nơi trú đậu muỗi Aedes trong nhà ở 2 xã nghiên cứu.

53 Nơi trú đậu của muỗi Aedes ngoài nhà ở 2 xã nghiên cứu. 54 Các giá thể trú đậu của muỗi Aedes trong nhà ở 2 xã nghiên cứu 55 Độ cao trú đậu của muỗi Aedes trong nhà ở 2 xã nghiên cứu. 56 Loại dụng cụ chứa nước phát hiện bọ gậy tại điểm nghiên cứu. 57 Thành phần loài bọ gậy Aedes ở các dụng cụ chứa nước có bọ gậy tại điểm nghiên cứu.

58 Tỷ lệ bọ gậy Ae.aegypti trong dụng cụ chứa nước có bọ gậy tại điểm nghiên cứu. 59 Thử nhạy, kháng muỗi Ae.aegypti với hóa chất diệt côn trùng. 60 Xác định cơ chế kháng trao đổi chất muỗi Ae.aegypti với hóa chất diệt côn trùng nhóm pyrethroid. 61 Tương quan các chỉ số véc tơ trung bình với ca sốt xuất huyết Dengue trung bình giai đoạn 2015-2017.

66 Thử hiệu lực hóa chất k-othrine 2EW phun ULV trong nhà với muỗi Ae.aegypti lần thứ nhất. 67 Thử hiệu lực hóa chất k-othrine 2EW phun ULV trong nhà với muỗi Ae.aegypti lần thứ hai. 68 Thử hiệu lực hóa chất k-othrine 2EW phun ULV trong nhà với muỗi Ae.aegypti lần thứ ba. 68 Thử hiệu lực hóa chất fludora co-max phun ULV trong nhà với muỗi Ae.aegypti lần thứ nhất.

69 ix Thử hiệu lực hóa chất fludora co-max phun ULV trong nhà với muỗi Ae.aegypti lần thứ hai. 70 Thử hiệu lực hóa chất fludora co-max phun ULV trong nhà với muỗi Ae.aegypti lần thứ ba. 71 Tác dụng không mong muốn và chấp thuận của cộng đồng với hóa chất fludora co-max. 75 Hiệu lực diệt bọ gậy Ae.aegypti của hóa chất temebate điều kiện phòng thí nghiệm lần thứ nhất.

76 Hiệu lực diệt bọ gậy Ae.aegypti của hóa chất temebate điều kiện phòng thí nghiệm lần thứ hai. 77 Hiệu lực diệt bọ gậy Ae.aegypti của hóa chất temebate điều kiện phòng thí nghiệm lần thứ ba. 78 Hiệu lực ức chế bọ gậy Ae.aegypti của hóa chất sumilarv 2MR điều kiện phòng thí nghiệm lần thứ nhất. 79 Hiệu lực ức chế bọ gậy Ae.aegypti của hóa chất sumilarv 2MR điều kiện phòng thí nghiệm lần thứ hai.

80 Hiệu lực ức chế bọ gậy Ae.aegypti của hóa chất sumilarv 2MR điều kiện phòng thí nghiệm lần thứ ba. 81 Tổng hợp hiệu quả của hóa chất sumilarv 2MR với bọ gậy Ae.aegypti tại xã can thiệp so với xã đối chứng không dùng hóa chất .