Luận án: Một số đặc điểm dịch tễ học Hội chứng não cấp nghi ngờ do virus Banna tại Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TÉ VIEN VE SINH DICH TE TRUNG UONG HOANG MINH ĐỨC MOT SO DAC DIEM DICH TE HOC HOI CHUNG NAO CAP NGHI NGO DO VI RUT BANNA TAI MOT SO DIA PHUONG O VIET NAM LUAN AN TIEN SY Y HOC HÀ NỘI - 2014 DAT VAN DE Hội chứng não cấp (HCNC) do rất nhiều nguyên nhân khác nhau trong đó vi rút là một trong những nguyên nhân chủ yếu gây HCNC bao gồm các nhóm vi rút lây truyền trực tiếp như vi rút Nipah, vi rút đường ruột., nhóm vi rút do côn trùng truyền như vi rút viêm não Nhật Bản (VNNB), vi rút viêm não Nga xuân hạ, vi rút viêm não ngựa miền Đông. và nhóm vi rút tiềm ấn là một số type vi rat Herpes simplex [6],[12],[17] [29],[66],[94]. HCNC do vi rút không có thuốc điều trị đặc hiệu (trừ vi rut Herpes simplex), nén bệnh thường có tỷ lệ tử vong cao và di chứng thần kinh nặng nề. Biện pháp phòng chống có hiệu quả hiện nay là sử dụng vắc xin hoặc cắt đường truyền dịch té như diệt véc tơ, loại trừ yếu tố tiếp xúc trực tiếp VỚI VI rut (3],[31],[43],[49],[57],[65],[89],[97].

Hién nay đã xác định được khoảng 100 loại vi rút khác nhau gây HCNC, trong số này vi rút Banna là tác nhân vi rút mới phát hiện được cho là nguyên nhân gây HCNC ở một số nước châu Á như Việt Nam, Trung Quốc [26],(27],(29],[32],[33]. Vị rút Banna thuộc chi Seadornavirus, họ Reoviridae, la vi rut co vật liệu di truyền là ARN sợi kép gồm có 12 phân đoạn. Chủng vi rút Banna đầu tiên phân lập được từ dịch não tủy của bệnh nhân có HƠNC và từ máu bệnh nhân sốt không rõ nguyên nhân viêm não ở tỉnh Yunnan, Trung Quốc sau đó cũng phân lập được ở các vùng khác nhau từ bệnh nhân, từ muỗi ở Trung Quốc, Indonesia và Việt Nam. Ở Việt Nam, chủng vi rút đầu tiên phân lập được từ bệnh nhân ở miền Bắc (tỉnh Thanh Hóa) năm 2003 và Tây Nguyên (tỉnh Gia Lai) năm 2005.

Nghiên cứu hồi cứu xác định vi rút Banna đã được phan lap tir mudi Culex tại hai tinh Ha Tây (nay thuộc Hà Nội) và tỉnh Quảng Bình năm 2002 [19]. Việc ghi nhan vi rat Banna được phát hiện trên mudi Culex đồng thời cũng là loại véc tơ truyền bệnh viêm não Nhật Bản ở Việt Nam cho thấy việc nghiên cứu sâu về một số đặc điểm lâm sảng, dịch tễ sinh học phân tử, huyết thanh học và véc tơ truyền bệnh của vi rút Banna là rất cần thiết. Để góp phần vào việc giám sát, chân đoán, điều trị và dự phòng HCNC nghỉ ngờ do vi rút Banna gây ra, nghiên cứu đề tài “Một số đặc điểm dịch tễ học hội chứng não cấp nghỉ ngờ do vì rút Banna tại một số địa phương ở Việt Nam” được thực hiện với ba mục tiêu cụ thể như sau: 1. Mô tả một số đặc điểm dịch tễ học, lâm sàng hội chứng não cấp nghi ngờ do vi rút Banna ở một số địa phương của Việt Nam, 2002 — 2012.

Xác định tỷ lệ nhiễm vi rút Banna trong quần thể muỗi thu thập ở một số địa phương Việt Nam. Xác định một số đặc điểm sinh học phân tử của vi rút Banna phân lập được ở Việt Nam. il BO GIAO DUC VA DAO TAO BO Y TE VIEN VE SINH DICH TE TRUNG UONG HOANG MINH ĐỨC MOT SO DAC DIEM DICH TE HOC HOI CHUNG NAO CAP NGHI NGO DO VI RUT BANNA TAI MOT SO DIA PHUONG O VIET NAM Chuyên ngành : DỊCH TẾ HỌC Mã số : 62.17 LUAN AN TIEN SY Y HOC Người hướng dẫn khoa học: 1. PHAN THI NGA 2.

VU SINH NAM HÀ NỘI - 2014 1H LỜI CẢM ƠN Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới Lãnh đạo Cục Y tế dự phòng, Lãnh đạo Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, Khoa Đào tạo và Quản lý khoa học, và các thầy cô giáo đã tạo mọi điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thiện Luận án. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS. Phan Thị Ngà và GS. Vũ Sinh Nam những thầy cô đã trực tiếp hướng dẫn, động viên khích lệ, tận tình giúp đỡ và định hướng cho tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và thực hiện Luận án này.

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới GS. Phạm Ngọc Đính, Phó Tổng biên tập Tạp chí Y học dự phòng đã đóng góp những ý kiến quý báu để tôi hoàn thành Luận án. Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới Th§. Bùi Minh Trang, ThS.

Đặng Thị Thu Thảo, cử nhân Nguyễn Thành Luân Phòng thí nghiệm Vi sinh, Khoa Dao tao và Quản lý Khoa học; ThS. Dé Phuong Loan, PGS. Nguyễn Thị Hiền Thanh, Khoa vi rút; Cử nhân Nguyễn Thị Yên phòng thí nghiệm Côn trùng, Khoa Côn trùng và Động vật Y học; ThS. Đỗ Thiện Hải, Phó chủ nhiệm Khoa Truyền nhiễm bệnh viện Nhi Trung ương; ThS.

Nguyễn Thị Tuyết, Phó chủ nhiệm Khoa Truyền nhiễm bệnh viện Đa Khoa tỉnh Bắc Giang đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện các kỹ thuật xét nghiệm cũng như hoàn thành việc điều tra, thu thập số liệu của nghiên cứu. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành sự hợp tác và giúp đỡ của Giáo sư Kouichi Morita, Khoa Vi rút, Viện Y học Nhiệt đới Trường đại học Nagasaki Nhật Bản trong nghiên cứu của đề tài. Tôi vô cùng biết ơn sự quan tâm, động viên và giúp đỡ của gia đình, bạn bè và các bạn đồng nghiệp trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành bản Luận án này. Hà Nội, ngày 07 tháng 3 năm 2014 Tác giả luận án Hoàng Minh Đức iv LOI CAM DOAN Được sự đồng ý của tác giả cho phép sử dụng số liệu của bài báo, của đề tài nghiên vào nội dung luận án này.

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi, do chính tôi thực hiện đưới sự hướng dẫn của các thầy cô và Chủ nghiệm đề tài. Kết quả nêu trong Luận án là trung thực và chưa từng công bố trong bất kỳ một công trình nào khác. Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về những lời cam đoan của tôi. Hà Nội, ngày 07 tháng 3 năm 2014 Tác giả luận án Hoàng Minh Đức MỤC LỤC Nội dung Trang phụ bìa Lời cảm ơn Lời cam đoan Mục lục Danh mục chữ viết tắt Danh mục hình, bảng biểu DAT VAN DE CHUONG I- TONG QUAN 1.1 Lịch sử hội chứng não cấp 1.1 Trên thế giới 1.2 Tại Việt Nam 1.2 Dich té hoc hội chimg nao cap do vi rit Banna 1.2 Véc tơ truyền vi rút Banna 1.

Khối cảm thụ 1.3 Đặc điểm hình thái, cấu trúc vi rút Banna 1.1 Đặc điểm hình thái 1.2 Đặc điểm cấu trúc của vi rút Banna 1. Cấu trúc genome của vi rit Banna 1. Cấu trúc và chức năng các protein của vi rút Banna 1.5 Phân loại và nguồn gốc vi rút Banna 1.6 Sự sao chép của vi rút 1.4 Đặc điểm hội chứng não cấp ở người do vi rút Banna 1.1 Sinh bệnh học 1. Đặc điểm lâm sàng Trang ii 11 iv Vili ix SNA YAY DW WwW Ww 13 13 15 17 17 19 21 22 22 23 vi Nội dung Trang 1.

Đáp ứng miễn dịch 24 1. Điều trị và dự phòng bệnh 24 1.5 Các phương pháp chân đoán phòng thí nghiệm 25 1.1 Phương pháp phát hiện nhanh vi rút 25 1.2 Phương pháp phân lập vi rút 26 1. Phương pháp chấn đoán huyết thanh học 27 CHUONG II - DOI TUONG, VAT LIEU VA PHUONG PHAP NGHIEN 31 CUU 2. _ Thời gian và địa điểm nghiên cứu 31 2.

_ Đối tượng nghiên cứu 31 2. Phương pháp nghiên cứu 33 2. Thiết kế nghiên cứu 33 2. Điều tra xác định các đặc điểm dịch tễ học bệnh nhân HCNC 33 2.4 Vật liệu và kỹ thuật xét nghiệm trong phòng thí nghiệm 35 2.1 Phương pháp xét nghiệm kháng thể bằng kỹ thuật miễn dịch 35 enzyme gián tiếp phát hiện IgM kháng vi rút Banna - IgM INDIRECT ELISA 2.

Phuong phap phan lập vi rút 37 2.5 Théng kê toán học và một số phần mềm tin sinh học sử dụng trong 50 phân tích về đặc điểm phân tử của các chủng vi rút Banna 2.1 Thống kê toán học 50 2.2 Sử dụng các phần mềm tin sinh học 50 2.6 Chấp thuận về đạo đức trong nghiên cứu y sinh 51 2.7 Hạn chế khi thiết kế nghiên cứu 52 CHUONG III - KET QUA NGHIEN CUU 53 3.1 Mô tả một số đặc điểm dịch tễ học, lâm sàng của bệnh nhân hội chứng 53 não cấp nghi ngờ do vi rút Banna ở một số địa phương củaViệt Nam, 2002-2012 Vii Nội dung Trang 3.1 Mô tả tỷ lệ số mắc của bệnh nhân hội chứng não cấp do vi rút 53 Banna 3.2 Đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân hội chứng não cấp do vi rút 58 Banna 3.2 Xác định tỷ lệ nhiễm vi rút Banna trong quần thể muỗi thu thập ởmột 64 số địa phương ở Việt Nam 3.1 Kết quả thu thập muỗi trong các năm 2001-20 1 1 64 3.2 Kết quả phân lập vi rút Banna từ các mẫu muỗi thu thập 68 3. Một số đặc điểm sinh học phân tử của vi rút Banna phân lập được ở 75 Việt Nam 3.1 Phân bồ vi rút Banna ở Việt Nam 75 3.2 Đặc điểm dịch tễ học vi rút Banna ở Việt Nam T7 3.3 Kết quả giải trình tự nucleotide của vùng gen mã hóa số 12 82 3.4 Đặc điểm các acid amin thay thế của vùng gen mã hóa số 12 84 CHƯƠNG IV - BÀN LUẬN 86 4.1 Mô tả một số đặc điểm dịch tễ, lâm sàng hội chứng não cấp nghingờ 86 do vi rút Banna ở một số địa phương của Việt Nam, 2002 - 2012 4.2 Xác định tỷ lệ nhiễm vi rút Banna trong quần thể muỗi thu thập ởmột 97 số địa phương ở Việt Nam 4.